13.7 Að draga úr og stýra áhættu
13.7 Að draga úr og stýra áhættu
Námsmarkmið
Að þessum kafla loknum eigið þið að geta:
Áhættustýring er lykillinn að arðbærum rekstri hvers fyrirtækis. Frumkvöðull stendur frammi fyrir margs konar áhættu við stofnun og rekstur nýs verkefnis. Vandinn felst í að útrýma þeirri áhættu sem getur skaðað verkefnið en taka jafnframt þá áhættu sem stuðlar að arðsemi til langs tíma. Greina þarf áhættuna þegar viðskiptaáætlunin er gerð og endurmeta hana reglulega í áframhaldandi rekstri. Nauðsynlegt er að búa sig undir óhagstæð atvik, en óhófleg svartsýni eða ótti sem kemur í veg fyrir alla áhættutöku hindrar verkefnið í að ná fullum möguleikum sínum og arðsemi.
Mikilvægt er að frumkvöðull skilji áhættuna í rekstrarumhverfinu. Hún nær meðal annars til ábyrgðaráhættu vegna samninga og skaðaverka, sem stundum er kölluð rekstraráhætta, áhættu vegna brota gegn lögum og reglum, fjárhagslegrar áhættu og stefnumótandi áhættu, þar á meðal skattalegrar áhættu. Skilningur á því hvernig rekstrarformið er nýtt gerir frumkvöðlinum kleift að móta áætlun um vöxt og öðlast yfirsýn yfir rekstraráhættuna.
Heildstæð áhættustýring fyrirtækis
Arðbær fyrirtæki koma á öflugri heildstæðri áhættustýringu, það er samþættri þverfaglegri nálgun við vöktun áhættu. Skipulagsheild þarf að skoða bæði langtíma- og skammtímaáhættu á öllum stigum starfseminnar, meta hana frá sjónarhóli allra hagsmunaaðila og fella hana inn í heildstæða áætlun fyrir fyrirtækið.
Heildstæð áhættustýring tekur á þeirri sérstöku áhættu sem fjallað var um í fyrri kafla með því að koma á áætlun sem gerir fyrirtækinu kleift að greina og stýra áhættu. Ferlið er margþætt og felur einkum í sér áhættugreiningu, áhættumat og áhættuminnkun. Fyrirtæki standa meðal annars frammi fyrir áhættu af náttúrulegum, efnahagslegum og mannlegum orsökum.
Náttúrulegar orsakir áhættu eru meðal annars hamfarir á borð við fellibylji, flóð og jarðskjálfta eða önnur stóráföll sem valda manntjóni, eignatjóni og rekstrarstöðvun. Fyrirtæki í New Orleans gæti til dæmis orðið fyrir flóði af völdum fellibyls. Það myndi skemma húsnæði og vörur og ógna lífi starfsfólks. Til að bregðast við slíkri áhættu þurfa fyrirtæki að gera fyrirfram áætlun um samfelldan rekstur, kaupa víðtækar vátryggingar og hafa rýmingar- og lokunaráætlun tilbúna.
Efnahagslegar orsakir áhættu eru meðal annars alþjóðlegir atburðir sem leiða til hækkunar hráefnisverðs, gengissveiflna og hárra vaxta, auk samkeppni frá öðrum fyrirtækjum í sömu atvinnugrein. Dæmi er ófyrirsjáanlegt viðskiptastríð við Kína sem leiðir til tolla.
Mannlegar orsakir áhættu felast í athöfnum starfsfólks, verktaka og annarra sem fyrirtækið hefur stjórn á. Þar má nefna skaðaverk vegna vanrækslu í starfi, verkföll, skort á hæfu og þjálfuðu starfsfólki og slæma fyrirtækjastjórnun. Dæmi um slíka áhættu er fjárdráttur fjármálastjóra innan fyrirtækisins.
Heildstæð nálgun gerir fyrirtæki kleift að skoða og sameina alla áhættu í hagnýtu yfirliti. Frumkvöðullinn getur þá metið hana og bætt við nýrri áhættu þegar önnur tækifæri verða mikilvægari fyrir verkefnið. Fyrirtæki nota stundum áhættufylki til að meta eða lýsa líkum og áhrifum áhættu (mynd 13.11). Slíkt verkfæri getur hjálpað fyrirtæki að magngreina áhættu og ákveða út frá áhættustiginu hvort ráðast skuli í tiltekna starfsemi.
Áhættuvilji er mikilvægt umhugsunarefni við mótun rekstrarforms verkefnis og í áframhaldandi starfsemi. Tafla 13.1 veitir yfirlit yfir þau atriði sem verkefnið ætti að hafa í huga bæði við stofnun og rekstur.
| Áhættuþáttur | Sjónarmið |
|---|---|
| Núverandi áhættusnið | Núverandi umfang og dreifing áhættu í fyrirtækinu og milli áhættuflokka |
| Áhættuburðargeta | Sú áhætta sem fyrirtækið ræður við meðan það vinnur að markmiðum sínum |
| Áhættuþol | Mörk þeirra frávika sem fyrirtækið þolir meðan það vinnur að markmiðum sínum |
| Afstaða til áhættu | Afstaða stjórnenda til vaxtar, áhættu og ávöxtunar |
Þetta er grunnaðferð við mat á áhættuvilja nýs verkefnis. Greining og skilningur á þeirri áhættu sem verkefnið stendur frammi fyrir eiga að hefjast við gerð skriflegrar viðskiptaáætlunar og halda áfram allan rekstrartímann.
Lagaleg áhætta og vernd
Allur atvinnurekstur verður að fylgja lögum og reglum um fyrirtæki. Brot gegn þeim getur leitt til sekta, málaferla eða jafnvel refsiábyrgðar. Lagaleg áhætta stafar fyrst og fremst af samningsbroti eða því að valda tjóni utan samninga. Algeng dæmi eru skaðabótamál vegna vöruábyrgðar. Slík mál eru oft mjög kostnaðarsöm hópmál eða rannsóknir eftirlitsaðila á hættulegum vörum. Þekkt dæmi tengjast meðal annars bifreiðum, asbesti, lyfjum, brjóstapúðum og flugvélum.
Önnur dómsmál spretta af samningum, þar á meðal bankalánum. Fyrirtækinu ber að endurgreiða lánið; geri það það ekki brýtur það gegn samningsskilmálum. Aðrar algengar samningsgerðir tengjast sölu þjónustu og vara, leigu fasteigna og sambærilegum skuldbindingum.
Vegna ábyrgðaráhættu leita eigendur fyrirtækja og fjárfestar stöðugt leiða til að takmarka persónulega ábyrgð sína. Stofnun hlutafélags er hefðbundin verndarráðstöfun, líkt og notkun annarra rekstrarforma með takmarkaðri ábyrgð, svo sem LLC-félaga. Þetta er einn helsti kostur hlutafélaga og LLC-félaga sem rekin eru með réttum hætti, því þau takmarka persónulega ábyrgð eigenda og fjárfesta. Félagsmenn í almennum sameignarfélögum (GP) og einkarekendur bera persónulega ábyrgð á öllum skuldum fyrirtækisins, jafnvel umfram eigin fjárfestingu.
Sérstök áskorun fyrir frumkvöðla í smárekstri er þó að jafnvel þegar þeir stofna hlutafélag eða LLC-félag sniðganga margir lánveitendur, leigusalar og aðrir lánardrottnar vernd takmarkaðrar ábyrgðar með því að krefjast persónulegrar ábyrgðar eigenda og fjárfesta á skuldum rekstrarins. Eigandi sem gengst persónulega í ábyrgð þarf þá að greiða skuldbindinguna ef fyrirtækið getur það ekki. Hægt er að kaupa vátryggingu eða taka lán vegna slíkra ábyrgða. LLC-félög og hlutafélög verja eigendur, hluthafa og félagsmenn gegn ýmsum skaðabótakröfum utan samninga, svo sem kröfum vegna líkamstjóns og kröfum sem beint er að skipulagsheildinni.
Fjárhagsleg áhætta og vernd
Frumkvöðull þarf fé til að hefja rekstur, hvort sem það kemur frá fjölskyldulánum, eigin sparnaði eða fjárfestum. Gert er ráð fyrir að stofnandinn leggi eigið fé í hættu, annaðhvort sem lán til eigin fyrirtækis eða eiginfjárframlag. Ef stofnandinn hefur ekkert sjálfur í húfi hafa aðrir lítinn áhuga á að lána fé. Gjaldþrot fyrirtækisins hefur því afleiðingar fyrir eigandann þótt starfsemin sé rekin sem hlutafélag eða LLC-félag. Þetta er kjarni fjárhagslegrar áhættu: að hefja nýjan rekstur án nægs fjár til að halda starfseminni gangandi í lengri tíma.
Sérhver nýr eigandi fyrirtækis þarf trausta fjármálastefnu sem hluta af heildarviðskiptaáætluninni. Hún á að sýna tekjuáætlanir, þær lausafjáreignir sem þarf til að ná hagnaðarmörkum og vænta arðsemi allra fjárfesta fyrstu fimm til tíu árin. Ónákvæm áætlanagerð getur leitt til lokunar fyrirtækisins og gjaldþrots og þess að fjárfestar fái ekkert.
Vátryggingavernd
Áhættustýring og vernd eflast með kaupum á mismunandi vátryggingum sem dreifa áhættu yfir stóran hóp vátryggingartaka. Hlutafélag kann að þurfa stjórnendaábyrgðartryggingu sem bætir stjórnarmönnum og stjórnendum tjón ef höfðað er mál gegn þeim. Mörg fyrirtæki kaupa einnig starfsábyrgðartryggingu vegna mistaka og vanrækslu. Hún verndar starfsfólk gegn kröfum vegna vanrækslu og í málum um þjófnað starfsfólks. Flest fyrirtæki kaupa jafnframt bifreiðatryggingu, sjúkratryggingu, eignatryggingu og vátryggingu vegna netárása og brota á gagnaöryggi. Vátryggingar fyrirtækis þurfa að taka mið af rekstrarformi þess og starfsemi. Hafa þarf í huga að ekki er hægt að tryggja gegn allri áhættu, til dæmis samdrætti sem leiðir til tekjutaps eða slæmri ákvörðun eiganda um að fara inn á markað sem reynist ekki vænlegur.
Upplýsingatækni og netöryggi fyrir smáfyrirtæki
Samkvæmt bandarísku smáfyrirtækjastofnuninni (SBA) er áhætta vegna tölvuinnbrota, lausnargjaldsforrita og persónuverndar viðskiptavina jafn mikil fyrir flest smáfyrirtæki og fyrir stærri fyrirtæki. SBA hefur gefið út leiðbeiningar um netöryggi fyrir frumkvöðla og mælir með tíu skrefa aðgerðaáætluninni í töflu 13.2.
| Skref | Aðgerð |
|---|---|
| 1 | Verndaðu gegn veirum, njósnaforritum og öðrum spillikóða |
| 2 | Tryggðu öryggi netkerfa |
| 3 | Komdu á öryggisvenjum og reglum til að vernda viðkvæmar upplýsingar |
| 4 | Fræddu starfsfólk um netógnir og gerðu það ábyrgt fyrir eigin aðgerðum |
| 5 | Krefstu þess að starfsfólk noti sterk lykilorð og breyti þeim oft |
| 6 | Fylgdu bestu starfsvenjum við meðferð greiðslukorta |
| 7 | Taktu öryggisafrit af mikilvægum rekstrargögnum og upplýsingum |
| 8 | Stýrðu efnislegum aðgangi að tölvum og netbúnaði |
| 9 | Gerðu aðgerðaáætlun fyrir fartæki |
| 10 | Verndaðu allar síður á vefjum og forritum sem almenningur hefur aðgang að, ekki aðeins greiðslu- og skráningarsíður |
Federal Communications Commission tekur undir framangreindar ráðleggingar SBA. Nánari upplýsingar eru á eftirfarandi vef: https://www.fcc.gov/general/cybersecurity-small-business.