12.1 Hagfræði mengunar
12.1 Hagfræði mengunar
Námsmarkmið
Að loknum þessum kaflahluta munt þú geta:
- Útskýrt jákvæð og neikvæð ytri áhrif og nefnt dæmi um hvort tveggja
- Fundið jafnvægisverð og jafnvægismagn
- Metið hvernig starfsemi fyrirtækja getur stuðlað að markaðsbresti
Frá 1990 til 2023 fjölgaði íbúum Bandaríkjanna um 38% og bandaríska hagkerfið varð meira en 3,5 sinnum stærra. Þrátt fyrir þennan vöxt hafa aðgerðir gegn mengun skilað raunverulegum árangri frá tíunda áratug 20. aldar. Tafla 12.1 sýnir breytingar á beinni losun koltvísýrings frá iðnaði eftir orkugjöfum samkvæmt Orkuupplýsingastofnun Bandaríkjanna (e. U.S. Energy Information Administration, EIA). Losun vegna kola dróst verulega saman frá 1990 til 2023 og losun vegna jarðolíu minnkaði einnig. Árleg losun vegna kola minnkaði um 171 milljón tonna, eða 66%. Gögnin benda því til þess að Bandaríkin hafi náð árangri við að draga úr heildarlosun koltvísýrings, sem stuðlar að gróðurhúsaáhrifum.
| Ár | Kol | Jarðgas | Jarðolía | Samtals |
|---|---|---|---|---|
| 1990 | 259 | 435 | 369 | 1.063 |
| 2010 | 152 | 428 | 345 | 925 |
| 2023 | 88 | 554 | 327 | 969 |
Þótt losun frá brennslu jarðefnaeldsneytis hafi minnkað smám saman eru mörg mikilvæg umhverfisvandamál enn óleyst. Loft- og vatnsmengun er enn mikil og jafnframt þarf að takast á við förgun spilliefna, eyðingu votlendis og annarra búsvæða villtra lífvera og áhrif mengunar á heilsu fólks.
Ytri áhrif
Markaðir, til dæmis farsímamarkaðurinn, leiða kaupendur og seljendur saman á hagkvæman hátt og samræma ákvarðanir um hvað skuli framleiða, hvernig og fyrir hvern. Sú meginregla að frjáls viðskipti gagnist bæði kaupendum og seljendum er ein af undirstöðum hagfræðilegrar hugsunar. En hvað gerist þegar viðskipti þeirra hafa jafnframt áhrif á þriðja aðila sem er hvorki kaupandi né seljandi?
Tökum sem dæmi tónleikahaldara sem hyggst reisa útitónleikasvæði fyrir kántrítónleika í um 800 metra fjarlægð frá heimili þínu. Tónlistin bærist inn á veröndina og jafnvel inn í borðstofu. Kaupendur og seljendur tónleikamiða gætu verið ánægðir með viðskiptin, en þú hefðir ekkert um þau að segja. Áhrif markaðsviðskipta á þriðja aðila sem stendur utan þeirra nefnast ytri áhrif. Þar sem áhrifin ná út fyrir hóp þeirra sem eiga bein aðild að viðskiptunum eru þau einnig nefnd úthrif.
Ytri áhrif geta verið neikvæð eða jákvæð. Ef þér mislíkar kántrítónlist hefði tónlistin sem bærist inn á heimilið á hverju kvöldi neikvæð ytri áhrif á þig. Ef þú hefðir hins vegar gaman af kántrítónlist hefðu ókeypis tónleikarnir jákvæð ytri áhrif.
Mengun sem neikvæð ytri áhrif
Mengun hefur neikvæð ytri áhrif. Hagfræðingar sýna samfélagslegan framleiðslukostnað með framboðs- og eftirspurnarlíkani. Hann nær bæði til einkakostnaðar fyrirtækja og ytri mengunarkostnaðar sem samfélagið ber. Mynd 12.2 sýnir markað fyrir ísskápa. Eftirspurnarferillinn D sýnir eftirspurt magn við hvert verð. Einkaframboðsferillinn Sprivate sýnir framboðsmagn greinarinnar þegar fyrirtækin taka aðeins tillit til eigin kostnaðar og mega losa mengun án endurgjalds. Markaðsjafnvægið E0, þar sem framboðsmagn er jafnt eftirspurðu magni, er við 650 dala verð og 45.000 ísskápa. Fyrstu þrír dálkar töflu 12.2 sýna sömu upplýsingar.
| Verð | Eftirspurt magn | Framboðsmagn án mengunarkostnaðar | Framboðsmagn með mengunarkostnaði |
|---|---|---|---|
| $600 | 50.000 | 40.000 | 30.000 |
| $650 | 45.000 | 45.000 | 35.000 |
| $700 | 40.000 | 50.000 | 40.000 |
| $750 | 35.000 | 55.000 | 45.000 |
| $800 | 30.000 | 60.000 | 50.000 |
| $850 | 25.000 | 65.000 | 55.000 |
| $900 | 20.000 | 70.000 | 60.000 |
Framleiðsla ísskápa krefst málma, plasts, efna og orku og getur því valdið mengun. Gerum ráð fyrir að losun mengunarefna út í loft og vatn valdi 100 dala ytri kostnaði fyrir hvern ísskáp. Kostnaðurinn getur meðal annars falist í heilsutjóni, lægra fasteignaverði, röskun búsvæða og færri möguleikum til útivistar. Á markaði án mengunarvarna geta fyrirtæki losað tiltekinn úrgang án endurgjalds. Ef ísskápaframleiðendur þurfa þess í stað að taka ytri mengunarkostnaðinn með í reikninginn bera þeir ekki aðeins launa- og efniskostnað heldur einnig þann kostnað sem mengunin leggur á samfélagið. Þegar fyrirtæki greiða 100 dali fyrir ytri kostnað hverrar framleiddrar einingar verður framleiðslan dýrari og framboðsferillinn hliðrast upp um 100 dali.
Eins og tafla 12.2 og mynd 12.2 sýna þarf verðið þá að vera 700 dalir á ísskáp og jafnvægismagnið 40.000 ísskápar. Framboðsferillinn verður Ssocial og nýtt jafnvægi myndast við E1. Þegar ytri mengunarkostnaður er tekinn með í reikninginn hækkar jafnvægisverðið, framleiðslumagnið minnkar og mengun verður minni. Næsta reiknidæmi sýnir sömu aðferð í öðru samhengi.
Framboðsferillinn endurspeglar framleiðsluákvarðanir fyrirtækja út frá jaðarkostnaði, en eftirspurnarferillinn endurspeglar þann ávinning sem neytendur telja sig fá við nytjahámörkun. Án ytri áhrifa væri einkakostnaður jafn samfélagslegum kostnaði og einkaávinningur jafn samfélagslegum ávinningi. Samspil framboðs og eftirspurnar myndi þá samræma samfélagslegan kostnað og ávinning.
Þegar mengun hefur ytri áhrif endurspeglar framboðsferillinn ekki allan samfélagslegan kostnað. Markaðurinn tekur þá aðeins hluta kostnaðarins með í reikninginn, sem er dæmi um markaðsbrest. Við markaðsbrest verður framleiðslumagnið ekki þjóðhagslega hagkvæmt. Ástæðan getur verið að fyrirtæki taki ekki allan framleiðslukostnað með í reikninginn eða að neytendur taki ekki tillit til alls ávinnings, eins og við jákvæð ytri áhrif. Þegar um mengun er að ræða er samfélagslegur kostnaður við markaðsmagnið meiri en samfélagslegur ávinningur og of mikið er framleitt af vörunni.
Almenna niðurstaðan er því sú að ef fyrirtæki þurfa að greiða samfélagslegan kostnað mengunar draga þau úr mengun, framleiða minna magn og taka hærra verð. Í næsta kaflahluta er fjallað um hvernig stjórnvöld geta látið fyrirtæki taka þennan samfélagslega kostnað með í reikninginn.