Samantekt
Samantekt
2.1 Hugmyndin um siðleg viðskipti í Aþenu til forna
Siðfræði skipaði mikilvægan sess í Aþenu á gullöld Grikklands, á fimmtu öld f.Kr. Aristóteles beindi sjónum að því hvernig dygðir mótuðu skapgerð einstaklingsins og stuðluðu að félagslegum stöðugleika. Að hans mati réðust dygðir fólks af breytni þess og markmið dygðugs lífs var hamingja eða farsæld.
Aristóteles greindi á milli vitsmunalegra og siðferðilegra dygða. Hinar fyrrnefndu ávinnast með námi og leiðbeina fólki í breytni þess með því að hjálpa því að finna sannleikann. Siðferðilegar dygðir mótast hins vegar af vana og styrkja skapgerðina með því að beina fólki að því sem er gagnlegt og frá því sem er skaðlegt í daglegu lífi. Aristóteles taldi frónesis, eða siðvit, mikilvægustu dygðina vegna hagnýts gildis þess.
Heimspekingurinn og guðfræðingurinn Tómas frá Akvínó, sem var uppi á þrettándu öld, var sammála Aristótelesi um að ósæmileg breytni kastaði rýrð á alla sem að henni kæmu. Markmið og leiðir urðu að samræmast, einkum í viðskiptum, enda tryggðu þau fólki lífsviðurværi og stuðluðu að efnahagslegri velferð borgríkisins.
2.2 Siðferðileg ráð til aðalsmanna og embættismanna í Kína til forna
Konfúsíus (551–479 f.Kr.) reyndi að endurmóta fornar kínverskar hefðir og siði til að vinna gegn samfélagslegum glundroða samtímans. Dygðasiðfræði hans lagði áherslu á tengsl fólks og átti, ef henni var fylgt af trúmennsku, að leiða til dao mannúðarinnar, það er samstillts og farsæls lífs. Þrjár leiðir lágu að dao: „heilshugar einlægni og sannsögli“, „hið stöðuga meðalhóf“ og „aðstæðubundið mat“ (quan). Dygðugt líf gerði einstaklinginn mannúðlegri og stuðlaði þannig bæði að farsæld hans og skipulegu samfélagi.
Í konfúsíanískri dygðasiðfræði voru viðskipti talin tengslanet reist á trausti og réttsýni. Réttsýni var ein birtingarmynd réttlætis og skyldaði alla til að breyta í góðri trú. Frá þessu sjónarhorni er auðsköpun, fjárfesting og stefnumótun réttlætanleg svo framarlega sem allir rækja hlutverk sitt og virða þá grunngerð tengsla sem Konfúsíus skilgreindi.
2.3 Samanburður á dygðasiðfræði Austurs og Vesturs
Aristóteles og Konfúsíus mótuðu hvor sitt siðfræðikerfi á grunni dygða. Kerfi Aristótelesar stefndi að hamingju en kerfi Konfúsíusar að samlyndi. Hjá Aristótelesi fólst hamingjan í leit að sannleikanum, en Konfúsíus vildi binda enda á samfélagslegan glundroða. Bæði kerfin byggðust á skynsemi og sjálfsstjórn. Aristóteles taldi siðferðilega breytni þó fyrst og fremst eiga rætur í einstaklingnum, þótt siðferðilegt uppeldi og góð stjórnsýsla stuðluðu einnig að mótun skapgerðar hans. Konfúsíus taldi rótina liggja í fjölskyldunni, sem lagði grunn að tengslum fólks í einkalífi og starfi. Skynsemin var leiðarljós í öllu ferlinu, meðal annars við mótun réttlátari og mannúðlegri einstaklinga.
Í viðskiptum hafa skynsemi og sjálfsstjórn bein áhrif á stjórnun, forystu og fyrirtækjamenningu. Með þeim má rækta bæði dygðir einstaklingsins og siðferðilegan anda fyrirtækisins þannig að þetta tvennt styðji hvort annað. Heilbrigð fyrirtækjamenning krefst skapgerðarsterks fólks sem fylgir samvisku sinni og er tilbúið að endurskoða breytni sína í siðferðilegu ljósi. Algild gildi á borð við skynsemi og sjálfsstjórn gætu þannig styrkt bæði einstaklinginn og skipulagsheildina.
2.4 Nytjastefna: Mesta hamingja fyrir sem flesta
Jeremy Bentham þróaði mælanlega aðferð til að greina hvað væri gagnlegt og hvað skaðlegt. Grunneining hennar, „nytjaeiningin“, virkaði svipað og mynteining og kenninguna nefndi hann nytjastefnu. Lærisveinn Benthams, John Stuart Mill, betrumbætti kerfið svo það tæki einnig mið af mannréttindum. Skaðareglan er eitt helsta sérkenni útgáfu Mills af nytjastefnunni.
Beiting nytjastefnu í viðskiptum getur leitt til þess að einblínt sé á rekstrarafkomuna. Ákvarðanir miða þá að sem mestri velferð skipulagsheildarinnar og sem flestra hagsmunaaðila, þar á meðal hluthafa og annarra sem starfsemi hennar snertir. Niðurstaðan ræður matinu, ekki ásetningur þeirra sem taka ákvörðunina eða hvort mannúðlega sé komið fram við fólk.
2.5 Skyldusiðfræði: Siðferðileg breytni sem skylda
Kant hafnaði hvers kyns kreddutrú. Hann taldi fólk ekki aðeins bregðast vélrænt við áreiti heldur vera flóknar verur með meðfædda skilningsramma og siðferðiskennd. Að hans mati bar öllum að fylgja hinu skilyrðislausa skylduboði og gera það sem væri rétt og siðlegt, óháð afleiðingunum. Niðurstaða athafnar skipti því minna máli en ásetningur gerandans og hvort komið væri fram við aðra sem markmið í sjálfum sér eða aðeins sem tæki. Að þessu leyti átti Kant samleið með dygðasiðfræði Aristótelesar: hann leit á fólk sem sjálfstæð markmið, ekki „lifandi verkfæri“ eða mannauð.
Þessi sýn ræður sjaldnast stjórnunarákvörðunum fyrirtækja. Nytjastefnan er að öllum líkindum skilvirkara og handhægara verkfæri og stjórnendur reiða sig oft á hana. Kantísk viðskiptasiðfræði á þó enn fullt erindi við samtímann og birtist stundum í sérstaklega umhyggjusömum og mannúðlegum ákvörðunum fyrirtækja sem þróast með samfélaginu.
2.6 Kenning um réttlæti
Rawls byggði kenningu sína um réttlæti á samfélagssáttmálakenningunni. Samkvæmt henni er frelsi náttúrulegt ástand mannsins, ekki undirgefni við konung, hversu góðviljaður og vel meinandi sem hann kann að vera. Rawls taldi fólk gott í eðli sínu og, í anda Kants, hneigjast til réttsýni og siðlegrar breytni. Hula vanþekkingar átti að gera val fólks hlutlægt og draga úr hlutdrægni. Gagnrýni á kenninguna beinist einkum að skiptingu gæða, því ákvarðanir sem teknar eru án vitneskju um aðstæður geta hvorki umbunað nýsköpun og framtakssemi né hvatt til áhættutöku.