3.1 Siðferðileg og lagaleg álitaefni í frumkvöðlastarfi
3.1 Siðferðileg og lagaleg álitaefni í frumkvöðlastarfi
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Hvað felst í því að sýna bæði siðferðilega og samfélagslega ábyrgð sem frumkvöðull? Þegar Martin Shkreli ákvað að hækka verð á lífsbjargandi HIV-lyfi á einni nóttu úr 13,50 Bandaríkjadölum í 750 Bandaríkjadali fyrir hverja töflu lýsti almenningur hegðun hans þegar í stað siðlausri. Hann taldi hins vegar að ákvörðunin væri ábyrg og þjónaði hagsmunum fyrirtækisins og hluthafa þess. Þótt verðhækkun Shkreli væri innan marka laga hlutu gerðir hans harðan dóm almenningsálitsins.
Átti Shkreli sem frumkvöðull fyrst og fremst að tryggja sjálfbærni fyrirtækisins eða sjá sjúklingum fyrir ódýrara en um leið síður arðbæru lífsbjargandi lyfi? Þessi grundvallarspurning vekur fleiri spurningar um siðferði aðstæðnanna. Þjónaði ákvörðunin um að hækka verð HIV-lyfsins um 5.000 prósent hagsmunum fyrirtækisins? Gerði Shkreli sér grein fyrir öllum hliðum ákvörðunarinnar, siðferðilegum, lagalegum, fjárhagslegum, pólitískum og þeim sem tengdust orðspori? Gagnrýnin skoðun á ákvörðunum einstaklings á borð við Shkreli krefst aukinnar meðvitundar um þann fjölda hagsmunaaðila sem taka þarf tillit til fremur en að horfa eingöngu til hluthafa.
Hagsmunaaðilar
Heildstæð sýn á siðferði í viðskiptum og frumkvöðlastarfi krefst skilnings á muninum á hluthöfum, fámennum hópi eigenda, og hagsmunaaðilum, fjölmennum hópi alls fólks og allra skipulagsheilda sem eiga hagsmuna að gæta í fyrirtækinu. Að þjóna þörfum hluthafa, eins og Shkreli taldi sig ef til vill gera, byggist á þröngri sýn á tilgang skipulagsheildar. Þessi sýn, kenningin um forgang hluthafa, á rætur í þekktu máli fyrir hæstarétti Michigan þar sem Ford Motor Company og tveir hluthafar, Dodge-bræðurnir, tókust á, en þeir stofnuðu síðar Dodge Motor Company. 3 Málið skapaði fordæmi sem stóð í áratugi og byggðist á þeirri forsendu að forstjóri og fyrirtæki ættu aðeins að láta sig hagnað hluthafa varða. Smám saman hefur framsæknari sýn þó leyst hugmyndina af hólmi og krefst þess að tekið sé tillit til allra hagsmunaaðila við mikilvægar viðskiptaákvarðanir sem geta haft víðtækar afleiðingar. Sem dæmi um þessa nýju meðvitund gaf Business Roundtable, hópur forstjóra stærstu og farsælustu fyrirtækja Bandaríkjanna, nýlega út yfirlýsingu um viðskiptasiðferði. Forstjórarnir hófu yfirlýsinguna á þessum orðum: „Ásamt samstarfsaðilum í opinbera geiranum, einkageiranum og félagasamtökum skuldbinda forstjórar Business Roundtable sig til að knýja fram lausnir sem skipta starfsfólk, fjölskyldur, samfélög og fyrirtæki af öllum stærðum raunverulegu máli.“ 4
Markmið þessa kafla er tvíþætt. Í fyrsta lagi á hann að hjálpa frumkvöðlum að skilja mikilvægi siðferðis og hlutverk þeirra við að þróa siðferðilega og ábyrga skipulagsheild. Þar undir fellur hæfni til að þekkja og greina bæði siðferðilegan vanda og lagaleg álitaefni sem kunna að koma upp. Í öðru lagi viljum við gera frumkvöðlum kleift að þróa siðferðisáttavita sem gerir þeim kleift að leiða fyrirtæki í samræmi við siðferðileg og lagaleg grundvallarviðmið. Siðferðileg skipulagsheild getur til dæmis fylgt yfirlýsingu Business Roundtable um tilgang fyrirtækja. Það felur í sér að skapa starfsumhverfi þar sem sérhverjum er veitt hvatning, svigrúm og stuðningur til að þróa siðferðilega hæfni til að greina jafnan og kerfisbundið rétt frá röngu. Jafnframt þarf skipulagsheildin sem heildstætt kerfi að bregðast við siðlausri hegðun og ábyrgðarlausum athöfnum á samræmdan, viðeigandi og tímanlegan hátt.
Að vera siðferðilegur frumkvöðull
Í hvert sinn sem þú íhugar hvaða kröfur þú gerir til eigin hegðunar í starfi og einkalífi átt þú innra heimspekilegt samtal um þau hegðunarviðmið sem þú velur að fylgja, það er siðferði þitt. Þú gætir ákveðið að segja fjölskyldu, vinum, viðskiptavinum og hagsmunaaðilum ávallt sannleikann og að mjög góðar ástæður þurfi að vera fyrir öðru. Einnig gætir þú ákveðið að svíkja aldrei eða blekkja viðskiptafélaga. Þú gætir jafnframt ákveðið að þótt þú stefnir að hagnaði í rekstrinum eigi ekki allt sem aflað er að renna til þín. Hagnaðurinn gæti nægt til að úthluta hluta hans til annarra hagsmunaaðila, til dæmis þeirra sem hafa aðstoðað þig eða verða fyrir áhrifum af rekstrinum. Þar gæti verið um að ræða hagnaðarhlutdeild starfsfólks, arðgreiðslur til hluthafa, tímaframlag til nærsamfélagsins og framlög til samfélagslegra málefna eða góðgerðarsamtaka.
Árangur frumkvöðuls getur því falist í miklu fleiru en að afla fjár og stækka verkefni. Hann getur einnig falist í að koma fram við starfsfólk, viðskiptavini og samfélagið af heiðarleika og virðingu. Árangur getur sprottið af stolti yfir heiðarlegum viðskiptum, ekki aðeins vegna þess að lög krefjast heiðarleika heldur vegna þess að við krefjumst hans af okkur sjálfum. Hann getur falist í vissu um að hagnaðurinn verði ekki til með því að hlunnfara aðra. Viðskiptasiðferði mótar þannig hátterni frumkvöðla og fyrirtækja þeirra svo að þau fylgi lögum og virði réttindi hagsmunaaðila, einkum viðskiptavina, starfsfólks, nærsamfélags og umhverfis.
Nær öll kerfi siðferðilegra, andlegra eða trúarlegra viðhorfa leggja áherslu á grundvallaratriði í samskiptum við aðra: virðingu, samkennd og heiðarleika. Þessi grunnviðhorf búa okkur undir siðareglur sem geta verið fyrirmyndarviðmið í viðskiptum. Ekki þarf þó að aðhyllast tiltekna trú til að telja siðferðilega hegðun nauðsynlega í viðskiptum. Vegna þess eins að við erum manneskjur berum við öll skyldur hvert gagnvart öðru. Þar er fremst sú krafa að koma fram við aðra af sanngirni og virðingu, einnig í viðskiptum.
Af þessum sökum notum við hugtökin siðferði og siðgæði jöfnum höndum í umfjölluninni. Við teljum að „siðferðileg manneskja“ hafi sömu merkingu og „siðgóð manneskja“. Siðferðileg hegðun frumkvöðla og fyrirtækjaeigenda er ekki aðeins rétt hegðun heldur styrkir einnig faglegt orðspor okkar sem heiðarlegra leiðtoga í viðskiptum.
Heilindi, það er samræmi milli orða og athafna, eru mikils metinn eiginleiki. Þau fela þó meira í sér en stöðugleika í skapgerð. Að sýna heilindi merkir að fylgja af festu kerfi siðferðilegra gilda. Slík gildi eru oft grunnur siðareglna. Siðareglur leiðbeina hegðun og geta átt sér ýmsar rætur. Þær geta verið persónulegar og innri eða formlegar reglur sem skipulagsheild samþykkir. Þær geta einnig verið ytri reglur starfsgreinar, til dæmis hafa löggiltir endurskoðendur, lögmenn og fjármálaráðgjafar eigin faglegar siðareglur, eða almennari ytri reglur á borð við viðmið Business Roundtable eða Business for Social Responsibility. Fagmanneskja sem sýnir heilindi leitast stöðugt við að gera sitt besta sem manneskja og fagmaður í öllum samskiptum við aðra. Heilindi í viðskiptum hafa marga kosti. Þau eru meðal annars lykilforsenda þess að fyrirtæki og samfélag starfi eðlilega og grundvöllur þess að mynda og viðhalda trausti, sem er nauðsynlegt í öllum samningsbundnum og óformlegum skuldbindingum fyrirtækja gagnvart helstu hagsmunaaðilum.
Árangursríkir frumkvöðlar og fyrirtækin sem þeir standa fyrir geta verið stolt af rekstrinum þegar viðskipti einkennast af gagnsæi, meðvituðum ásetningi og heilindum. Siðferðilegt er að koma fram við viðskiptavini, starfsfólk og alla sem verkefnið hefur áhrif á af reisn og virðingu. Siðferðilegir viðskiptahættir þjóna jafnframt langtímahagsmunum fyrirtækja, því viðskiptavinir, starfsfólk og samfélagið í heild eru mun fúsari til að eiga viðskipti við fyrirtæki og leggja hart að sér í þágu þess ef það virðist láta sig samfélagið varða. Hvers konar fyrirtæki heldur viðskiptavinum og starfsfólki til lengri tíma? Fyrirtæki sem á sér sögu um heiðarlega viðskiptahætti.
Rannsóknir á árangri fyrirtækja á lista World's Most Ethical Companies (WMEC) benda til jákvæðra tengsla milli siðferðilegrar hegðunar og farsællar fjárhagslegrar afkomu til langs tíma. Þessi fyrirtæki standa sig oft betur en markaðsvæntingar gera ráð fyrir, bæði þegar markaður vex og dregst saman. Fyrirtæki á WMEC-listanum skila að meðaltali árlegri umframávöxtun sem er rúmum 8 prósentum meiri en vænt arðsemi. Ástæðurnar geta verið margar, meðal annars það sem rannsakendur nefna jákvæð áhrif á fyrirtækjamenningu, hagsmunaaðila og orðspor. 6 Með öðrum orðum hefur siðferðileg hegðun jákvæð áhrif á starfsfólk, fjárfesta og viðskiptavini.
Margir rugla saman fylgni við siðferðileg viðmið og lagafylgni. Hugtökin eru þó ekki jafngild og gera ólíkar kröfur til hegðunar. Lög eru nauðsynleg til að koma á og viðhalda starfhæfu samfélagi; án þeirra ríkti óreiða. Fylgni við lagaleg viðmið er skylda og brot varða lögbundnum viðurlögum. Lagafylgni vísar því almennt til þess hversu vel fyrirtæki hagar rekstri sínum í samræmi við gildandi reglur og lög. Hún er þó aðeins lágmarksviðmið. Fylgni við siðferðileg viðmið byggist á þessum grunni og endurspeglar grundvallarreglur einstakra leiðtoga eða skipulagsheilda. Siðferðilegar athafnir eru almennt taldar valfrjálsar og persónulegar og byggjast oft á skynjun hvers og eins á réttu og röngu.
Sumar fagstéttir, svo sem læknar og lögfræðingar, eiga sér hefðbundnar og rótgrónar siðareglur. Læknareiðurinn er til dæmis almennt viðurkenndur meðal heilbrigðisstarfsfólks sem viðeigandi viðmið um skyldur lækna, hjúkrunarfræðinga og annarra gagnvart sjúklingum. Skyldan á rætur í Grikklandi hinu forna og hjá lækninum Hippókratesi. Fyrirtæki eru frábrugðin að því leyti að þau hafa ekki sameiginlegt siðferðilegt viðmið. Þetta er þó að breytast, eins og sjá má af þeim fjölmörgu siðareglum og hlutverkayfirlýsingum sem fyrirtæki hafa samþykkt á síðustu öld. Þessar reglur og yfirlýsingar eiga margt sameiginlegt og sameiginlegt inntak þeirra gæti á endanum leitt til siðareglna sem allt viðskiptafólk viðurkennir. Hvert gæti megininntak slíkra reglna verið? Í grunninn væri það skuldbinding til að koma fram við viðskiptavini, starfsfólk og aðra sem tengjast fyrirtækinu af heiðarleika og heilindum.
Lög byggjast yfirleitt á hefð og fordæmum og veigamikil rök þurfa að liggja að baki breytingum. Siðferðileg röksemdafærsla er oft tengdari samtímanum og endurspeglar breytingar á vitund einstaklinga og samfélags. Siðferðileg hugsun fer því oft á undan lagabreytingum og undirbýr jarðveginn fyrir þær.
Siðferðileg hegðun krefst þess að lögbundin lágmarksviðmið séu uppfyllt, en það nægir ekki. Athöfn getur til dæmis verið lögleg þótt við teljum hana persónulega óásættanlega, eins og sést af viðbrögðum margra við löglegri verðhækkun Shkreli. Frumkvöðlar samtímans þurfa ekki aðeins að fylgja bókstaf laganna heldur ganga lengra en þessi lágmarksskylda segir til um, taka tillit til hagsmunaaðila og gera það sem rétt er.
Snúum aftur að máli Martin Shkreli og skoðum það út frá nokkrum grundvallarsjónarhornum siðfræðikenninga. Normatífar siðfræðikenningar fjalla fyrst og fremst um að setja viðmið eða mælikvarða sem afmarka siðferðilega hegðun. Algeng dæmi eru nytjastefna, skyldusiðfræði, einnig nefnd kantísk siðfræði eða skylduhyggja, og dygðasiðfræði. Þessar kenningar, sem fjallað er um í næstu málsgrein, veita kerfisbundna leið til að skoða og meta viðskiptahegðun.
Frá sjónarhóli kantískrar siðfræði eða skyldusiðfræði skiptir undirliggjandi ásetningur eða rök ákvörðunar mestu og hvort ákvörðunin sé góð eða slæm. Ef ákvörðun um að hækka verð lífsbjargandi lyfs um 5.000 prósent er siðferðileg og henni er ætlað að skapa virði er einstaklingi samkvæmt þessu sjónarhorni skylt að hækka verðið. Nytjastefna beinir sjónum að gagnsemi ákvörðunarinnar. Ef verðhækkunin skapar hluthöfum virði og gagnsemi ætti að taka ákvörðunina. Mótmælendasiðferði vinnunnar metur hana út frá kapítalisma, frjálsum mörkuðum og skyldunni til að hámarka ávöxtun fjárfestingar. Ef breytingin er fjárhagslega traust og hagkvæm og nægilega margir viðskiptavinir þurfa HIV-lyfið, meta það og vilja greiða verðið ætti samkvæmt því að ráðast í hana. Talsmenn dygðasiðfræði halda því fram að siðferði felist í röð meðfæddra en dulinna dygða sem einstaklingur þarf að þroska með tímanum. Þar á meðal eru traust og eiginleikar sem af því leiða, svo sem sannsögli. Frá þessu sjónarhorni ætti að hækka verðið ef hækkunin er sanngjörn og réttlát, hegðunin ábyrg og samfélaginu ekki valdið tjóni.
Þótt dómstólar þurfi að skera úr um undirliggjandi ásetning, lagalega þýðingu og afleiðingar ákvörðunar Shkreli sýna gögn úr þessu og öðrum dæmum að sumir stjórnendur fyrirtækja hafa ekki þróað siðferðilega hæfni eða tileinkað sér siðferðisáttavita sem gerir þeim kleift að greina rétt frá röngu.
Þróun siðferðisáttavita
Hugtakið siðferðisáttaviti vísar til hugarástands þar sem einstaklingur hefur þróað nauðsynlega hæfni til að greina rétt frá röngu eða réttlátt frá ranglátu við krefjandi aðstæður. Þegar fólk getur hagað sér siðferðilega kerfisbundið og af vana án þess að eiga í erfiðleikum með að ákveða hvernig bregðast skuli við erfiðum aðstæðum hefur það tileinkað sér slíkan áttavita. Þá má segja að það búi yfir góðum mannkostum, geti áunnið sér traust og hafi eiginleika sem taldir eru nauðsynlegir leiðtogum.
Til að þróa og tileinka sér siðferðisáttavita þurfa frumkvöðull og aðrir í skipulagsheildinni stöðugt að þjálfa og efla siðferðilega „vöðva“ sína. Þeir felast í eiginleikum á borð við traust, sannsögli, virðingu, ábyrgð, skuldbindingu, umhyggju, kærleika og réttlæti. Frumkvöðull þarf þó fyrst að skapa skipulagsramma og grunn þar sem einstaklingar og starfseiningar þjálfa þessa eiginleika reglulega. Ramminn þarf að tryggja viðeigandi fræðslu, tækifæri til að greina og bæta úr veikleikum í hegðun, viðurkenningu og hvata sem styrkja siðferðilega hegðun og samræmd, tímanleg og marktæk viðurlög þegar fólk bregst ábyrgð sinni. Þessar og aðrar aðgerðir hjálpa fólki að þróa og tileinka sér siðferðisáttavita.
Lagaleg álitaefni í frumkvöðlastarfi
Ólíkt starfi í stóru fyrirtæki með rótgróna skipan móta frumkvöðlar oft eigin reglur við stofnun og rekstur nýs verkefnis. Þrýstingurinn sem fylgir stofnun verkefnis innan ýmissa skorða hvetur þá til að finna nýstárlegar leiðir til að mæta hugsanlegri eftirspurn markaðarins. Um leið getur krafan um að standast þessar væntingar skapað freistingar og siðferðilegan þrýsting þegar margar ákvarðanir eru teknar. Algeng svið þar sem lagaleg álitaefni geta komið upp eru samningar, skaðabætur utan samninga, vinnumál, hugverkaréttindi, hagsmunaárekstrar, full upplýsingagjöf og sannleiksgildi fullyrðinga um vörur eða þjónustu og frammistöðu þeirra og samkeppnislög (mynd 3.2).
Hugverkaréttindi: einkaleyfi, höfundarréttur og vörumerki
Frumkvöðlar þurfa af mörgum ástæðum að þekkja lögbundin hugverkaréttindi. Ef nýtt sprotafyrirtæki þróar til dæmis einstaka uppfinningu er mikilvægt að vernda hugverkið. Án verndar getur keppinautur með lögmætum, þótt ef til vill siðlausum, hætti afritað uppfinninguna, merkt hana með eigin nafni eða vörumerki og selt hana sem sína eigin. Það myndi skerða verulega möguleika frumkvöðulsins á að afla tekna af eigin uppfinningu. Kveðið er á um hugverkaréttindi í bandarískum alríkislögum og þau verja smáfyrirtæki gegn slíkum vanda. Hugverkalög styðja einnig við vörumerkjavitund og tryggja viðbótartekjustrauma.
Hugverk er afurð skapandi vinnu eins eða fleiri einstaklinga sem umbreyta einstakri hugmynd í hagnýta vöru eða þjónustu með virðisauka; lög vernda þessa birtingarmynd frumlegrar hugmyndar. Hugverk nær til alls sem fyrirtæki á einkarétt á, aðgreinir skipulagsheildina og stuðlar að varanlegu samkeppnisforskoti. Skapandi vinnan getur leitt til vöruhugmyndar, nýrrar uppfinningar, nýstárlegrar stefnubreytingar eða umbóta á vöru eða þjónustu sem þegar er til. Hugverkaréttindi geta tekið á sig form einkaleyfis, höfundarréttar, vörumerkis eða viðskiptaleyndarmáls.
Til að byggja upp varanlegt samkeppnisforskot ber frumkvöðli að vernda hugverk fyrirtækisins, tryggja nauðsynlegar varnir og efla hugverkasafnið stöðugt. Það felur í sér að skilja, greina á milli og fást við ólíkar tegundir og tæknilega þætti hugverkaréttinda. Jafnframt þarf að sinna ótæknilegum þætti þeirra með því að þróa sköpunarmenningu sem gerir skipulagsheildinni kleift að skapa stöðugt ný hugverk.
Frá tæknilegu sjónarhorni eru bandarísk einkaleyfi meðal annars tvenns konar: einkaleyfi á hagnýtri uppfinningu og hönnunareinkaleyfi ( mynd 3.3). Fyrri tegundin verndar glænýja vöruhugmynd eða uppfinningu samkvæmt bandarískum lögum í tuttugu ár (sjá umfjöllun um einkaleyfi í Frumkvöðlaferli og leiðum í frumkvöðlastarfi). Dæmi eru einkaleyfi Nikola Tesla á rafsegulmótor, rafalvél, raforkuflutning og rafdreifikerfi. Hönnunareinkaleyfi verndar útlitsþætti vöruhugmyndar, svo sem hönnun nýs leturs, gosdrykkjaflösku eða útlitseinkenni iPhone frá Apple. Í Bandaríkjunum gildir slík vernd yfirleitt í fjórtán ár.
Höfundarréttur og vörumerki eru einnig vernduð hugverkaréttindi (mynd 3.4). Höfundarréttur veitir höfundi verks einkarétt til að afrita það í tiltekinn tíma, yfirleitt ævi höfundar að viðbættum sjötíu árum. Skráning vörumerkis veitir eiganda rétt til að nota heiti, tákn, hljóðmerki eða persónu með tiltekinni vöru eða þjónustu og kemur í veg fyrir að aðrir noti sömu auðkenni til að selja vörur sínar. Vörumerki má vernda í ótakmarkaðan fjölda endurnýjanlegra tíu ára tímabila svo lengi sem það er í notkun. Loks er sérstakur flokkur hugverka sem nefnist viðskiptaleyndarmál. Þar er átt við trúnaðarupplýsingar, ferla eða aðra innri þekkingu sem styður samkeppnisforskot skipulagsheildar. Ólíkt einkaleyfum, höfundarrétti og vörumerkjum er viðskiptaleyndarmál ekki sérstakur verndarflokkur í bandarískum alríkislögum um hugverkaréttindi. Vernd þess ræðst af því að fyrirtækið haldi því leyndu og er framfylgt samkvæmt samningarétti.
Frumkvöðlar þurfa að huga sérstaklega að lagalegum áhrifum einkaleyfalaga á rekstur. Lögunum er framfylgt af festu og er ætlað að vernda uppfinningar, enda getur stöðugt streymi nýsköpunar verið mikilvæg tekjulind fyrirtækis og leið til varanlegs samkeppnisforskots. Einkaleyfi veitir einkaleyfishafa einkarétt til að nota uppfinninguna á þann hátt sem hann telur nauðsynlegan. Jafnframt veitir það einkarétt til að meina öðrum aðgang eða selja réttinn til að nota einkaleyfið. Verndartíminn er fjórtán til tuttugu ár og jafngildir í reynd ríkisveittri einokun. Að honum loknum fellur verndin yfirleitt niður og samkeppni verður öllum opin, til dæmis með samheitalyfjum.
Fyrirtæki á einkarétt á hugverkum sínum, óháð tegund þeirra. Til að verja hann er mikilvægt að skrá hvert hugverk þegar í stað og af nákvæmni, ásamt ferlinu og tímalínunni við þróun þess, auðlindunum sem voru nýttar, upplýsingum um eigendur og aðgangshafa og því hvernig aðrir geta fengið aðgang að hugverkinu og notað það.
Frumkvöðull ætti að íhuga eftirfarandi spurningar við að efla og verja hugverk fyrirtækis:
Þegar litið er til óformlegri þátta er þróun sköpunar- og nýsköpunarmenningar ein mikilvægasta ábyrgð frumkvöðuls. Hún gerir kleift að byggja upp varanlegt samkeppnisforskot. Því má ekki láta einstaka sköpunarneista frá tilteknum einstaklingi, deild eða starfssviði innan skipulagsheildarinnar, svo sem rannsókna- og þróunarsviði, nægja. Hlúa þarf að umhverfi þar sem allir geta sýnt sköpunargáfu, skapað virði og tekið þátt í stöðugum umbótum fyrirtækisins. Dæmi um slíka virkni er menning stöðugra umbóta hjá Toyota, kaizen (sjá Vöxtur og farsæl markaðssetning). Þar er ætlast til að allir í skipulagsheildinni sýni sköpunargáfu og bæti stöðugt ferlana sem þeir sinna daglega.
Saga Nikola Tesla, serbnesk-bandarísks uppfinningamanns, verkfræðings og eðlisfræðings, sýnir hvers vegna frumkvöðlar þurfa að huga bæði að tæknilegum þáttum hugverkaréttinda og sköpunarmenningu verkefnisins. Tesla lagði fram 300 einkaleyfisumsóknir og er af mörgum talinn einn af feðrum rafmagns nútímans. Eftir að hann flutti til Bandaríkjanna starfaði hann hjá Continental Edison Company og hóf að þróa riðstraumstækni. Edison kaus hins vegar jafnstraumstækni og studdi ekki hugmyndir Tesla. Tesla varð að hætta og stofnaði Tesla Electric Light með Westinghouse, en tók með sér dýrmæta sköpunargáfu og hugmyndir í nýja verkefnið. 9 Að lokum varð riðstraumur Tesla bandarískur staðall, ekki jafnstraumur Edison.
Samningar og skaðabætur utan samninga
Allir frumkvöðlar gera samninga, yfirleitt reglulega, og þurfa því að skilja grunnhugtök samningaréttar. Flest fyrirtæki þurfa einnig að fást við skaðabætur utan samninga, það svið skaðabótaréttar sem verndar fólk gegn líkamlegu, fjárhagslegu og öðru tjóni, svo sem broti gegn friðhelgi einkalífs. Sum viðskiptamál snerta bæði skaðabóta- og samningarétt, til dæmis dómsmál vegna ólögmætrar uppsagnar starfsmanns.
Samningar geta verið formlegir eða óformlegir. Best er að nota skriflega samninga við veruleg viðskipti við annan aðila. Munnlegir samningar eru aðfararhæfir við flestar aðstæður, en erfitt getur verið að sanna efni þeirra. Við stofnun sprotafyrirtækis gerast hlutirnir oft hratt og ef til vill gefst hvorki tími né fjármagn til að ráða lögmann til að semja formlegan skriflegan samning. Þá ætti að minnsta kosti að staðfesta lykilskilmála samkomulagsins skriflega við alla aðila, með bréfi eða tölvupósti. Ef ágreiningur kemur upp liggja þá fyrir gögn sem hægt er að styðjast við.
Skaðabótaábyrgð utan samninga er hugsanleg áhætta fyrir frumkvöðla. Fjárhagsleg ábyrgð leiðir oft af áhættutöku og þeirri áhættu sem fyrirtæki verður fyrir og því þarf að stýra þessu sviði. Sérstaklega skiptir vinnuveitandaábyrgð máli, en þá ber vinnuveitandi ábyrgð þegar starfsmaður bregst skyldu sinni til að sýna eðlilega aðgæslu við störf sín. Flestir vinnuveitendur vita að starfsfólk getur valdið skaða og að þeir geta borið ábyrgð þegar starfsmaður veldur viðskiptavini eða samstarfsfólki tjóni í vinnu, á athafnasvæði fyrirtækis og með búnaði þess. Margir gera sér þó ekki grein fyrir að vinnuveitandi getur einnig borið ábyrgð á tjóni sem starfsmaður veldur innan starfsskyldna sinna. Ef vinnuveitandi biður starfsmann að fara með sendingu til FedEx eða UPS eftir vinnutíma og starfsmaðurinn veldur bílslysi af gáleysi getur vinnuveitandinn borið skaðabótaábyrgð, jafnvel þótt starfsmaðurinn hafi ekið eigin bíl. Þetta er alltof algengt og getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir frumkvöðlafyrirtæki ef fullnægjandi tryggingar eru ekki til staðar.
Samkeppnislög
Samkeppnislög (eða lög um samkeppni) voru sett til að tryggja að keppinautur misnoti ekki stöðu sína og markaðsvald til að útiloka aðra eða takmarka aðgang þeirra að markaði. Bandarísk dæmi eru Sherman-lögin, Clayton-lögin, Federal Trade Commission-lögin og Bayh-Dole-lögin. Þau eiga að efla samkeppni og valkosti neytenda og gera það ólöglegt að gera samninga sem takmarka samkeppni á markaði.
Samkeppnislög skipta máli fyrir möguleika frumkvöðla til að stofna ný sprotafyrirtæki sem geta keppt við stærri og rótgrónari félög sem kunna að vilja draga úr samkeppni. Tafla 3.1 tekur saman framlag þessara laga til samkeppnisverndar. Frávik frá þeim geta leitt til langvinnra og kostnaðarsamra lagamála.
| Lög | Vernd |
|---|---|
| Sherman-lögin (1890) | Banna tilraunir til einokunar |
| Clayton-lögin (1914) | Banna verðsamráð og tengda starfshætti |
| Federal Trade Commission-lögin (1914) | Banna óréttmæta viðskiptahætti |
| Bayh-Dole-lögin (1980) | Hvetja til þróunar uppfinninga |
Dæmi um ólöglega samkeppni er samkeppnis- og einkaleyfisstríð Intel Corporation og Advanced Micro Devices (AMD). Árið 2009 höfðaði AMD mál gegn Intel og hélt því fram að fyrirtækið hefði misnotað yfirburðastöðu til að útiloka AMD frá virkri samkeppni með útilokandi verðlagningu, afsláttum og sambærilegum aðferðum. Fyrirtækin gerðu síðar sátt og Intel greiddi AMD 1,25 milljarða Bandaríkjadala í bætur.
Hagsmunaárekstrar
Hugtakið hagsmunaárekstur á við þegar einstaklingur eða fyrirtæki á hagsmuna að gæta á fleiri en einu sviði, svo sem vegna fjárfestinga, starfsskyldna eða persónulegra tengsla, og hagsmunirnir geta rekist á. Starfsfólk á til dæmis að skila vinnuveitanda umsömdu vinnuframlagi. Meðvituð tilraun til að sneiða hjá, hunsa eða gera lítið úr því sem vinnuveitanda ber með því að sinna öðrum hagsmunum felur í sér hagsmunaárekstur. Einfalt dæmi er að nota tíma eða auðlindir fyrirtækis í persónulegt verkefni sem hefur ekki verið samþykkt og skapar fyrirtækinu ekki virði. Annað dæmi er að nýta efnislegar eignir eða hugverk fyrirtækisins í eigin þágu fremur en vinnuveitandans. Það er siðlaust, því vinnuveitandinn fær ekki það sem honum ber samkvæmt samkomulaginu: tíma, hæfileika og þjónustu gegn umsömdum launum. Mike Arrington, lögmaður og frumkvöðull í Silicon Valley sem stofnaði bloggið TechCrunch, varð helsta heimild tækniáhugafólks og fjárfesta. Umfjöllun hans um sprotafyrirtæki í Silicon Valley gat tryggt farsæla kynningu nýs fyrirtækis eða vöru. Hann var þó gagnrýndur fyrir að fjalla reglulega um fyrirtæki sem hann fjárfesti í og veitti ráðgjöf. Þótt hann upplýsti að fullu um hagsmuni sína töldu gagnrýnendur að hagsmunaárekstur væri til staðar. Hvernig gat hann samtímis verið fjárfestir og óháður blaðamaður sem skrifaði um sömu fyrirtæki og hann hafði sjálfur fjárfest í? Þetta var dæmigerður hagsmunaárekstur. 10 Sambærileg mál um viðskiptablaðamenn hafa meðal annars snert The Wall Street Journal, Business Week, Time og L.A. Herald Examiner.
Hugsanlegir hagsmunaárekstrar koma einnig upp í sérfræðiþjónustu, sem höfðar til margra ungra og verðandi fyrirtækjaeigenda. Þú gætir til dæmis viljað stofna eigin endurskoðunarfyrirtæki, fjármálaráðgjöf eða upplýsingatækniráðgjöf. Fagfólk þarf að gæta sérstaklega að hagsmunaárekstrum, einkum þegar það ber trúnaðarskyldu gagnvart viðskiptavinum. Slík skylda krefst mjög strangra hegðunarviðmiða og fullrar upplýsingagjafar og kemur í veg fyrir að sami ráðgjafi komi að báðum hliðum sömu viðskipta. Mælir upplýsingatækniráðgjafi til dæmis með hugbúnaði án þess að viðskiptavinurinn viti að ráðgjafinn eigi hlutabréf í fyrirtækinu? Eða fær fjármálaráðgjafi þóknun frá báðum aðilum viðskiptanna?
Svik: sannsögli og full upplýsingagjöf
Siðferðilegir frumkvöðlar leitast stöðugt við að beita siðferðilegum hugtökum í verki, þar á meðal sannsögli og fullri upplýsingagjöf. Hugtökin eru ekki aðeins hluti siðferðilegrar nálgunar í viðskiptum heldur einnig grunnkröfur á mörgum sviðum réttar, þar á meðal um svik. Fyrirtæki sem framleiðir eða selur vöru eða þjónustu ber ábyrgð á að veita allar sannar upplýsingar um hana.
Hugtakið sannsögli vísar til undirliggjandi staðreynda, raunveruleika og sönnunargagna máls. Sannsögul manneskja byggir umfjöllun á staðreyndum, tekur mið af raunveruleikanum og þekkir fyrirliggjandi gögn. Slíkt fólk ávinnur sér með tímanum trúverðugleika og áreiðanleika vegna samræmis milli orða og athafna. Sanngirni er nátengd sannsögli og felur í sér hlutleysi, óhlutdrægni og fylgni við reglur og viðmið um rétt og rangt. Hún snýst um að gera það sem er rétt, réttlátt og sanngjarnt. Í framkvæmd er sannsögli því grundvöllur sanngirni.
Upplýsingagjöf felur í sér að miðla nauðsynlegum staðreyndum og upplýsingum um viðfangsefni á gagnsæjan og sannleikanum samkvæman hátt. Upplýsingarnar þurfa að vera fullnægjandi, tímanlegar og viðeigandi svo viðtakandi skilji tilgang og ásetning að baki vöru eða þjónustu og geti tekið upplýsta ákvörðun um virði hennar. Sérhver vísvitandi tilraun til að fela, breyta eða sveigja sannleikann er siðlaus og ábyrgðarlaus athöfn sem kann að sæta sakamálarannsókn.
Fyrirtækið Eli Lilly hefur ítrekað lent í alvarlegum, vandræðalegum og kostnaðarsömum lagalegum málum. Í einu þeirra viðurkenndi fyrirtækið fyrir dómi að hafa markaðssett Zyprexa ólöglega. Bandaríska matvæla- og lyfjaeftirlitið (FDA) hafði fyrst og fremst samþykkt lyfið við þunglyndi, en fyrirtækið markaðssetti það utan samþykktra ábendinga við kvillum á borð við svefnraskanir, Alzheimer-sjúkdóm og heilabilun. Árið 2009 var Eli Lilly því gert að greiða 1,4 milljarða Bandaríkjadala í sekt. 11