22 Siðfræði frá fornöld til nútímans

Lykilhugtök

Lykilhugtök

hið skilyrðislausa skylduboð: skilyrðislaust boð Kants um að við eigum aðeins að breyta eftir þeirri lífsreglu sem við getum jafnframt viljað að verði að algildu lögmáli; það felur í sér að breyta af góðum vilja fremur en af eiginhagsmunum og að nota aldrei aðra eingöngu sem tæki heldur virða þá jafnframt sem markmið í sjálfum sér

afleiðingahyggja: siðfræðikenning þar sem athafnir eru metnar eingöngu eftir afleiðingum sínum, án tillits til skapgerðar, hvata eða algildra meginreglna um gott og illt; matið er jafnframt aðskilið frá því hvort afleiðingarnar skapa hamingju eða ánægju

farsæld (eudaimonia): hamingja eða farsælt mannlíf sem sprettur af dygðugri breytni og felur í sér meira en stundaránægju eða sátt

meðalhóf: í dygðasiðfræði Aristótelesar er meðalhóf markmið siðferðilegrar breytni; það liggur á milli óhófs og skorts

skaðaregla: sú meginregla að ríkisvald megi aðeins beita með réttu til að koma í veg fyrir að fólk valdi öðrum skaða

junzi: háttvís, göfuglynd og menntuð fyrirmyndarpersóna sem lifir farsælu lífi

réttlæti sem sanngirni: orðalag Rawls um kjarna kenningar sinnar um réttlæti

kenning um réttlæti: kenning þar sem sanngirni nær út fyrir samskipti einstaklinga til samfélagsins í heild og felur bæði í sér greiningu á félagslegu ranglæti og leiðir til úrbóta

li: rétt skipan alheimsins og þeir siðir og helgiathafnir sem styðja reglu og samlyndi á jörðinni

stjórnunarsiðfræði: siðferðileg nálgun á eigin hlutverk, starfsfólk og skipulagsheildina þar sem jafnvægi ríkir milli ábyrgðar einstaklingsins og sameiginlegrar ábyrgðar

upphafsstaða: í réttlætiskenningu Rawls er upphafsstaðan ímyndað ástand þar sem skynsamt fólk getur gert með sér sáttmála um skiptingu gæða samkvæmt meginreglunni um réttlæti sem sanngirni

frónesis: siðvit eða hagnýt viska; sú vitsmunadygð sem Aristóteles taldi mikilvægasta

quan: aðstæðubundið mat; hagnýtt mat á því hversu réttmætir ólíkir valkostir eru þegar leysa þarf siðferðilegan vanda

samfélagssáttmálakenning: kenning sem gerir ráð fyrir að frelsi sé náttúrulegt ástand mannsins en að skynsamt fólk samþykki tilteknar takmarkanir á frelsi sínu til að tryggja sameiginlegt öryggi og hagsmuni

einróma samþykki: í kenningu Rawls, sú krafa að allir samþykki sáttmálann áður en hann tekur gildi

nytjafall: mælikvarði, gefinn upp í „nytjaeiningum“, á virði vöru, þjónustu eða fyrirhugaðrar athafnar samkvæmt þeirri meginreglu nytjastefnunnar að auka skuli hamingju heildarinnar eða draga úr sársauka

hula vanþekkingar: í kenningu Rawls setur fólk sig í upphafsstöðuna og ímyndar sér að það viti ekkert um aldur sinn, kyn, þjóðerni, menntun, tekjur, útlit eða önnur persónueinkenni; þannig eiga hlutdrægni og eiginhagsmunir síður að hafa áhrif á val þess

dygðasiðfræði: siðfræðikerfi sem byggist á rækt tiltekinna dygða, svo sem hollustu, heiðurs og hugrekkis, og leggur áherslu á mótun skapgerðar