13.1 Rekstrarform fyrirtækja: yfirlit yfir lagaleg og skattaleg álitaefni
13.1 Rekstrarform fyrirtækja: yfirlit yfir lagaleg og skattaleg álitaefni
Námsmarkmið
Að þessum kafla loknum eigið þið að geta:
Rekstrarform nýs fyrirtækis mótar lagalegt, skattalegt og rekstrarlegt umhverfi þess. Til að velja rekstrarform þarf að liggja skýrt fyrir hvers konar fyrirtæki á að stofna, hver tilgangur þess er, hvar það verður staðsett og hvernig rekstrinum verður háttað.
Fyrirtæki sem hyggst til dæmis uppfylla skilyrði um rekstur án hagnaðarsjónarmiða samkvæmt 501(c)-ákvæði bandarísku skattalaganna fær aðra meðferð en fyrirtæki sem stefnir að hagnaði og úthlutun hans til eigenda. Fyrsta skrefið í sérhverju frumkvöðlaverkefni er því að skilgreina eðli og tilgang fyrirtækisins (mynd 13.2).
Ein mikilvægasta ákvörðun frumkvöðuls í upphafi, frá lagalegu sjónarmiði, varðar lagalegt skipulag fyrirtækisins, sem nefnist rekstrarform eða val á félagaformi. Valkostirnir eru fjölbreyttir: nokkur grunnform eru í boði, hvert með ýmsum afbrigðum, og því koma margar samsetningar til greina.
Mörg fyrirtæki geta þróast úr hógværu upphafi í mun umfangsmeiri rekstur. Þess vegna skipta ákvarðanir í upphafi svo miklu máli. Stofnendur ættu að hugsa hvert skref í þróun fyrirtækisins til enda, horfa lengra en til stofnunar þess og íhuga mögulega þróun þess. Skipulag fyrirtækisins og val á rekstrarformi hafa veruleg áhrif bæði á frumkvöðulinn og fyrirtækið.
Meðal rekstrarforma eru hefðbundnir kostir á borð við hlutafélög, sameignarfélög og einstaklingsrekstur, auk blandaðra félagaforma á borð við félög með takmarkaðri ábyrgð (LLCs), sameignarfélög með takmarkaðri ábyrgð (LLPs) og samrekstrarfyrirtæki (JVs). Mismunandi kröfur gilda um stofnun hvers forms og skyldur þess, svo sem skatta og skil til stjórnvalda, auk þess sem áhætta eigenda og ábyrgðarvernd er mismunandi. Við val á rekstrarformi þurfa frumkvöðlar að meta þessa þætti og væntanlegan vöxt fyrirtækisins, með hliðsjón af því að rekstrarformið getur og ætti að breytast eftir því sem fyrirtækið vex.
Ef ætlunin er til dæmis að deila valdi, ábyrgð og skuldbindingum með öðrum er sameignarfélag líklega heppilegasti kosturinn; þar leggja fleiri aðilar fram fé og taka þátt í stjórnun fyrirtækisins. Ef frumkvöðull kýs fremur að stjórna fyrirtækinu einn gæti eins manns félag með takmarkaðri ábyrgð hentað betur, að því gefnu að hægt sé að fá lánsfé ef þess þarf. Ef hugmyndin er hins vegar talin geta náð miklum vinsældum og örum vexti og ætlunin er að afla fjármagns með sölu hlutafjár eða skuldabréfa gæti hlutafélag hentað best. Leita ætti lögfræðilegrar og skattalegrar ráðgjafar um val á rekstrarformi.
Skilgreining á tilgangi fyrirtækis
Skýr skilningur á tilgangi fyrirtækis beinir frumkvöðlinum að heppilegasta rekstrarforminu. Tilgangur fyrirtækisins er ástæðan fyrir stofnun þess og ræður því hver nýtur ávinnings af því, hvort sem það er frumkvöðullinn, viðskiptavinir eða aðrir aðilar. Tilgangur fyrirtækis er ekki sama hugtak og hlutverk þess eða framtíðarsýn. Fyrstu skrefin við ákvörðun á heppilegu rekstrarformi felast í að skrá væntingar frumkvöðulsins og fyrirhugaðan rekstur og greina vandlega hvernig fyrirtækið mun skapa sjóðstreymi og hagnað og gagnvart hverjum það ber helstu skuldbindingar. Skrifleg viðskiptaáætlun (sjá Viðskiptalíkan og áætlun) hjálpar frumkvöðlinum að móta það lagalega skipulag sem hentar rekstrinum best, enda ætti það að ráðast af eðli fyrirtækisins.
Þegar eðli og tilgangur fyrirtækisins liggja fyrir tekur við val á rekstrarformi. Fyrst þarf að ákveða hvort einingin eigi að skapa eigendum eða hluthöfum hagnað eða starfa án hagnaðarsjónarmiða. Í öðru lagi þarf að velja stofnfylki, því lög hvers fylkis skilgreina stofnun fyrirtækja og fylki heimila mismunandi félagaform og ábyrgðarvernd. Einnig þarf að meta hvernig rekstrarformið auðveldar aðkomu nýrra fjárfesta, gerir eigendum kleift að úthluta hagnaði úr rekstrinum og styður mögulega sölu fyrirtækisins síðar. Skattlagning skiptir jafnframt sköpum fyrir árangur fyrirtækis og rekstrarform þess hefur bein áhrif á skattalega meðferð.
Fyrirtæki rekin í hagnaðarskyni og án hagnaðarsjónarmiða
Eigendur stofna fyrirtæki af annarri tveggja ástæðna: til að hagnast eða til að vinna að samfélagslegu málefni án þess að taka út hagnað. Í báðum tilvikum koma mörg rekstrarform til greina. Hvert form hefur sérstakar skattalegar afleiðingar sem ráðast af fjárhagslegum þörfum eigenda og því hvernig þeir vilja ráðstafa hagnaði. Rekstrarformið ræður síðan hvaða tekjuskattsframtal á að leggja fram.
Einkenni fyrirtækja sem rekin eru í hagnaðarskyni
Fyrirtæki í hagnaðarskyni er ætlað að skapa hagnað sem er úthlutað til eigenda. Ýmis félagaform eru notuð í slíkum rekstri, þar á meðal hlutafélög, félög með takmarkaðri ábyrgð (LLC), sameignarfélög og einstaklingsrekstur. Margir eigendur fyrirtækja í hagnaðarskyni sækjast eftir takmarkaðri ábyrgð og stofna því hlutafélag eða LLC-félag, en hvoru formi fylgja tiltekin lagaleg einkenni. Slík fyrirtæki þurfa jafnframt að greiða ýmsa staðbundna, fylkis- og alríkisskatta og skila tilheyrandi gögnum. Síðar í kaflanum verður fjallað um ábyrgð og skattamál.
Fyrirtæki í hagnaðarskyni eru rekstrareiningar sem afla yfirleitt tekna með sölu vara eða þjónustu en félagasamtök án hagnaðarsjónarmiða eru skipulögð í samfélagslegum tilgangi. Slík samtök mega aðeins afhenda einstaklingum eignir eða tekjur sem sanngjarnt endurgjald fyrir þjónustu þeirra. Fyrirtæki í hagnaðarskyni geta verið í einkaeigu, svo sem LLC-félag, eða skráð á markað, svo sem hlutafélag. Skráð hlutafélög selja hlutabréf eða eignarhluti og verða að fylgja sérstökum reglum til verndar hluthöfum, en fyrirtæki í einkaeigu kunna að sæta vægara regluverki. Reglur geta verið mismunandi eftir fylkjum og félagaformum.
Einkenni félagasamtaka án hagnaðarsjónarmiða
Félagasamtök án hagnaðarsjónarmiða (NFPO) eru yfirleitt helguð almannahagsmunum, tilteknu samfélagslegu málefni eða sameiginlegum hagsmunum. Þau þurfa að fylgja sérstökum reglum um hæfi, hagsmunagæslu gagnvart stjórnvöldum og frádráttarbær framlög. Frá fjárhagslegu sjónarmiði nota slík samtök tekjuafgang til að ná lokamarkmiðum sínum í stað þess að úthluta tekjum til hluthafa, samstarfsaðila eða félagsmanna. Algeng dæmi eru menntastofnanir á borð við skóla, framhaldsskóla og háskóla; almannaheillasamtök á borð við United Way; trúfélög og tilbeiðslustaðir; sjóðir; atvinnugreinasamtök og hagsmunasamtök um tiltekin málefni. Meðal félagasamtaka án hagnaðarsjónarmiða eru einnig frjáls félagasamtök, samtök borgaralegs samfélags, sjóðir sem fjármagna ýmsa starfsemi og einkarekin sjálfboðasamtök. 2
Félagasamtök án hagnaðarsjónarmiða eru yfirleitt undanþegin skatti samkvæmt flokkun bandarísku ríkisskattstjórnarinnar (IRS), sem merkir að þau greiða ekki tekjuskatt af fé sem þau taka við vegna starfseminnar. Slík samtök eru stofnuð samkvæmt lögum fylkis, en lúta einnig alríkis- og staðbundnum lögum, og eru venjulega stofnuð í þágu almennings.
Í flestum fylkjum þarf frumkvöðull að stofna félag sem hefur þann sérstaka tilgang að þjóna almannahagsmunum til að reka starfsemi án hagnaðarsjónarmiða. Slíkt félag á enga eigendur heldur sitja stjórnarmenn í stjórn þess og bera ábyrgð á rekstrinum í þágu almennings samkvæmt samþykktum félagsins. Í sumum fylkjum nægir einn stjórnarmaður en annars staðar þarf þrjá eða fleiri. Þetta skiptir frumkvöðul máli vegna þess að stofnun félagsins krefst samþykkis allra stjórnarmanna, en ekki aðeins eins einstaklings. Vandað mat á hæfi stjórnarmanna er ávallt skynsamlegt, enda bera þeir skyldur gagnvart félaginu.
Þar sem lög fylkja eru mismunandi þarf félag án hagnaðarsjónarmiða, sem stofnað er í þágu almennings í einu fylki, leyfi annars fylkis til starfsemi þar. Leyfið er yfirleitt samþykki fylkisritara hins fylkisins sem er staðfest með opinberum skjölum eða leyfisbréfum. Við starfsemi í fleiri en einu fylki þarf frumkvöðullinn að tryggja að fyrirtækið fylgi öllum lögum, reglum og fyrirmælum hvers fylkis.
Einnig þarf að huga að stofnun félags án hagnaðarsjónarmiða í tilteknum tilgangi. Dæmi um félag með sérstakan tilgang er félag fyrrverandi nemenda, yfirleitt stofnað sem félag án hagnaðarsjónarmiða samkvæmt 501(c)(3), sem safnar fé fyrir framhaldsskóla eða háskóla vegna tiltekins verkefnis, svo sem námsstyrkja. Stuðningsfélag getur á sama hátt verið stofnað til að taka við framlögum vegna einnar starfsemi, til dæmis kvennaknattspyrnuliðs. Slík félög kunna að þurfa frekari samþykki fyrir stofnun eða upphaf starfsemi eftir lagakröfum fylkis og sveitarfélags. Kröfurnar eru yfirleitt mismunandi milli fylkja og frekari alríkisreglur kunna að gilda eftir því hvaða skilyrði skattareglna félagið hyggst uppfylla. Frumkvöðullinn þarf því að skilja til hlítar tilgang fyrirtækisins og lagalegt rekstrarumhverfi áður en rekstrarform er valið. Þótt félagasamtök án hagnaðarsjónarmiða gegni mikilvægu hlutverki stofna flestir frumkvöðlar fyrirtæki í hagnaðarskyni. Það sem eftir lifir kaflans fjallar því fyrst og fremst um slík fyrirtæki.
Neðanmálsgreinar
- 2 International Center for Not-for-Profit Law (ICNL). „Hver er munurinn á ‘Non-Profit’ og ‘Not-for-Profit’?“ 2013. http://www.icnl.org/contact/faq/index.html#difference