3.1.2 Nota hlutheildunarformúluna til að leysa heildunarverkefni.
3.1.3 Nota hlutheildunarformúluna fyrir ákveðin heildi.
Nú höfum við nokkuð ítarlega aðferð til að reikna mörg einföld heildi. Þótt við getum reiknað með innsetningunni ræður hún ekki við heildi sem virðist jafn einfalt og . Margir nemendur spyrja hvort til sé margfeldisregla fyrir heildun. Svo er ekki, en til er aðferð sem byggist á margfeldisreglu deildunar og gerir okkur kleift að skipta einu heildi út fyrir annað. Aðferðin nefnist hlutheildun.
Hlutheildunarformúlan
Ef fæst samkvæmt margfeldisreglunni Þótt það virðist í fyrstu vinna gegn markmiðinu skulum við nú heilda báðar hliðar jöfnunnar:
Þá fæst
Nú einangrum við
Með innsetningunum og sem gefa og fæst þéttara formið
Kosturinn við hlutheildunarformúluna er að með henni má skipta einu heildi út fyrir annað sem kann að vera auðveldara að reikna. Næsta dæmi sýnir hvernig formúlan er notuð.
Dæmi 3.1
Hlutheildun beitt
Beitið hlutheildun með og til að reikna
Lausn
Þegar fæst Þar sem fæst Hentugt er að halda utan um þessi gildi á eftirfarandi hátt:
Með hlutheildunarformúlunni fæst
Greining
Hér þarf að skýra nokkur atriði. Fyrst má velta fyrir sér hvað hefði gerst ef við hefðum valið og Þá hefðum við fengið og Eftir hlutheildun fengist því Nýja heildið er því miður ekki auðveldara en það fyrra. Þegar hlutheildun er beitt getur þurft að prófa nokkur mismunandi val á og áður en hentugt val finnst.
Næst má spyrja: Þegar við finnum hvers vegna notum við þá ekki Til að sjá að það breytir engu getum við leyst verkefnið aftur með
Eins og sjá má breytir það ekki lokaniðurstöðunni.
Að lokum getum við staðfest stofnfallið með því að deilda
Stofnfallið stenst því prófunina.
Nú vaknar eðlilega spurningin: Hvernig vitum við hvernig velja á og Stundum þarf að prófa sig áfram, en skammstöfunin LIATE getur oft dregið úr ágiskunum. Stafirnir standa fyrir L – lograföll, I – andhverf hornaföll, A – algebruföll, T – hornaföll og E – vísisföll. Minnisreglan auðveldar val á heppilegu
Sú fallagerð í heildinu sem kemur fyrst í listanum ætti að vera fyrsta val okkar á Ef heildi inniheldur til dæmis lografall og algebrufall veljum við lografallið sem því L kemur á undan A í LIATE. Heildið í dæmi 3.1 inniheldur hornafallið og algebrufallið Þar sem A kemur á undan T í LIATE völdum við algebrufallið sem . Þegar velja þarf er sá hluti heildisstofnsins sem eftir stendur ásamt
Hvers vegna virkar þessi minnisregla? Munum að það sem við veljum sem verður að vera hægt að heilda. Þar sem við höfum engar heildunarreglur fyrir einföld lograföll og andhverf hornaföll er eðlilegt að velja þau ekki sem Þau koma því fremst á listanum sem valkostir fyrir Af þeirri ástæðu byrjar minnisreglan á LI. Hún gæti allt eins byrjað á IL, því þessar tvær fallagerðir koma ekki saman í hlutheildunarverkefni. Vísisföll og hornaföll eru aftast á listanum þar sem tiltölulega auðvelt er að heilda þau og þau henta því vel sem Þess vegna endar minnisreglan á TE. Hún gæti allt eins endað á ET, því þegar þessar fallagerðir koma saman skiptir yfirleitt litlu hvort þeirra er og hvort er Algebruföll eru almennt auðveld bæði í heildun og deildun og eru því í miðri minnisreglunni.
Dæmi 3.2
Hlutheildun beitt
Reiknið
Lausn
Byrjum á að umrita heildið:
Heildið inniheldur algebrufallið og lografallið svo við veljum þar sem L kemur á undan A í LIATE. Þegar veljum við síðan
Þar sem fæst Einnig er Tökum þetta saman:
Með innsetningu í hlutheildunarformúluna (jöfnu 3.1) fæst
Í sumum tilvikum, eins og í næstu tveimur dæmum, þarf að beita hlutheildun oftar en einu sinni.
Við getum enn ekki heildað beint, en veldið á Nú er það lægra. Nýja heildið má reikna með annarri hlutheildun. Veljum og Þá er og Nú fæst
Þegar þessu er stungið aftur inn í fyrri jöfnuna fæst
Eftir að síðasta heildið hefur verið reiknað og segðin einfölduð fæst
Dæmi 3.4
Hlutheildun þegar LIATE dugar ekki
Reiknið
Lausn
Ef við fylgjum LIATE nákvæmlega við val á fáum við og Þetta val gengur því miður ekki þar sem við getum ekki reiknað Við getum hins vegar reiknað og prófum því að velja og Með þessu vali fæst
Því fæst
Dæmi 3.5
Hlutheildun beitt oftar en einu sinni
Reiknið
Lausn
Heildið virðist aðeins innihalda eitt fall, , en alltaf má nota fastafallið 1 sem hitt fallið. Í þessu dæmi veljum við og Auðvelt er að ákveða að nota . Við getum ekki valið því ef við gætum heildað það þyrftum við ekki hlutheildun. Þá fást og Eftir hlutheildun og einföldun fæst
Þetta skilur því miður eftir nýtt heildi sem líkist því upprunalega. Skoðum samt hvað gerist ef hlutheildun er beitt aftur. Í þetta sinn veljum við og og þá fást og Með innsetningu fæst
Eftir einföldun fæst
Síðasta heildið er nú það sama og upprunalega heildið. Við virðumst hafa farið í hring, en nú getum við í raun reiknað heildið. Til að sjá þetta skýrar setjum við Þá verður jafnan
Leggjum fyrst við báðar hliðar jöfnunnar og fáum
Deilum næst með 2:
Þegar er sett aftur inn fæst
Af þessu sést að er stofnfall fyrir Til að fá almenna stofnfallið bætum við við
Greining
Ef aðferðin virðist óvenjuleg í fyrstu getum við staðfest svarið með deildun:
Hlutheildun ákveðinna heilda
Nú þegar við höfum notað hlutheildun til að reikna óákveðin heildi snúum við okkur að ákveðnum heildum. Aðferðin er í raun sú sama; aðeins bætist við skref þar sem stofnfallið er metið við efri og neðri heildunarmörkin.
Dæmi 3.6
Flatarmál svæðis fundið
Finnið flatarmál svæðisins sem afmarkast að ofan af grafi og að neðan af -ásnum á bilinu
Lausn
Svæðið er sýnt á mynd 3.2. Til að finna flatarmálið þurfum við að reikna
Mynd 3.2. Til að finna flatarmál skyggða svæðisins þurfum við að beita hlutheildun.
Fyrir þetta heildi veljum við og þannig að þá fást og Með hlutheildunarformúlunni (jöfnu 3.2) fæst
Beitið u-innsetningu; þá fæst
Því fæst
Nú er rétt að kanna hvort svarið sé raunhæft. Reiknaða flatarmálið er og af mynd 3.2 sést að flatarmálið ætti að vera örlítið minna en 0.5. Niðurstaðan virðist því raunhæf.
Dæmi 3.7
Rúmmál snúðs fundið
Finnið rúmmál hlutarins sem myndast þegar svæðinu sem afmarkast af grafi x-ásnum, y-ásnum og línunni er snúið um y-ásinn.
Lausn
Hentugast er að leysa verkefnið með hylkjaaðferðinni. Byrjið á að teikna svæðið sem á að snúa ásamt dæmigerðum rétthyrningi (sjá grafið hér á eftir).
Mynd 3.3. Nota má hylkjaaðferðina til að finna rúmmál snúðs.
Til að finna rúmmálið með hylkjaaðferðinni þurfum við að reikna Látum og Þessi val gefa og Með innsetningu í jöfnu 3.2 fæst
Greining
Aftur er skynsamlegt að kanna hvort svarið sé raunhæft. Rúmmál hlutarins er örlítið minna en samanlagt rúmmál sívalnings með geisla og hæð og keilu með grunngeisla og hæð Rúmmál hlutarins ætti því að vera aðeins minna en
Þar sem sést að reiknaða rúmmálið er raunhæft.
Æfingar í hluta 3.1
Þegar hlutheildun er beitt þarf að velja vandlega hvaða segð verður u. Í hverju eftirfarandi verkefni skal nota leiðbeiningarnar í þessum hluta til að velja u. Reiknið ekki heildin.
1.
2.
3.
4.
5.
Finnið heildið með einföldustu aðferðinni. Ekki þarf að beita hlutheildun í öllum verkefnunum.
6.
7.
(Ábending: jafngildir
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
Reiknið ákveðnu heildin. Staðfestið svörin með grafteikniforriti.
38.
39.
(Gefið svarið á nákvæmu formi.)
40.
41.
42.
43.
(Gefið svarið á nákvæmu formi.)
44.
(Gefið svarið á nákvæmu formi.)
45.
(Gefið svarið á nákvæmu formi.)
46.
(Gefið svarið með fimm markverðum tölustöfum.)
47.
Reiknið
Leiðið eftirfarandi formúlur út með hlutheildun. Gerið ráð fyrir að n sé jákvæð heiltala. Formúlurnar nefnast lækkunarformúlur þar sem veldisvísir x-liðarins lækkar um einn í hverju tilviki. Síðara heildið er einfaldara en upprunalega heildið.
48.
49.
50.
51.
Reiknið heildið með tveimur aðferðum:
Með hlutheildun, þar sem
Með innsetningu, þar sem
Ákvarðið hvort beita ætti hlutheildun til að reikna heildið. Ef svo er skal tilgreina u og dv. Ef ekki skal lýsa aðferðinni sem nota mætti, án þess að leysa verkefnið.
52.
53.
54.
55.
56.
57.
Teiknið svæðið sem afmarkast að ofan af ferlinum og að öðru leyti af x-ásnum og og finnið flatarmál þess. Gefið nákvæmt svar eða námundið með tilgreindum fjölda aukastafa.
58.
(Námundið svarið að fjórum aukastöfum.)
59.
(Námundið svarið að fimm aukastöfum.)
Finnið rúmmálið sem myndast þegar svæðinu sem afmarkast af gefnu ferlunum er snúið um tilgreinda línu. Gefið svörin á nákvæmu formi eða námundið með tilgreindum fjölda aukastafa.
60.
um y-ásinn (Gefið svarið á nákvæmu formi.)
61.
um (Gefið svarið á nákvæmu formi.)
62.
Ögn sem hreyfist eftir beinni línu hefur hraðann eftir t sekúndur. Hve langt fer hún á fyrstu 2 sekúndunum? (Gerið ráð fyrir að einingarnar séu fet og gefið svarið á nákvæmu formi.)
63.
Finnið flatarmálið undir grafi frá (Námundið svarið að tveimur markverðum tölustöfum.)
64.
Finnið flatarmálið milli og x-ássins frá til (Gefið svarið á nákvæmu formi.)
65.
Finnið flatarmál svæðisins sem ferillinn og x-ásinn afmarka fyrir
(Gefið svarið á nákvæmu formi.)
66.
Finnið rúmmál hlutarins sem myndast þegar svæðinu sem afmarkast af ferlinum x-ásnum og lóðréttu línunni er snúið um x-ásinn. (Gefið svarið á nákvæmu formi.)
67.
Finnið rúmmál hlutarins sem myndast þegar svæðinu sem afmarkast af ferlinum og x-ásnum, er snúið um x-ásinn. (Gefið svarið á nákvæmu formi.)
68.
Finnið rúmmál hlutarins sem myndast þegar svæðinu í fyrsta fjórðungi sem afmarkast af og x-ásnum, frá til er snúið um y-ásinn. (Gefið svarið á nákvæmu formi.)