3.2 Samfélagsábyrgð fyrirtækja og samfélagsleg frumkvöðlastarfsemi
3.2 Samfélagsábyrgð fyrirtækja og samfélagsleg frumkvöðlastarfsemi
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Til að skilja hlutverk frumkvöðuls sem sýnir samfélagslega ábyrgð þarf fyrst að skoða meginreglur samfélagsábyrgðar fyrirtækja og ástæðurnar fyrir því að hugmyndin varð til. Fátt í rekstri fyrirtækja getur vikið til hliðar því grundvallarmarkmiði að hámarka auð hluthafa, sem nú á dögum merkir einkum að auka ársfjórðungslegan hagnað. Svo mikil áhersla á eina breytu til skamms tíma leiðir til skammsýnnar afstöðu til þess hvað telst árangur í rekstri.
Raunverulega arðsemi þarf hins vegar að mæla til langs tíma. Ekki er hægt að meta árangur af nákvæmni innan eins ársfjórðungs. Oft þarf lengri tíma til að vara eða þjónusta finni sinn markað og nái fótfestu í samkeppni við keppinauta eða til að áhrif nýrrar viðskiptastefnu komi fram. Það tekur tíma og kostar fé að uppfylla kröfur neytenda, innleiða vistvæna starfshætti, sýna samfélagslega ábyrgð og ganga lengra en grunnkröfur segja til um. Viðbótarkostnaðurinn og fyrirhöfnin skila þó hagnaði til lengri tíma. Þegar árangur er metinn frá þessu langtímasjónarhorni er líklegra að við skiljum jákvæð áhrif siðferðilegrar hegðunar á alla sem tengjast fyrirtæki.
Samfélagsábyrgð fyrirtækja
Þegar sjónarmið ólíkra hagsmunaaðila eru metin að verðleikum er stigið stórt skref í átt að skilningi á samfélagsábyrgð fyrirtækja. Hún felst í því að fyrirtæki líti á sig í víðara samhengi, sem hluta samfélagsins með ákveðnar óbeinar samfélagslegar skyldur og skyldur gagnvart umhverfinu. Eins og áður kom fram er skýr munur á lagafylgni og siðferðilegri ábyrgð og lög taka ekki að fullu á öllum þeim siðferðilega vanda sem fyrirtæki standa frammi fyrir. Samfélagsábyrgð felur í sér að fyrirtæki fylgi traustum siðferðilegum starfsháttum og stefnu í samræmi við menningu og hlutverk þess og gangi lengra en lögbundnar lágmarkskröfur. Fyrirtæki sem sýnir samfélagsábyrgð getur ekki haft það eitt að markmiði að hámarka auð hluthafa, því slíkt markmið myndi óhjákvæmilega skerða réttindi annarra hagsmunaaðila í samfélaginu. Námufyrirtæki sem lítur fram hjá samfélagsábyrgð sinni getur til dæmis skert rétt nærsamfélagsins til hreins lofts og vatns ef það sækist aðeins eftir hagnaði. Samfélagsábyrgð setur hins vegar alla hagsmunaaðila í víðara samhengi.
Önnur sýn á samfélagsábyrgð fyrirtækja er að siðferðilegir leiðtogar geri gott um leið og þeim vegnar vel. Þetta er einföld samantekt en lýsir því hvernig samfélagsábyrgð birtist innan fyrirtækja. Fyrirtæki hefur rétt til að afla tekna en það á ekki aðeins að afla tekna. Það á einnig að vera góður samfélagsþegn og leggja sitt af mörkum til almennrar farsældar samfélagsins. Það ætti að bæta þau samfélög sem það tilheyrir samhliða því að vinna að lögmætum hagnaðarmarkmiðum. Þessi markmið útiloka ekki hvort annað og það er bæði mögulegt og lofsvert að stefna að þeim báðum. Þegar fyrirtæki nálgast rekstur með þessum hætti skuldbindur það sig til samfélagsábyrgðar.
Áhugavert dæmi um frumkvöðlafyrirtæki sem skuldbindur sig til samfélagsábyrgðar er New Belgium Brewing Company (NBBC), sem meðal annars framleiðir Fat Tire-bjór. Starfsfólkið á NBBC að fullu og félagið er því ólíkt hefðbundnari hlutafélögum sem eru í eigu fjárfesta en ekki starfsfólks. Í slíku fyrirtæki nýtur starfsfólkið beint góðs af hagnaðinum sem vinna þess skapar, eins konar lýðræðisvæddum kapítalisma. NBBC leggur áherslu á sjálfbærni. Brugghús þess í Fort Collins í Colorado framleiðir nær 20 prósent af eigin raforku, sem er hátt hlutfall fyrir verksmiðju, með sólarrafhlöðum og nýtingu frárennslisvatns. Fyrirtækið skuldbindur sig einnig til að styrkja sjálfbærnitengd málefni, til dæmis reiðhjólasamtök sem auðvelda fólki að velja vistvænar einkasamgöngur. Samkvæmt framkvæmdastjóra samfélagsábyrgðar hjá NBBC leggur fyrirtækið mikla áherslu á velferð samfélags og umhverfis. 12
Frá sögulegu sjónarhorni hefur þróun samfélagsábyrgðar fyrirtækja minnt á rússíbana. Lægðir með alvarlegum siðferðisbrestum (sjá töflu 3.2) hafa tekið við af hæðum þar sem hegðun fyrirtækja batnaði, að stórum hluta vegna laga eða reglna stjórnvalda sem sett voru í kjölfar brestanna. Eftir slík hneykslismál tóku einnig ýmsar frjálsar aðgerðir byggðar á siðferðilegum sjónarmiðum að ryðja sér til rúms í atvinnulífinu, svo sem samfélagsábyrgð fyrirtækja og hugmyndin um fyrirtæki sem samfélagsþegna. Þótt hugmyndirnar hafi veitt aðferðir og verkfæri til að styrkja siðferðilegan grunn fyrirtækja halda hneykslismál áfram að koma upp og nýjar leiðir verða til til að bregðast við þeim. Siðferðisbrestir á borð við hneykslismálið um Michael Milken og Drexel Burnham Lambert, fall Enron og mörg önnur mál, þar á meðal hneykslið á húsnæðislána- og afleiðumarkaði 2008–2009, urðu til þess að Bandaríkjaþing setti ný lög. Meðal alríkislaga sem sett voru í kjölfar siðferðisbresta eru Sarbanes–Oxley-lögin, lög um innherjaviðskipti og verðbréfasvik og Dodd–Frank-lögin.
Auk lagabreytinga hafa ýmsar stofnanir stjórnvalda sett nýjar reglur til að reyna að koma í veg fyrir að fyrirtæki stundi siðlausa, ólöglega eða að öðru leyti skaðlega starfsemi. Meðal bandarískra stofnana sem hafa sett nýjar reglur í kjölfar siðferðisbresta í atvinnulífinu eru Verðbréfaeftirlitið (SEC), Eftirlitsráð reikningsskila skráðra félaga (PCAOB), Neytendaverndarstofa fjármála (CFPB) og Eftirlitsstofnun fjármálamarkaðarins (FINRA).
Hugmyndirnar um að gera það sem er siðferðilega rétt, fylgja lögum og láta gott af sér leiða í samfélaginu eru nátengdar (sjá töflu 3.2).
| Ábyrgðarsvið | Æskileg niðurstaða | Fylgni |
|---|---|---|
| Lagaleg ábyrgð | Fylgja lögum og reglum | Krafist af stjórnvöldum |
| Fjárhagsleg ábyrgð | Hagnaður | Krafist af hluthöfum |
| Siðferðileg ábyrgð | Koma fram af sanngirni og forðast að valda skaða | Hagsmunaaðilar ætlast til hennar |
| Social/philanthropic | Vera góður „samfélagsþegn“ | Samfélagið telur hana æskilega |
Dæmi um skipulagsheildir sem hafa orðið fyrir siðferðisbrestum sem ollu alvarlegum og kostnaðarsömum vandamálum sem kostað hafa marga milljarða Bandaríkjadala má sjá í töflu 3.3. Hvert tilvik hefur haft djúpstæð og víðtæk áhrif á líf einstaklinga, samfélögin þar sem skipulagsheildirnar starfa eða umhverfið á heimsvísu. Vandamálin hafa kostað mannslíf og störf, valdið eignatjóni, eytt ævisparnaði og lagt umhverfið í rúst. Rætur þeirra liggja í ágöllum á sviði gæða og siðferðis.
| Skipulagsheild | Tegund brests |
|---|---|
| Chevron Corporation | Umhverfisslys vegna förgunar eiturefna á Amasónsvæðinu |
| Volkswagen Group | Hneykslismál vegna útblásturs dísilbíla |
| Takata Corporation | Gallaðir loftpúðar |
| General Motors | Gallaðir kveikjurofar |
| Wells Fargo Financial Services | Siðlausir bankastarfshættir |
| BP P.L.C. (British Petroleum) | Olíuslysið á Mexíkóflóa |
| ENRON Corporation | Ólögmætir reikningsskilastarfshættir |
| Union Carbide India | Efnaslysið í Bhopal |
| Pfizer, Eli Lilly | Sviksamlegar markaðsaðferðir |
| Verkfræðingasveit Bandaríkjahers | Hamfarir vegna ófullnægjandi varna gegn sjávarflóðum í fellibyl |
| Toyota Motor Corporation | Óviðráðanleg hröðun ökutækja |
| Nike Corporation | Brot gegn siðareglum og vinnulöggjöf |
| Intel Corporation | Samkeppnismál Evrópusambandsins |
| Phar-Mor, Inc. | Umfangsmestu reikningsskilasvikin |
| Bernard L. Madoff Investment Securities, LLC | Ponzi-svik Madoffs |
Einn veikleiki úrbótanna sem fjallað var um vegna hneykslismálanna í töflu 3.3 er að þær koma ekki endilega í veg fyrir að siðferðisbrestir endurtaki sig, því þær byggjast einkum á fylgni og ótta. Í sumum tilvikum hefur kerfið gert siðlausum leiðtogum kleift að grípa aðeins til takmarkaðra aðgerða og greiða sektir í stað þess að leiðrétta hegðun sína eða breyta nálgun sinni.
Á undanförnum árum hafa margar skipulagsheildir tekið upp samfélagsábyrgð fyrirtækja. Þá felast væntingar til fyrirtækis ekki aðeins í að framleiða áreiðanlega vöru, setja sanngjarnt verð með hæfilegri álagningu og greiða starfsfólki sanngjörn laun, heldur einnig að hlúa að umhverfinu og bregðast við öðrum samfélagslegum málefnum. Mörg félög vinna að verkefnum í þágu samfélagsins og miðla upplýsingum um þau til viðskiptavina og samfélaganna þar sem þau starfa. Þegar samfélagsábyrgð er sýnd af heilindum gagnast hún félögum og hagsmunaaðilum þeirra. Það á sérstaklega við um hagsmunaaðila sem yfirleitt hafa fengið lítinn forgang og haft lítil áhrif, svo sem náttúrulegt umhverfi og íbúa í nágrenni athafnasvæða og verksmiðja. Í sinni bestu mynd beinir samfélagsábyrgð sjónum stjórnenda að því að sýna samfélagslegt gagn nýrra vara og verkefna. Líta má á hana sem svar við gagnrýni sem fyrirtæki hafa sætt vegna langrar sögu um skaða á umhverfi og samfélögum í viðleitni sinni til að auka skilvirkni og hagnað.
Sú þróun að taka upp samfélagsábyrgð fyrirtækja getur skapað tækifæri til aukinnar þátttöku hópa sem sú bylgja hagvaxtar fyrirtækja sem umbreytir iðnvæddum heimi hefur að mestu sniðgengið fram til þessa.
Samfélagsleg frumkvöðlastarfsemi
Samfélagsleg frumkvöðlastarfsemi lýsir verkefnum sem frumkvöðlar stofna og eru fyrst og fremst málsvarar eða baráttufólk fyrir samfélagslegu málefni. Þeim tekst þó að nýta málefnið sem grunn að efnahagslega lífvænlegri skipulagsheild og viðhalda henni. Þessir frumkvöðlar sækja fyrst og fremst drifkraft og hvatningu í æðri framtíðarsýn eða tilgang. Þessi nýja tegund frumkvöðla nýtir áhrif stöðu sinnar, sess sinn í samfélaginu og möguleg samlegðaráhrif og verðmætasköpun fyrirtækis sem farveg til að vinna að samfélagslegum markmiðum og eigin stefnumálum. Málefnin snúast oft um lausn á kostnaðarsömum og langvinnum samfélagsvanda eða þjáningu, óréttlæti sem þarf að leiðrétta eða alþjóðlegt viðfangsefni sem samfélag eða skipulagsheildir hafa annaðhvort litið fram hjá eða ýtt til hliðar.
Meginmarkmið og lokatakmark frumkvöðuls sem sýnir samfélagslega ábyrgð er að skapa auð, en meginmarkmið samfélagsfrumkvöðuls er að þjóna tilteknu málefni um leið og auður er skapaður til að styðja það. Samfélagsfrumkvöðull vinnur því að framförum samfélagsins í stað þess að safna meiri auði handa hluthöfum. Samfélagsfrumkvöðlar eiga oft sameiginlega eiginleika á borð við óeigingirni, skyldu- og ábyrgðartilfinningu gagnvart manneskju eða málefni, sterka skuldbindingu til breytinga og seiglu til að takast á við mistök.
Fjölmörg dæmi eru um fyrirtæki sem hafa tileinkað sér samfélagsábyrgð. Sumir frumkvöðlar hafa raunar stofnað sprotafyrirtæki sem byggjast fyrst og fremst á því að láta gott af sér leiða og mörg þeirra hafa orðið vel þekkt. Þar má meðal annars nefna TOMS Shoes, sem fjallað er um í rammagrein í þessum kafla, Bombas Socks og Warby Parker Eyewear. Öll fylgja þau samfélagsábyrgri nálgun og gefa eina vöru fyrir hverja selda vöru, hvort sem um er að ræða skó, sokka eða gleraugu. Sum fyrirtæki ganga skrefi lengra og fá opinbera B Corp-vottun, sem er viðurkenning tengd samfélagsábyrgð fyrirtækja. Nánar er fjallað um B Corp-félög í Rekstrarform: lagaleg álitaefni, skattar og áhætta.
Umhverfismiðuð frumkvöðlastarfsemi
Líkt og samfélagsleg frumkvöðlastarfsemi styður umhverfismiðuð frumkvöðlastarfsemi þýðingarmikið og gagnlegt samfélagslegt málefni sem jafnframt er efnahagslega lífvænlegt. Umhverfisáherslan nær til verkefna sem vernda vistkerfi okkar, svo sem hreinnar og endurnýjanlegrar orku, meðhöndlunar úrgangs, aðgerða gegn loftslagsbreytingum, bætts aðgengis að vatni, verndar líffræðilegrar fjölbreytni og minni umhverfisspjalla og skógareyðingar. 14 Verkefnin eru fjárhagslega traust frá rekstrarlegu sjónarmiði en menga jafnframt ekki, sóa ekki auðlindum, valda ekki eyðileggingu og skilja ekki eftir neikvætt umhverfisfótspor.
Frumkvöðlar geta sýnt ábyrgð gagnvart umhverfinu með ýmsum hætti. Ein leið er að eiga fyrirtæki sem vinnur beint að hreinsun umhverfisins, svo sem Ocean Cleanup, félagasamtök án hagnaðarsjónarmiða sem tuttugu og fimm ára frumkvöðull stofnaði til að hreinsa ruslasvæðið mikla í Kyrrahafi. Annar kostur er að eiga hefðbundið einkafyrirtæki sem skuldbindur sig til að starfa á umhverfislega ábyrgan hátt, svo sem Patagonia, sem leggur áherslu á ábyrga öflun aðfanga og önnur verkefni. Þriðji kosturinn er að ganga til liðs við hagsmunasamtök, til dæmis E2. E2 eru „óháð landsamtök leiðtoga í atvinnulífi, fjárfesta og annarra sem beita sér fyrir skynsamlegri stefnu sem er góð fyrir hagkerfið og umhverfið“. 15 Samtökin leitast við að hafa áhrif á stefnu á fylkis-, svæðis- og alríkisstigi á sviði orkumála, loftslags, hafsins, vatns, samgangna og skynsamlegrar uppbyggingar. Stefnunni er einkum ætlað að bæta loft- og vatnsgæði og lýðheilsu og stuðla jafnframt að atvinnusköpun á þessum sviðum. Dæmi um verkefni sem spratt úr starfi samtakanna er setning fyrstu útblástursstaðla landsins fyrir bifreiðar.
Á síðustu áratugum hafa félög brugðist við áhyggjum hagsmunaaðila af umhverfi og sjálfbærni. Árið 1999 hóf Dow Jones að birta árlegan lista yfir fyrirtæki sem lögðu áherslu á sjálfbærni. Í þessu samhengi felst sjálfbærni í að varðveita auðlindir og starfa á vistfræðilega ábyrgan hátt til langs tíma. 16 Sjálfbærnivísitölur Dow Jones „þjóna sem viðmið fyrir fjárfesta sem flétta sjálfbærnisjónarmið inn í eignasöfn sín“. 17, 18 Vitund fer vaxandi um að athafnir manna geti skaðað umhverfið og geri það í raun. Eyðilegging umhverfis getur að lokum leitt til skerðingar auðlinda, fækkandi viðskiptatækifæra og lakari lífsgæða.
Upplýstir frumkvöðlar gera sér grein fyrir að hagnaður er aðeins ein jákvæð afleiðing atvinnurekstrar. Farsæll rekstur skapar frumkvöðlum tækifæri til að láta gott af sér leiða í samfélaginu á ábyrgan hátt. Auk umhverfisverndar geta siðferðileg framlög þeirra meðal annars falist í að stofna skóla og heilsugæslustöðvar í fátækum hverfum og styrkja verðug góðgerðarmál í samfélögunum þar sem fyrirtækin starfa.
Á síðustu áratugum hefur rannsóknum á áhrifum atvinnustarfsemi á jörðina fjölgað gríðarlega. Tony Juniper bendir í einni rannsókn á að fólksfjölgun, ásamt vaxandi eftirspurn eftir náttúruauðlindum og áhrifum umhverfishamfara, hafi haft djúpstæð og varanleg áhrif á jörðina. Hann segir okkur hafa tífaldað neyslu náttúruauðlinda, fjórfaldað kornframleiðslu, fimmfaldað notkun ferskvatns, fjórfaldað fiskveiðar, tvöfaldað nýtingu endurnýjanlegrar framleiðslugetu jarðar og aukið styrk gróðurhúsalofttegunda í andrúmsloftinu. 19
Í fyrri hlutum var stuttlega fjallað um hrikaleg umhverfisáhrif olíufyrirtækja á borð við Texaco og Chevron. Þegar borað er eftir olíu á einu líffræðilega fjölbreyttasta svæði heims, í Amasón-regnskóginum í Ekvador, og 18,5 milljörðum gallona af aukaafurðum og úrgangi olíuvinnslu er dælt í regnskóginn og vatnsföll hans skilur starfsemin ótvírætt eftir neikvætt fótspor á jörðinni. Ef dýralíf, gróður og önnur náttúrueinkenni svæðisins eru rannsökuð vandlega áður en land er rutt á svæðinu undir atvinnustarfsemi, til dæmis til að fella tré, safna lækningajurtum eða bora eftir olíu, og svæðinu síðan komið aftur í upprunalegt náttúrulegt ástand að verki loknu er fótsporið hlutleyst. Ef svæðið er hins vegar eflt, skólar opnaðir, störf sköpuð, heimafólk frætt um vernd og eflingu náttúruauðlinda og gripið til annarra umbótaaðgerða skilur starfsemin eftir jákvætt fótspor. Frumkvöðlar ættu að kynna sér áhrif allra þátta fyrirtækisins, vega og meta valkostina og íhuga stefnu sem veldur ekki skaða og skilur jafnvel eftir jákvætt fótspor á jörðinni.
Sjálfbærni
Sjálfbærni fjallar um athafnir og lífshætti sem taka mið af áframhaldandi lífi komandi kynslóða og á djúpar rætur í því að gera það sem er siðferðilega rétt. Það er til dæmis óréttlátt að grípa til aðgerða sem gagnast núlifandi kynslóð á kostnað framtíðarkynslóða. Sjálfbær frumkvöðull er því knúinn áfram af samfélagslega ábyrgri nálgun við eignarhald og rekstur fyrirtækis og er málsvari hennar. Slíkur frumkvöðull nýtir efnahagslega möguleika endurnýjanlegra og aðgengilegra auðlinda til að skapa virði í samfélaginu þar sem fyrirtækið starfar. Sjálfbærni felur þó meira í sér en umhverfisvitund. Í einfaldri skilgreiningu er sjálfbærni getan til að viðhalda tilteknu ástandi eða starfsemi til lengdar. Hún nær því ekki aðeins til umhverfis heldur einnig náttúruauðlinda, mannauðs, aðfangakeðja vara og margra tengdra hugtaka. Frumkvöðull sem er meðvitaður um sjálfbærni þarf þess vegna að huga að fjölmörgum atriðum. Þar má nefna ábyrga notkun rafmagns og vatns, þátttöku í áætlunum um fjölbreytni birgja eða ábyrga öflun aðfanga og fjármögnun verkefna sem styðja velferð starfsfólks. Kjarni sjálfbærni er langtímahugsun fremur en skammtímahugsun.
Í ljósi þess hve sjálfbærnihreyfingin á sviði umhverfismála hefur orðið áberandi um heim allan ætti ekkert vel rekið fyrirtæki nú á dögum að starfa án vitundar um viðkvæmt jafnvægi milli heilbrigðs ástands náttúrunnar og hagnaðar fyrirtækja. Það eru einfaldlega góðir viðskiptahættir að stjórnendur geri sér grein fyrir að sjálfbærni fyrirtækis til langs tíma og raunar arðsemi þess byggjast að verulegu leyti á því að náttúrulegt umhverfi sé verndað. Að hunsa þessi gagnkvæmu tengsl atvinnulífs og umhverfis kallar ekki aðeins á fordæmingu almennings og athygli löggjafa sem hlusta á kjósendur sína, heldur stofnar einnig rekstrarhæfi fyrirtækjanna sjálfra í hættu. Nær öll fyrirtæki reiða sig með einum eða öðrum hætti á náttúruauðlindir.
Ábyrgir frumkvöðlar og tækifæri í samfélagslegri frumkvöðlastarfsemi
Að geta stofnað nýtt verkefni er spennandi tækifæri og forréttindi. Með því að skipuleggja og stofna nýtt verkefni af ábyrgð er stuðlað að áframhaldandi framförum í heiminum. Þróun nýs verkefnis sem tekur mið af áhrifum til skamms og langs tíma endurspeglar persónuleg gildi og markmið frumkvöðulsins og skipulagsheildarinnar.
Sumir frumkvöðlar stofna fyrirtæki með samfélagsverkefni í huga. Slíkt frumkvöðlaverkefni nýtir tiltæk áhrif, samlegð, hæfileika, getu og auðlindir samfélagsins til að skapa virði og breyta heiminum til hins betra. Nálgunin nýtir sköpunargáfu, sjónarmið og tilfinningar íbúa til nýsköpunar og verðmætasköpunar í nærsamfélaginu. Dæmi er frumkvöðull sem stofnaði fyrirtæki með það að markmiði að láta gott af sér leiða í samfélaginu.
Ýmsar tegundir rekstrarforma starfa með samfélagslegan tilgang að leiðarljósi. Frumkvöðlar sem stofna félagasamtök án hagnaðarsjónarmiða, sem og þeir sem stofna fyrirtæki í hagnaðarskyni á borð við TOMS, geta horft lengra en til eigin fjárhagslegs ávinnings. Slíkar skipulagsheildir eiga yfirleitt í samstarfi við alríkis-, fylkis- eða sveitarstjórnir, opinberar stofnanir og einkastofnanir, sjóði eða efnaða og áhrifamikla einstaklinga til að þjóna almannahag. Dæmi um framtak án hagnaðarsjónarmiða er National Kidney Foundation of Arizona. 20 Samtökin leita lausna við nýrna- og þvagfærasjúkdómum með fræðslu, forvörnum og meðferð.
Rekstrarformið samvinnufélag nýtir hæfileika, fjármagn og þekkingu félagsfólks til að reka starfsemina og skapa því virði. Einn munur á samvinnufélagi og félagi án hagnaðarsjónarmiða felst í því hvernig fé rennur aftur til samfélagsins. Stjórnendur félags án hagnaðarsjónarmiða mega ekki úthluta hagnaði til félagsfólks eða fjárfesta; eftirstöðvar verða eftir í félaginu. Samvinnufélag getur hins vegar almennt úthlutað hagnaði til félagsfólks á grundvelli þátttöku eða tímabundins eignarhalds þess. Dæmi er Unity One Credit Union, samvinnurekið lánasamband án hagnaðarsjónarmiða sem er í eigu félagsfólks og starfar í þágu þess.
Tvær aðrar tegundir skipulagsheilda sem eru í meginatriðum eins nefnast samfélagsfyrirtæki eða fyrirtæki með samfélagslegan tilgang. Þær eru fyrst og fremst knúnar áfram af þýðingarmiklu samfélagslegu málefni. Samfélagsfrumkvöðlar geta náð stefnumiðum og markmiðum skipulagsheildarinnar með því að bjóða vöru eða þjónustu með virðisauka sem brúar bil, leysir vanda eða þjáningu eða leiðréttir samfélagslegt óréttlæti. Samfélagsfyrirtæki er yfirleitt hannað til að vera fjárhagslega sjálfbært. Dæmi um samfélagsfrumkvöðul og samfélagsfyrirtæki er Grameen Bank, sem friðarverðlaunahafinn Muhammed Yunus stofnaði. Hann skilgreindi hugtökin örlán og örfjármögnun. Starfsemi Grameen Bank byggist á því að veita smálán til fólks sem hefur litlar eða engar tryggingar en vill stofna fyrirtæki til að sjá fjölskyldu sinni farborða. 21
Fyrirtæki með samfélagslegan tilgang er oft nefnt B Corp-félag eða almannaheillafélag, en einnig er fjallað um það í Rekstrarform: lagaleg álitaefni, skattar og áhætta. Formlegt ferli þarf til að öðlast B Corp-vottun og felur það í sér fylgni við ýmis viðmið og úttekt á henni sem B Lab-samtökin hafa umsjón með. 22 Kjarni þessara nýju B Corp-félaga er að „þau viðurkenna skylduna til að valda ekki skaða og skapa jákvæð áhrif í allri virðiskeðjunni“. 23 Samkvæmt B Lab er vottuðum fyrirtækjum lagalega skylt að taka tillit til áhrifa ákvarðana sinna á starfsfólk, viðskiptavini, birgja, samfélag og umhverfi. Árið 2019 voru um 3.000 vottuð B Corp-félög í 65 löndum og 150 atvinnugreinum. 24
Kickstarter, hópfjármögnunarvefurinn, er dæmi um vottað B Corp-félag. Kickstarter er eitt stærsta fjármögnunarsamfélag heims fyrir skapandi verkefni, allt frá kvikmyndum, leikjum, veitingastöðum og tónlist til lista, hönnunar og tækni. Vefurinn veitir frumkvöðlum leið til að afla fjár þegar þeir geta ekki fengið bankalán.
Hið blandaða rekstrarform sameinar ólíkar viðskiptaaðferðir svo skipulagsheildin geti boðið arðbærar vörur og þjónustu sem skapa samfélagslegt virði. Blandaða viðskiptalíkanið laðar að ólíka fjárfesta og nýtir fjölbreytt fjárfestingartækifæri um leið og það styður við hlutverk sem miðast við þýðingarmikið samfélagslegt málefni og æðri tilgang. Dæmi er Embrace Innovations, framleiðandi hitakassa fyrir fyrirbura sem var upphaflega stofnað sem félag án hagnaðarsjónarmiða. Embrace, sem er dæmi um tengsl háskólastarfs og atvinnulífs, varð til í sérstöku námskeiði við Stanford-háskóla. Stanford Design for Extreme Affordability Program samanstendur af námskeiði fyrir nemendahópa sem leita frekari stuðnings í Social Entrepreneurship Lab og Design Lab. Verkefnið hófst árið 2007, fyrirtækið var stofnað árið 2008 og fyrsta útgáfa vörunnar kom á markað árið 2011. Vörunni er nú dreift til heilsugæslustöðva á Indlandi og tugir ungbarna hafa þegar notið góðs af henni. Samstarf hefur verið stofnað við nokkrar fjölþjóðlegar skipulagsheildir um dreifingu vörunnar. 25
Við stofnun samfélagsfyrirtækis þarf bæði að huga að tæknilegum þáttum við stofnun fyrirtækisins og því undirliggjandi málefni eða markmiði sem varð kveikjan að henni. Þegar viðskiptalíkan, markaðsstefna og aðrir þættir sem styðja verkefnið eru þróaðir skiptir sköpum að æðri tilgangurinn verði áfram undirstaða viðskiptaáætlunar og ákvarðana.
Greindu gildi þín og hlutverk
Gildin sem við veljum að heiðra eru kjarni sjálfsmyndar okkar og fylgja okkur hvert sem við búum, störfum og verjum frítíma. Eins og áður kom fram ætti sú leið í frumkvöðlastarfi sem valin er að endurspegla gildin, hvort sem stofnuð er skipulagsheild í hagnaðarskyni eða án hagnaðarsjónarmiða. Einnig er hægt að stofna fyrirtæki í hagnaðarskyni og sinna jafnframt umfangsmiklu sjálfboðastarfi, annaðhvort á eigin vegum eða fyrir hönd fyrirtækisins, innan starfsemi án hagnaðarsjónarmiða. Hvaða leið sem er valin er mikilvægt að láta ekki fólk sem metur til dæmis hvorki tryggð né iðjusemi draga úr gildi vel ígrundaðra lífsgilda sinna. Frumkvöðlastarf er ekki keppni þar sem sigur felst í að ljúka ferlinum með stærsta eignasafnið eða hraðskreiðustu sæþoturnar. Slíkur sigur er innantóm verðlaun. Mun farsælla er að koma fram við aðra af heilindum og virðingu og hafa í kringum sig raunveruleg tákn farsæls starfsferils: fjölskyldu, vini og samstarfsfólk sem getur borið vitni um að þú hafir starfað af reisn. Þegar öllu er á botninn hvolft felst árangur í að lifa heiðvirðu lífi.
Hvernig er hægt að hafa persónuleg gildi á borð við heilindi, sanngirni og virðingu ætíð að leiðarljósi? Besta leiðin er að skrá þau, forgangsraða þeim og móta úr þeim persónulega hlutverkayfirlýsingu. Flest fyrirtæki hafa hlutverkayfirlýsingu og einstaklingar geta einnig haft slíka yfirlýsingu. Hún vísar veginn, ryður truflunum úr vegi og hjálpar til við að leiðrétta mistök. Hún ætti jafnframt að vera sveigjanleg svo hún taki mið af breytingum hjá þér og á markmiðum þínum. Persónuleg hlutverkayfirlýsing er ekki hnattrænt staðsetningarkerfi heldur áttaviti sem leiðir þig að því að uppgötva hver þú ert og hvað knýr þig áfram (mynd 3.5).
Nú skulum við skrifa persónulega hlutverkayfirlýsingu. Hún á að endurspegla gildi þín og því skaltu byrja á að greina nokkur þeirra gilda sem skipta þig mestu máli. Það má gera með því að svara spurningunum í töflu 3.4. Einnig getur verið gagnlegt að halda dagbók og uppfæra svörin reglulega. Vinnumálaráðuneyti Bandaríkjanna býður auk þess ókeypis sjálfsmat á netinu sem nefnist Interest Profiler. Það getur hjálpað þér að greina áhugasvið þín og tengsl þeirra við atvinnulífið og beina athyglinni að leiðum sem þú gætir viljað kanna sem frumkvöðull.
| 1. Af öllum þeim gildum sem þú metur skaltu skrá þau fimm sem skipta þig mestu máli, til dæmis heiðarleika, heilindi, tryggð, sanngirni, sæmd og von. |
| 2. Skráðu næst hvar þú telur þig hafa tileinkað þér hvert gildi, til dæmis í fjölskyldu, skóla, íþróttaliði, trúarsamfélagi eða vinnu. |
| 3. Skráðu raunverulega eða hugsanlega áskorun sem þú gætir staðið frammi fyrir þegar þú lifir eftir hverju gildi. Lýsingin skal vera eins nákvæm og mögulegt er. |
| 4. Skuldbittu þig til aðgerðar sem styður hvert gildi. Lýstu aðgerðinni eins nákvæmlega og unnt er. |
Nú er hægt að flétta gildin inn í hlutverkayfirlýsingu fyrirtækisins, annaðhvort í frásagnar- eða aðgerðaformi. Hægt er að fylgja ýmsum sniðmátum en grunnhugmyndin er að tengja gildin við þau markmið sem hafa verið sett fyrir líf og starfsferil. Til dæmis má tengja saman þann ávinning sem stefnt er að, markaðinn eða markhópinn sem á að njóta ávinningsins og þá niðurstöðu sem vonast er eftir. 26 Hafðu yfirlýsinguna stutta. Richard Branson, stofnandi Virgin Group, vill „skemmta sér á ferð sinni í gegnum lífið og læra af mistökum sínum“. Denise Morrison, forstjóri Campbell Soup, stefnir að því „að vera leiðtogi, lifa jafnvægisríku lífi og beita siðferðilegum meginreglum til að hafa veruleg áhrif“. 27 Eigin yfirlýsing getur verið jafn einföld og „að hlusta á og veita öðrum innblástur“ eða „að hafa jákvæð áhrif á alla sem ég hitti“.
Reyndu á gildi þín og hlutverkayfirlýsingu
Fá hlutverk reyna betur á persónuleg gildi og hlutverk en frumkvöðlastarf. Ekki er hægt að reka sprotafyrirtæki á hugmyndum einum saman. Fá önnur verkefni krefjast í jafn ríkum mæli hagnýtra lausna og skilvirkra aðferða. Frumkvöðlar byrja yfirleitt á að greina vöru eða þjónustu sem erfitt er að nálgast á tilteknum markaði eða er ef til vill í miklu framboði en of dýr eða óáreiðanleg. Framkvæmd hlutverks fyrirtækisins verður síðan sá drifkraftur sem vísar sprotafyrirtækinu veginn. Hlutverkið ræður að miklu leyti meginstefnu fyrirtækisins, þar á meðal hvaða hópum sem fá ekki næga þjónustu er sinnt, hvar starfsemin er staðsett og hvaða samstarfsaðilar, birgjar, starfsmenn og fjármögnun hjálpa fyrirtækinu að komast af stað og vaxa. Hvaðan kemur þetta hlutverk í glænýrri skipulagsheild?
Stofnendur fyrirtækis móta hlutverk þess beint út frá eigin viðhorfum, gildum og reynslu og á það sérstaklega við um félög án hagnaðarsjónarmiða. Stundum er innblásturinn einfaldlega sú uppgötvun að óuppfyllt þörf sé til staðar, til dæmis vaxandi eftirspurn eftir matvælum á heimsvísu. Bertha Jimenez, innflytjandi frá Ekvador sem stundaði verkfræðinám við New York University, hafði áhyggjur af því að handverksbrugghús nytu mikilla vinsælda í nýju heimaborginni en hentu jafnframt miklu magni af byggkorni sem enn var næringarríkt en enginn vissi hvernig mætti endurnýta. Eftir nokkrar tilraunir fengu Jimenez og tveir vinir hennar, sem einnig voru innflytjendur, loks þá hugmynd að framleiða mjöl úr korninu. Þannig varð sprotafyrirtækið Rise Products í Queens í New York til, en á vef þess segir: „Endurnýting til aukinna verðmæta er framtíð matvæla.“
Rise Products útvegar bökurum og pastaframleiðendum á svæðinu prótín- og trefjaríkt „ofurmjöl“ úr byggi sem er notað í vörur allt frá pítsudeigi til brúnkaka. Fyrirtækið hefur einnig sent Kellogg, Whole Foods, Nestlé og þekktum matreiðslumanni á Ítalíu vörusýnishorn að beiðni þeirra. Jimenez og meðstofnendur hennar segja: „Til lengri tíma getum við flutt þetta til landa á borð við heimalönd okkar. Við viljum kanna tækni sem er nógu ódýr til að aðrir geti nýtt sér hana.“ 28
Ef tengsl gilda stofnenda og hlutverks frumkvöðlaverkefnisins væru sett upp á myndrænan hátt litu þau nokkurn veginn svona út:
persónuleg gildi → persónuleg hlutverkayfirlýsing → hlutverkayfirlýsing frumkvöðlaverkefnis
Rétt eins og persónuleg hlutverkayfirlýsing getur breyst með tímanum má laga hlutverk fyrirtækis að breyttum aðstæðum, þróun atvinnugreinar og þörfum viðskiptavina. TOMS Shoes, sem fjallað var um hér að framan, er dæmi um fyrirtæki sem hefur víkkað hlutverk sitt. Auk upphaflega markmiðsins um skó handa fólki í neyð býður það nú einnig gleraugu og bætt aðgengi að hreinu vatni fyrir fólk í þróunarlöndum. Fyrirtækið kallar sig „One for One“ og kynnir loforð stofnandans Blake Mycoskie: „Með hverri vöru sem þú kaupir hjálpar TOMS manneskju í neyð.“ 29
Kjarninn er sá að þegar persónuleg gildi og hlutverkayfirlýsing liggja skýrt fyrir eru nær engin takmörk fyrir því hvernig hægt er að beita þeim við markmið og ákvarðanir fyrirtækis til að „gera gott og standa sig vel“ á ferli í frumkvöðlastarfi. Tilgangur viðskipta felst í tengslum og gæði tengsla ráðast af sjálfsviðurkenningu og umhyggju fyrir öðrum. Þessir eiginleikar þroskast annars vegar með auðmýkt og hins vegar hugrekki. Krefjandi en nauðsynlegt verkefni lífsins er að iðka hvort tveggja. Þannig, og ef til vill aðeins þannig, getum við verið sannarlega mennsk og farsæl í viðskiptum.