1111 Einokun og samkeppnisstefna

Inngangur að einokun og eftirliti með samkeppni

Loftmynd af hafnar- og leiðslustöð Kinder Morgan í Brisbane. — **Mynd 11.1.** Stór fyrirtæki, á borð við jarðgasframleiðandann Kinder Morgan, geta nýtt stærðarhagkvæmni. Skilar hún ávinningi til neytenda eða væri meiri samkeppni þeim hagstæðari? (Mynd: breytt útgáfa af „Aerial view of Kinder Morgan Brisbane Terminal“ eftir Chiara Coetzee, Flickr Creative Commons; almenningseign.)

Inngangur að einokun og eftirliti með samkeppni

Tengjum við raunveruleikann

Jarðgas: fleira en eldun, hitun og kæling

Í Bandaríkjunum er jarðgas notað til hitunar og kælingar á rúmlega helmingi heimila, samkvæmt dæmi bókarinnar, auk þess sem það er notað við eldun. Heimilisnotkun er þó aðeins hluti af heildarnotkuninni. Samkvæmt tölum bandarísku orkuupplýsingastofnunarinnar (U.S. Energy Information Administration, EIA) sem bókin vísar til námu hitun, kæling og eldun á heimilum tæpum 20% af heildarnotkun jarðgass seint á árinu 2021. Raforkuframleiðsla nam tæpum 37% og iðnaður 30%. Jarðgas snertir því marga þætti daglegs lífs og atvinnustarfsemi. Hvers vegna getur samruni tveggja jarðgasfyrirtækja þá vakið andstöðu, ef hann getur aukið hagkvæmni og lækkað kostnað?

Í október 2011 tilkynntu jarðgasfyrirtækin Kinder Morgan og El Paso Corporation um fyrirhugaðan samruna. Fyrirtækin sögðu að sameinaða fyrirtækið myndi tengja „nánast öll helstu framleiðslusvæði við markaði“, draga úr tvíverknaði í leiðslum og öðrum eignum og geta skilað kostnaðarsparnaði til neytenda.

Áhyggjurnar snerust um markaðsvald. Viðskiptin voru metin á 21,1 milljarð Bandaríkjadala og myndu færa Kinder Morgan yfirráð yfir meira en 80.000 mílum, eða um 129.000 km, af leiðslum. Sameinaða fyrirtækið yrði þar með þriðja stærsta orkufyrirtæki Norður-Ameríku. Stefnumótendur og almenningur spurðu hvort kostnaðarsparnaðurinn skilaði sér raunverulega til neytenda eða hvort samruninn styrkti fákeppnisstöðu Kinder Morgan á jarðgasmarkaði.

Meginspurningar kaflans eru því tvær: Hvernig á að vega ávinning af stærðarhagkvæmni á móti ávinningi af fleiri keppinautum og hvaða hlutverki eiga stjórnvöld að gegna við það mat?

Í fyrri köflum komu fram þrjú lykilatriði um hegðun fyrirtækja. Samkeppni getur lækkað verð og aukið fjölbreytni og nýsköpun. Stærðarhagkvæmni getur jafnframt lækkað meðalkostnað verulega. Raunverulegir markaðir uppfylla hins vegar sjaldan öll skilyrði fullkominnar samkeppni. Stjórnvöld þurfa því að meta hvort og hvernig eigi að grípa inn í þegar stærri fyrirtæki og samrunar geta bæði aukið hagkvæmni og dregið úr samkeppni.

Árið 2006 tilkynntu AT&T og BellSouth um fyrirhugaðan samruna sem vakti athygli vegna samþjöppunar á fjarskiptamarkaði. Samkeppnisdeild bandaríska dómsmálaráðuneytisins rannsakaði málið en lauk rannsókninni 11. október án þess að reyna að stöðva samrunann; niðurstaða hennar var að viðskiptin væru ólíkleg til að draga verulega úr samkeppni. Bandaríska alríkisfjarskiptanefndin (Federal Communications Commission, FCC) hélt áfram sjálfstæðu mati sínu á almannahagsmunum.

AT&T og BellSouth töldu að samruninn myndi skila neytendum betri fjarskiptaþjónustu á lægra verði með stærðarhagkvæmni og minni tvíverknaði í fjárfestingum. Hagsmunasamtökin Consumer Federation of America og Public Knowledge óttuðust aftur á móti að minni samkeppni leiddi til hærra verðs. FCC samþykkti samrunann 29. desember 2006 með skilyrðum og skuldbindingum frá AT&T. Árið 2009 var sameinaða fyrirtækið AT&T áttunda stærsta fyrirtæki Bandaríkjanna miðað við tekjur og, samkvæmt sama mælikvarða, stærsta fjarskiptafyrirtæki heims. Erfitt er að einangra áhrif eins samruna frá öðrum breytingum á markaðnum og því hafa hagfræðingar lengi deilt um hvort þessi og aðrir fjarskiptasamrunar um svipað leyti hafi gagnast neytendum, skaðað þá eða haft lítil áhrif.

Í kaflanum er fjallað um opinbera stefnu í samkeppnismálum. Hvernig geta hagfræðingar og stjórnvöld metið hvenær heimila eigi samruna stórfyrirtækja á borð við AT&T og BellSouth og hvenær eigi að stöðva þá? Eftirlit nær einnig til annarrar samkeppnishamlandi háttsemi, svo sem samninga sem takmarka samkeppni. Þegar náttúruleg einokun er fyrir hendi er virk samkeppni hins vegar oft óraunhæf og stjórnvöld setja því reglur um verð, framleiðslumagn eða hvort tveggja. Kaflinn fjallar jafnframt um þá alþjóðlegu þróun síðustu áratuga að draga úr opinberum afskiptum af verð- og framleiðsluákvörðunum fyrirtækja.