1111 Einokun og samkeppnisstefna

11.2 Reglur gegn hömlum á samkeppni

Námsmarkmið

Að lestri kaflans loknum eigið þið að geta:

Greint samkeppnishamlandi viðskiptahætti
Útskýrt samtvinnun, vöndlun og skaðlega undirverðlagningu
Metið raunverulegt tilvik þar sem viðskiptahættir kunna að hafa hamlað samkeppni

Bandarísk samkeppnislög ná ekki aðeins til samruna sem geta dregið úr samkeppni heldur einnig margvíslegrar samkeppnishamlandi háttsemi. Keppinautum er til dæmis óheimilt að mynda samráðshóp, eða kartel, sem ákveður verð og framleiðslumagn líkt og eitt einokunarfyrirtæki. Alríkisviðskiptanefnd Bandaríkjanna og samkeppnisdeild bandaríska dómsmálaráðuneytisins banna fyrirtækjum meðal annars að semja um verð eða framleiðslumagn, hagræða tilboðum eða skipta mörkuðum milli sín eftir viðskiptavinum, birgjum, landsvæðum eða vöruflokkum.

Seint á tíunda áratug tuttugustu aldar rannsökuðu bandarísk samkeppnisyfirvöld alþjóðlegt samráð vítamínframleiðenda. Þar komu meðal annars við sögu svissneska fyrirtækið F. Hoffmann-La Roche, þýska fyrirtækið BASF og franska fyrirtækið Rhône-Poulenc. Fyrirtækin sömdu um verð, framleiðslumagn, markaðshlutdeild og viðskiptavini. Kaupendur á borð við General Mills, Kellogg, Purina Mills og Procter & Gamble greiddu því hærra verð fyrir vítamín sem notuð voru í matvæli og dýrafóður. F. Hoffmann-La Roche játaði sök í maí 1999 og var gert að greiða 500 milljóna Bandaríkjadala sekt. Kuno Sommer, fyrrverandi markaðsstjóri vítamínsviðs fyrirtækisins, játaði síðar sök og var 23. júlí 1999 dæmdur í fjögurra mánaða fangelsi og til að greiða 100.000 dala sekt.

Samkvæmt bandarískum samkeppnislögum er einokunarstaða ekki ólögleg í sjálfu sér. Fyrirtæki sem nýtur tímabundinnar einkaleyfisverndar má til dæmis hagnast á nýrri uppfinningu og fá þannig umbun fyrir nýsköpun. Sama gildir ef fyrirtæki vinnur sér stóra markaðshlutdeild með betri vöru eða lægra verði. Lögin beinast að því hvernig markaðsstyrkur verður til og hvernig honum er beitt, ekki stærð fyrirtækis einni saman.

Samkeppnishamlandi viðskiptahættir

Samkeppnislög taka einnig til samkeppnishamlandi viðskiptahátta. Þeir fela ekki endilega í sér beint samkomulag um verð eða framleiðslumagn en geta engu að síður takmarkað samkeppni. Slík mál eru oft vandasöm, því sami samningur getur stuðlað að hagkvæmni eða samkeppni við einar aðstæður en útilokað keppinauta við aðrar. Því þarf að meta tilgang, markaðsaðstæður og raunveruleg áhrif hvers tilviks.

Einkakaupasamningur milli framleiðanda og söluaðila getur verið lögmætur eða ólögmætur eftir aðstæðum. Samningur sem afmarkar dreifikerfi vörumerkis getur til dæmis eflt samkeppni milli vörumerkja: Ford getur selt bifreiðar sínar um Ford-umboð og General Motors um GM-umboð. Einkakaup geta hins vegar hamlað samkeppni ef þau loka mikilvægum söluleiðum fyrir keppinautum. Fengi einn stór smásali einkarétt á dreifingu sjónvarpa, tölva og hljómtækja frá mörgum framleiðendum gæti samningurinn torveldað öðrum smásölum að keppa.

Samtvinnun felst í því að kaup á einni vöru eru skilyrt kaupum á annarri. Hún getur takmarkað val neytenda og fært markaðsstyrk frá annarri vörunni yfir á hina. Verslun gæti til dæmis aðeins selt vinsæla leikjatölvu gegn því að kaupandinn keypti jafnframt tiltekna gerð heyrnartóla. Þótt vörurnar megi nota saman er engin tæknileg nauðsyn fyrir slík skilyrði. Kaupandinn missir þá möguleikann á að velja önnur heyrnartól sem henta betur eða kosta minna.

Vöndlun er skyld en ekki sama háttsemi. Þá eru tvær eða fleiri vörur seldar saman í einum pakka. Vöndlun getur gagnast neytendum ef pakkaverðið er lægra en samanlagt verð varanna. Fjarskiptafyrirtæki bjóða til dæmis oft sjónvarpsþjónustu, nettengingu og símaþjónustu saman á afslætti. Ef viðskiptavinurinn getur einnig keypt hverja þjónustu sérstaklega er um blandaða vöndlun að ræða og pakkinn bætir við valkosti í stað þess að útiloka þá.

Samtvinnun og vöndlun geta því ýmist hamlað samkeppni eða verið lögmætir og algengir viðskiptahættir. Áskrift að öllum heimaleikjum íþróttaliðs eða tónleikaröð tryggir til dæmis aðgang að vinsælustu viðburðunum en felur jafnframt í sér kaup á þeim sem minni eftirspurn er eftir. Hugbúnaðarframleiðendur selja einnig oft mörg forrit í einum pakka, þótt kaupandinn noti aðeins hluta þeirra. Samkeppnismatið ræðst ekki af pakkanum einum heldur meðal annars af því hvort stakar vörur standi til boða, hvort pakkinn lækki kostnað og hvort hann útiloki keppinauta.

Í kaflanum Einokun kom fram að skaðleg undirverðlagning getur falist í því að markaðsráðandi fyrirtæki selji um tíma undir kostnaðarverði til að ryðja keppinauti af markaði eða hindra innkomu hans og hækki verð síðar. Lágt verð er þó ekki eitt og sér sönnun um brot; það getur einfaldlega endurspeglað virka samkeppni. Ef rótgróið flugfélag lækkar fargjöld þegar nýr keppinautur hefur flug á sömu leið þarf því að greina kostnað, markaðsstöðu, tímalengd og tilgang verðlækkunarinnar. Verð undir meðaltali breytilegs kostnaðar er algengt viðmið um hugsanlega undirverðlagningu, en í raunverulegum rekstri getur verið erfitt að greina breytilegan kostnað frá föstum kostnaði.

Samkeppnismálið gegn Microsoft sýnir hversu óljós mörkin milli harðrar samkeppni og ólögmætrar útilokunar geta verið. Innskotið hér á eftir rekur helstu álitaefnin.

Nánar um efnið

Beitti Microsoft samkeppnishamlandi viðskiptaháttum?

Eitt þekktasta samkeppnismál síðari hluta tuttugustu aldar var höfðað af bandarískum stjórnvöldum og nokkrum ríkjum gegn Microsoft. Windows var þá nær einrátt á markaði fyrir stýrikerfi einkatölva og naut stuðnings fjölmargra notenda og víðtæks hugbúnaðarvistkerfis. Markaðsráðandi staða eða jafnvel einokun er ekki sjálfkrafa ólögleg. Þegar eitt fyrirtæki ræður hins vegar stórum hluta markaðarins kanna samkeppnisyfirvöld vandlega hvort það beiti stöðunni til að útiloka keppinauta.

Stjórnvöld héldu því fram að Microsoft hefði ekki aðeins hagnast á nýsköpun og sterkri stöðu Windows heldur beitt markaðsstyrk sínum á stýrikerfamarkaði til að veikja samkeppni á öðrum hugbúnaðarmörkuðum. Meðal annars var fyrirtækið sakað um að setja tölvuframleiðendum skilyrði sem torvelduðu dreifingu Netscape-vafrans. Stjórnvöld töldu jafnframt að Microsoft hefði samtvinnað Windows, þar sem fyrirtækið var markaðsráðandi, og Internet Explorer og þannig notað vöndlun til að útiloka keppinauta. Loks var því haldið fram að hugbúnaður sem fylgdi Windows án sérstaks endurgjalds hefði verið notaður með svipuðum hætti og skaðleg undirverðlagning. Deilan snerist því ekki um að Microsoft mætti ekki bæta eigin vöru heldur hvort samningsskilmálar og tæknileg samtvinnun lokuðu keppinauta úti.

Bandarískur alríkishéraðsdómur komst 3. apríl 2000 að þeirri niðurstöðu að Microsoft hefði brotið gegn Sherman-samkeppnislögunum og fyrirskipaði 7. júní að fyrirtækinu yrði skipt í stýrikerfisfyrirtæki og hugbúnaðarfyrirtæki. Áfrýjunardómstóll staðfesti í júní 2001 meginniðurstöðuna um að Microsoft hefði viðhaldið einokunarstöðu sinni með ólögmætri útilokunarhegðun, en felldi uppskiptinguna úr gildi og vísaði ákvörðun um úrræði aftur til héraðsdóms. Bandaríska dómsmálaráðuneytið og Microsoft náðu samkomulagi um tillögu að sátt í nóvember 2001. Endanlegur dómur var kveðinn upp 12. nóvember 2002 og lagði á fyrirtækið ýmsar hegðunarskyldur í stað uppskiptingar.

Mat á samkeppnishamlandi viðskiptaháttum þróast eftir því sem viðskiptalíkön og tækni breytast. Fyrirtæki þurfa fyrirsjáanlegar reglur, en of stíf viðmið geta jafnframt komið í veg fyrir hagkvæma samninga eða nýsköpun. Kvartanir keppinauta eru heldur ekki sjálfkrafa sönnun um brot, enda getur harðari samkeppni komið einstökum fyrirtækjum illa án þess að skaða samkeppnina sjálfa. Samkeppnisyfirvöld þurfa því að greina markaðsstyrk, tilgang, kostnað, aðgangshindranir og áhrif á neytendur í hverju máli. Engin ein regla leysir það mat af hólmi.