11.1 Samrunar fyrirtækja
11.1 Samrunar fyrirtækja
Námsmarkmið
Að lestri kaflans loknum eigið þið að geta:
- Útskýrt samkeppnislög og mikilvægi þeirra
- Reiknað samþjöppunarhlutfall fjögurra stærstu fyrirtækjanna
- Reiknað Herfindahl–Hirschman-stuðul (HHI)
- Metið ólíkar aðferðir við framkvæmd samkeppnislaga
Samruni fyrirtækja verður þegar tvö áður sjálfstæð fyrirtæki sameinast í eitt. Þegar annað fyrirtækið kaupir hitt er talað um yfirtöku. Hún þarf þó ekki að líta út eins og samruni, því fyrirtækið sem keypt er getur starfað áfram undir fyrra nafni. Samruni getur einnig verið láréttur, það er milli tveggja álíka stórra fyrirtækja. Í báðum tilvikum komast áður aðskilin fyrirtæki undir sameiginlegt eignarhald og því er yfirleitt fjallað um samruna og yfirtökur saman.
Eftirlit með samrunum
Þegar tvö fyrirtæki sameinast getur samkeppni þeirra á milli horfið. Bandarísk lög kváðu því á um að fyrirtæki tilkynntu alríkisviðskiptanefndinni (Federal Trade Commission, FTC) fyrirhugaðan samruna eða yfirtöku ef stærð þeirra fór yfir tiltekin mörk eða önnur skilyrði voru uppfyllt. Mörkin breytast með tímanum og námu 101 milljón Bandaríkjadala árið 2022. Vinstri hluti myndar 11.2(a) sýnir fjölda tilkynntra samruna árin 1999–2012. Fjöldinn fylgdi hagsveiflunni: hann dróst saman eftir kreppuna 2001, náði hámarki 2007 þegar fjármálakreppan mikla var að hefjast og tók að aukast á ný eftir 2009. Hægri hlutinn sýnir stærð viðskiptanna sem voru tilkynnt árið 2012. Tölurnar ná ekki til margra samruna undir 50 milljónum dala, enda þurfti aðeins að tilkynna þá við afmörkuð skilyrði. Árið 2012 voru 26% tilkynntra samruna og yfirtaka yfir 500 milljónum dala og 11% yfir einum milljarði dala.
Samkeppnislög veita stjórnvöldum heimild til að stöðva tiltekna samruna og jafnvel skipta stórfyrirtækjum upp í smærri einingar. Áður en stór samruni kemur til framkvæmda geta eftirlitsaðilar hjá FTC, alríkisfjarskiptanefnd Bandaríkjanna (Federal Communications Commission, FCC), bandaríska dómsmálaráðuneytinu eða öðrum stofnunum heimilað hann, bannað hann eða sett honum skilyrði. Algengt skilyrði er að hluti starfseminnar verði seldur. Árið 2006 keypti Johnson & Johnson til dæmis neytendaheilbrigðissvið Pfizer, sem átti meðal annars Listerine-munnskol og Sudafed-kveflyf. Samruninn var aðeins heimilaður gegn því að Johnson & Johnson seldi sex vörumerki til annarra fyrirtækja, þar á meðal Zantac® við brjóstsviða, Cortizone-krem við kláða og Balmex-krem við bleyjuútbrot. Þannig átti að viðhalda samkeppni á viðkomandi mörkuðum.
Bandarísk stjórnvöld heimila flesta fyrirhugaða samruna. Í markaðshagkerfi hafa fyrirtæki frelsi til að taka eigin ákvarðanir. Einkafyrirtækjum er almennt frjálst að:
Ákvörðun eigenda um að kaupa fyrirtæki, selja sitt eigið eða sameinast öðru fyrirtæki er ein af mörgum ákvörðunum sem einkafyrirtækjum er almennt frjálst að taka. Stjórnendur geta þó gert mistök. Þeir kunna að loka verksmiðju sem hefði reynst arðbær eða hefja sölu á vöru sem veldur tapi. Samruni getur einnig leitt til árekstra milli ólíkrar fyrirtækjamenningar og komið báðum fyrirtækjum verr. Markaðshagkerfi byggist engu að síður á þeirri meginhugmynd að fyrirtækin sjálf, en ekki stjórnvöld, séu best í stakk búin til að meta hvort ákvarðanir þeirra laði að fleiri viðskiptavini eða auki framleiðsluhagkvæmni.
Eftirlitsaðilar telja að flestir samrunar gagnist neytendum. Á vef FTC stóð í nóvember 2013 að flestir samrunar efldu samkeppni og bættu hag neytenda með því að gera rekstur fyrirtækja skilvirkari. Þar var jafnframt bent á að aðrir samrunar gætu dregið úr samkeppni og leitt til hærra verðs, minna framboðs, lakari gæða og minni nýsköpunar. Verkefni FTC og samkeppnisdeildar bandaríska dómsmálaráðuneytisins er að greina hvenær samruni getur hamlað samkeppni. Við það mat er bæði stuðst við tölulega mælikvarða og atriði sem erfitt er að magnbinda. Í innskotinu hér á eftir er rakið hvernig bandarísk samkeppnislög urðu til.
Samþjöppunarhlutfall fjögurra stærstu fyrirtækjanna
Eftirlitsaðilar hafa um áratugaskeið glímt við að mæla einokunarvald í atvinnugreinum. Einn fyrsti mælikvarðinn var samþjöppunarhlutfall, sem mælir samanlagða markaðshlutdeild stærstu fyrirtækjanna, yfirleitt fjögurra til átta þeirra stærstu, sem hlutfall af heildarsölu atvinnugreinarinnar. Nánari skýringu á því hvernig mikil samþjöppun á markaði getur valdið óhagkvæmni í hagkerfinu er að finna í kaflanum Einokun.
Gerum ráð fyrir að á markaði fyrir skipti á brotnum framrúðum bifreiða í tiltekinni borg starfi 18 fyrirtæki með þá markaðshlutdeild sem tafla 11.1 sýnir. Markaðshlutdeild er hlutdeild hvers fyrirtækis í heildarsölu markaðarins. Samþjöppunarhlutfall fjögurra stærstu fyrirtækjanna er reiknað með því að leggja saman markaðshlutdeild þeirra: hér er það 16 + 10 + 8 + 6 = 40. Hlutfallið telst ekki sérstaklega hátt, því fjögur stærstu fyrirtækin hafa saman minna en helming markaðarins.
| Ef markaðshlutdeild á markaði fyrir skipti á framrúðum bifreiða er: | |
|---|---|
| Viðgerðarfyrirtækið Slétt sem gler | 16% markaðarins |
| Bílrúðulæknirinn | 10% markaðarins |
| Bílrúðuskjöldurinn | 8% markaðarins |
| Rétt settar framrúður | 6% markaðarins |
| Sjö fyrirtæki sem hvert hefur 6% markaðarins | Samanlagt 42% markaðarins |
| Átta fyrirtæki sem hvert hefur 3% markaðarins | Samanlagt 24% markaðarins |
| Þá er samþjöppunarhlutfall fjögurra stærstu fyrirtækjanna 16 + 10 + 8 + 6 = 40. |
Samþjöppunarhlutfallið getur skýrt að nokkru leyti hvenær samruni er líklegur til að hafa áhrif á samkeppni. Ef tvö minnstu fyrirtækin á hinum ímyndaða framrúðumarkaði sameinuðust myndi hlutfall fjögurra stærstu fyrirtækjanna ekki breytast. Það bendir til þess að samkeppni hafi ekki minnkað verulega. Ef tvö stærstu fyrirtækin sameinuðust yrði hlutfallið hins vegar 46, það er 26 + 8 + 6 + 6. Það væri nokkur hækkun en samt undir 50, svo samruninn kynni að vekja takmarkaðar áhyggjur samkeppnisyfirvalda.
Herfindahl–Hirschman-stuðullinn
Samþjöppunarhlutfall fjögurra stærstu fyrirtækjanna er einfaldur mælikvarði og segir ef til vill aðeins hluta sögunnar. Berum til dæmis saman tvær atvinnugreinar þar sem hlutfallið er 80. Í annarri hafa fimm fyrirtæki hvert um sig 20% markaðshlutdeild. Í hinni hefur stærsta fyrirtækið 77% markaðarins en öll önnur fyrirtæki 1% hvert. Þótt hlutfall fjögurra stærstu sé hið sama er eðlilegt að hafa meiri áhyggjur af samkeppni í síðara tilvikinu, þar sem stærsta fyrirtækið er nær einokun.
Annar mælikvarði á samþjöppun atvinnugreinar, sem greinir á milli þessara tveggja tilvika, nefnist Herfindahl–Hirschman-stuðull (HHI). HHI er reiknað með því að leggja saman markaðshlutdeild í öðru veldi fyrir hvert fyrirtæki í atvinnugreininni, eins og sýnt er í eftirfarandi reiknidæmi.
Á níunda áratug tuttugustu aldar studdist FTC við eftirfarandi viðmið. Samruni sem leiddi til HHI undir 1.000 var líklegur til að hljóta samþykki, en stofnunin var líkleg til að andmæla samruna sem færði HHI yfir 1.800. Ef HHI lenti á bilinu 1.000–1.800 var áætlunin skoðuð gaumgæfilega og hvert mál metið sérstaklega. Á síðari áratugum hafa bandarísk samkeppnisyfirvöld lagt minna vægi á samþjöppunarhlutföll og HHI ein og sér og meiri áherslu á sérstakt mat á samkeppni í hverri atvinnugrein.
Nýjar áherslur í framkvæmd samkeppnislaga
Bæði samþjöppunarhlutfall fjögurra stærstu fyrirtækjanna og Herfindahl–Hirschman-stuðullinn hafa takmarkanir. Í fyrsta lagi gera mælikvarðarnir ráð fyrir að markaðurinn sé skýrt afmarkaður og að aðeins þurfi að mæla hvernig sala skiptist innan hans. Í öðru lagi er gengið út frá því að samkeppnisaðstæður í ólíkum atvinnugreinum séu nægilega sambærilegar til að almennur mælikvarði á samþjöppun segi fyrir um áhrif samruna. Þessar forsendur standast ekki alltaf. Af þeim sökum hafa samkeppnisyfirvöld í auknum mæli beitt ítarlegra mati á einstökum mörkuðum og samrunum.
Oft er deilt um hvernig afmarka eigi markað. Snemma á fyrsta áratug tuttugustu og fyrstu aldar var Microsoft með ráðandi hlutdeild á markaði fyrir stýrikerfi. Ef markaðurinn var hins vegar skilgreindur sem allur tölvuhugbúnaður og þjónusta, allt frá leikjum til vísindaforrita, var hlutdeild fyrirtækisins aðeins um 14% árið 2014. Þröng markaðsskilgreining lætur samþjöppun því yfirleitt virðast meiri en víð skilgreining lætur hana virðast minni.
Tvær samtengdar breytingar hafa haft sérstaklega mikil áhrif á afmörkun markaða á síðustu áratugum: tækniframfarir og hnattvæðing. Bætt fjarskiptatækni og internetið gera neytendum kleift að panta bækur og gæludýravörur hvaðanæva að úr landinu eða heiminum. Staðbundin smásölufyrirtæki mæta því meiri samkeppni en áður. Áhrifin geta verið enn sterkari á mörkuðum fyrir aðföng fyrirtækja, þar sem vefmarkaðir fyrir viðskipti milli fyrirtækja tengja saman kaupendur og birgja um allan heim.
Hnattvæðing hefur einnig fært út mörk markaða. Allt fram á áttunda áratug tuttugustu aldar var algengt að mælingar á samþjöppunarhlutfalli og HHI miðuðust við landamæri. Nú sækir samkeppni í mörgum atvinnugreinum til heimsmarkaðar. General Motors, Ford og Chrysler réðu eitt sinn bandaríska bifreiðamarkaðnum. Árið 2014 nam sala þeirra samanlagt innan við helmingi bifreiðasölu í Bandaríkjunum. Árið 2021 var hlutdeildin aftur um helmingur, en sú tala féll til á meðan COVID-19-faraldurinn hafði veruleg áhrif á framleiðslu og sölu. Fyrirtækin keppa jafnframt við framleiðendur á borð við Toyota, Honda, Nissan, Volkswagen, Mitsubishi og Mazda. Þegar HHI er reiknað fyrir alþjóðlegan markað mælist samþjöppun í flestum stórum atvinnugreinum, þar á meðal bifreiðaiðnaði, því minni en þegar aðeins er horft til innanlandsmarkaðar.
Vegna þess hve erfitt og umdeilt getur verið að afmarka markað hefur alríkisviðskiptanefndin lagt minni áherslu á markaðshlutdeild eina og sér og meiri áherslu á gögn um raunverulega samkeppni fyrirtækja. Í febrúar 2007 tilkynntu Whole Foods Market og Wild Oats Market um fyrirhugaðan samruna. Þau voru tvö stærstu fyrirtækin á þeim markaði sem stjórnvöld skilgreindu sem keðjur hágæðastórmarkaða með náttúrulegar og lífrænar vörur. Með víðari skilgreiningu, sem næði til allra verslana með matvörur og sérhæfð matvæli, voru þau hins vegar tiltölulega lítil.
Samkeppnisyfirvöld létu ekki eina markaðsskilgreiningu ráða niðurstöðunni heldur skoðuðu ítarleg gögn um hagnað og verð einstakra verslana í ólíkum borgum, bæði fyrir og eftir að keppinautar komu inn á markaðinn eða hurfu af honum. Á grundvelli gagnanna ákvað alríkisviðskiptanefndin að stöðva samrunann. Eftir tveggja ára málaferli heimilaði FTC hann árið 2009 með því skilyrði að Whole Foods seldi vörumerkið Wild Oats og nokkrar verslanir til að viðhalda samkeppni á tilteknum staðbundnum mörkuðum. Nánar er fjallað um vandann við afmörkun markaða í kaflanum Einokun.
Þessi nálgun við framkvæmd samkeppnislaga byggist á ítarlegri greiningu á tilteknum mörkuðum og fyrirtækjum í stað þess að afmarka markað og leggja saman sölu. Samkeppnisyfirvöld nota gjarnan tölfræðiaðferðir og raunveruleg gögn til að meta eftirspurnar- og framboðsferla fyrirtækjanna sem hyggjast sameinast. Síðan er greint hvernig samkeppni fer fram í atvinnugreininni, til dæmis með lægra verði, meiri framleiðslu, öflugri vörumerkjum, betri þjónustu eða meiri gæðum. Út frá þessum upplýsingum má smíða tölfræðilíkan sem metur líkleg áhrif samrunans á neytendur. Slík líkön fela þó í sér matskenndar forsendur og geta því orðið tilefni lagalegs ágreinings milli samkeppnisyfirvalda og fyrirtækjanna.