2.1 Hugmyndin um siðleg viðskipti í Aþenu til forna

Líkt og stórborgir nútímans dró borgríkið (polis) Aþena á 5. öld f.Kr. að sér fólk langt að sem leitaði betra lífs. Fyrir suma fólst það í verslun og viðskiptum, sem hið tiltölulega opna lýðræði sem löggjafinn Kleisþenes kom á árið 508 f.Kr. greiddi fyrir. Aðrir löðuðust að óvenjuríkum byggingarlistararfi Aþenu, ljóðlist, leiklist, trúariðkun, stjórnmálum og heimspekiskólum. Ungt fólk ferðaðist þangað í von um að læra hjá afburðakennurum á borð við stærðfræðingana Arkimedes og Pýþagóras, leikskáldin Sófókles og Evripídes, sagnaritarana Heródótos og Þúkýdídes, Hippókrates, föður læknisfræðinnar, og að sjálfsögðu hinn kunna en ráðgátukennda heimspeking Sókrates. Þessir hugsuðir, fræðimenn og listamenn voru ekki aðeins ígildi rokkstjarna síns tíma; þeir hvöttu ungt fólk til að leita sannleikans, hvað sem það kostaði og óháð persónulegum metnaði. Þeir sóttust hvorki eftir frægð né eigin þroska heldur vildu skapa fyrirmyndarsamfélag. Þetta var gullöld Grikklands til forna. Afrek hennar voru svo djúpstæð og varanleg að þau hafa verið ein af meginstoðum vestrænnar siðmenningar í nær tvö og hálft árþúsund.

Heimspeki blómstraði sérstaklega á gullöldinni og ólíkir hugsunarskólar reyndu að öðlast skilning á náttúrunni og hinum mannlega heimi. Talið var að mannleg tilvera ætti rætur í náttúrunni en risi jafnframt yfir hana með eftirtektarverðum hætti, einkum vegna hæfni mannsins til röklegrar hugsunar og ígrundunar. Heimspekingar á borð við Sókrates, Platon og Aristóteles tókust á við grundvallarspurningar mannlegrar tilvistar af slíkri dýpt að hugmyndir þeirra hafa haldið gildi sínu og eiga enn almennt erindi, jafnvel á upphafsskeiði gervigreindar. Breski stærðfræðingurinn og heimspekingurinn Alfred North Whitehead (1861–1947) sagði: „Öruggasta almenna lýsingin á evrópskri heimspekihefð er sú að hún samanstendur af röð neðanmálsgreina við Platon.“ ¹

Hvers vegna eiga hugmyndir þessara grísku heimspekinga enn erindi við okkur? Ein ástæðan er sú að þeir þróuðu hið forna dygðarhugtak. Á Vesturlöndum er dygðahugtakið og þróun þess í það sem nú nefnist dygðasiðfræði einkum tengt Aristóteles (384–322 f.Kr.), hinum fræga nemanda Platons (mynd 2.2). Dygðasiðfræði er siðferðiskerfi sem byggist á ræktun tiltekinna dygða á borð við hollustu, heiður og hugrekki og leggur áherslu á mótun skapgerðar.

Að mati Aristótelesar hefur allt sem er til tilgang eða lokamarkmið og er þannig úr garði gert að það geti náð því. Eðlilegt markmið fugla er til dæmis að fljúga og fiska að synda. Fuglar og fiskar hafa þau tæki sem til þarf — fjaðrir og ugga — til að ná þessum markmiðum. Markhyggja, af gríska orðinu telos sem merkir tilgang eða markmið, fjallar um lokamarkmið og leiðirnar að þeim. Hvert er telos manneskjunnar? Aristóteles taldi það vera eudaimonia, það er farsæld. Með því átti hann ekki við yfirborðskennda hamingju á borð við skemmtun eða ánægju. Hann lagði hamingju fremur að jöfnu við farsæld mannlegrar tilveru, sem hann taldi að mætti öðlast með því að beita þeim hæfileika sem greinir manninn frá öðrum náttúruverum: skynseminni. ² Að mati Aristótelesar var skynsemin æðst og henni var best varið til að móta skapgerð fremur en safna auði. „En hvað er hamingja?“ spurði hann. „Ef við íhugum hlutverk mannsins sjáum við að hamingja er dygðug starfsemi sálarinnar.“ ³

Menn eru ekki aðeins gæddir skynsemi heldur einnig hæfni til að breyta af göfgi og siðferðilegri ábyrgð. Þeir geta þó hafnað lokamarkmiði sínu, annaðhvort viljandi eða fyrir vanrækslu. Meginverkefni lífsins er því að skilja í hverju farsæld felst og stefna að henni þrátt fyrir þær skorður sem einstaklingnum eru settar; þjáning og dauði eru ýktustu dæmin um slíkar skorður. Fuglar og fiskar eiga auðvelt með að ná markmiðum sínum og ætla má að erfðir þeirra skýri það að miklu leyti. Þar sem farsæld er ef til vill ekki fólgin í erfðum mannsins þarf fólk að læra að öðlast hana. Hvernig fer það að því? Samkvæmt Aristótelesi öðlast fólk eudaimonia með dygðugu líferni sem það temur sér smám saman. „Hamingja er tegund athafnar; athöfn þróast augljóslega og er ekki eign sem þegar er í fórum manns.“ ⁴

Aristóteles greindi á milli tveggja tegunda dygða sem heimspekingar hans tíma töldu hlutlægar fremur en huglægar: vitsmunadygða og siðferðisdygða. Vitsmunadygðir — þekking (epistḗmē), viska (sophíā) og það sem Aristóteles taldi mikilvægast, siðvit (phrónēsis), eða hagnýt viska — veittu leiðsögn um breytni. Fólk beitti siðviti á grundvelli visku sem það aflaði sér smám saman með því að öðlast þekkingu og reyna á hana. Einfalt og hagnýtt dæmi um hugsun Aristótelesar er ráðningarstjóri sem beitir siðviti þegar hann metur hóp umsækjenda út frá þekkingu á bakgrunni þeirra og innsýn sem margra ára reynsla í starfinu hefur veitt honum. Stjórnandinn kann einnig að beita innsæi við mat á umsækjanda, en Aristóteles taldi innsæi aðra leið til að komast að sannleikanum. Í þessu samhengi felst innsæi stjórnandans í hugboði um skapgerð umsækjandans og hversu vel viðkomandi gæti fallið að skipulagsheildinni. Meðal vitsmunadygðanna skipaði siðvit stærstan sess, því það hjálpaði fólki að forðast ofgnótt og skort og finna meðalhófið, hinn gullna meðalveg þar á milli. Hugtakið hefur verið þýtt sem „heilbrigð skynsemi“ og „hagnýt viska“ og hjálpar fólki að taka rétta ákvörðun með réttum hætti, á réttum tíma og af réttri ástæðu. Að mati Aristótelesar gat aðeins sá sem bjó sannarlega yfir siðviti búið yfir öllum siðferðisdygðunum.

Aristóteles greindi vitsmunadygðir frá siðferðisdygðum með þeim rökum að hinar fyrrnefndu öðlaðist fólk eingöngu með námi en hinar síðarnefndu með æfingu og mótun venja. Ólíkt vitsmunadygðum, sem beindust að ytri athöfnum, snerust siðferðisdygðir um skapgerð. Til þeirra töldust hugrekki, sjálfstjórn, örlæti, höfðingsskapur, heiður, þolinmæði og vinsemd. Sumar þessara dygða höfðu aðra merkingu í Grikklandi til forna en þær hafa nú. Enska lýsingarorðið „liberal“ vísaði í þessu samhengi ekki til stjórnmála- eða efnahagslegrar afstöðu heldur örlætis sem skapgerðareiginleika. Sá taldist örlátur sem var opinskár og miðlaði af sjálfum sér og hæfileikum sínum án ótta við höfnun eða væntinga um endurgjald. Fyrirmynd þessara dygða var stórlynd manneskja sem sóttist lítt eftir frægð og auði. ⁵ Slík manneskja bjó yfir sjálfsþekkingu, var hvorki fljótfær, bráðlynd né undirgefin öðru fólki og sýndi sjálfsvirðingu, sjálfstjórn og siðvit. Stórlynd manneskja öðlaðist farsæld með því að lifa lífi sem einkenndist af skynsemi og vilja. Hún hafði stjórn á sjálfri sér og lét ekki af hendi sjálfsforræði sitt eða siðferðilegt gerendahæfi, hvorki við mat né ákvarðanatöku. Aristóteles sagði: „Stórlyndi virðist því eins konar kóróna dygðanna, því það eflir þær og er aldrei að finna án þeirra. Þess vegna er erfitt að vera sannarlega stórlyndur, enda er það ómögulegt án ágætis á öllum sviðum.“ ⁶

Mikilvægasta sérkenni dygðasiðfræðinnar var að hún taldi einstaklinginn grundvallargeranda siðferðisins; lífssýn hans birtist opinberlega í breytni. Dygðugt líf tilheyrði því sviði efnahagslífs og stjórnmála, þar sem aðrir gátu tekið þátt í því og notið góðs af. Í aþensku samfélagi var mikilvægt að viðskipti væru stunduð af fagmennsku og siðferðilegri ábyrgð. Þótt Aristóteles væri tortrygginn í garð viðskipta viðurkenndi hann mikilvægi þeirra fyrir varðveislu og eflingu aþensks lýðræðis. Hann lofaði einnig upptöku peninga sem leið til að efla réttlæti, þannig að skósmiður og húsasmiður gætu til dæmis skipst á vörum á jafnræðisgrundvelli. Að mati Aristótelesar birtist dygð á markaðstorginu í siðferðilegri breytni: „Fólk leitar í raun eigin hags og telur rétt að breyta þannig. Af þeirri trú er sprottin sú hugmynd að slíkt fólk búi yfir siðviti. Líklega er þó ómögulegt að tryggja eigin hag óháð heimilisstjórn og stjórnmálafræði.“ ⁷ Sú trú að dygð birtist opinberlega var lykilforsenda farsældar borgríkisins. Hún hefur einnig þýðingu fyrir viðskipti samtímans, þar sem taka verður mið af einstaklingnum, skipulagsheildinni, atvinnugreininni og samfélaginu við þróun og stefnumótun.

Sú útbreidda trú í Grikklandi til forna að viðskipti og peningar væru að einhverju leyti flekkuð endurspeglaði hugmynd Platons um að efnisheimurinn væri ófullkomin birtingarmynd eða skuggi frummyndarinnar. Allt í efnisheiminum var á einhvern hátt síðra en frummyndin, þar á meðal afurðir mannlegrar hugsunar og vinnu. Kýr í efnisheiminum var til dæmis aðeins ófullkomin og tímabundin birtingarmynd hins fullkomna eðlis kýrinnar, þess sem kalla mætti „kýrleika“. Þessi ófullkomleiki skýrði hin mörgu afbrigði jarðneskra kúa. Viðskipti voru mannleg uppfinning sem byggðist á eiginhagsmunum og átti því hvorki skýra frummynd né lokamarkmið. Hvaða tilgangi þjónaði peningaöflun öðrum en að eignast meiri peninga? Ekkert frekara markmið var augljóst. Peningar virtust með öðrum orðum aðeins vera til þess fallnir að geta af sér meiri peninga, knúnir áfram af fégirnd (ást á peningum) eða græðgi (ást á efnislegum gæðum). Aristóteles sagði: „Líf kaupsýslumannsins veitir honum lítið athafnafrelsi. Þar að auki er auður augljóslega ekki það gæði sem við leitum, því hann er aðeins leið að einhverju öðru.“ ¹²

Viðskipti höfðu þó áhugaverð áhrif á aþenskt samfélag: þau glæddu það lífi og hvöttu þátttakendur til dygðugrar breytni, ella var orðspor þeirra í húfi. Áhrifin fólust í tengslamyndun. Viðskipti byggðust á frjálsum og sanngjörnum vöruskiptum sem tengdu saman vörur, kaupendur, seljendur og embættismenn. Siðvit tryggði að þessi tengsl væru siðferðilega ábyrg, einkum með þeirri kröfu að fólk breytti ekki í fljótræði heldur að vel ígrunduðu máli. Þessi ígrundunarþáttur siðvitsins gerði kaupendum, seljendum og öllum öðrum aðilum viðskiptanna kleift að breyta af sæmd, en það skipti öllu máli. Heiður var ekki aðeins grundvallardygð heldur einnig sá menningarlegi jarðvegur sem fornaldarheimurinn hvíldi á. Ein alvarlegasta yfirsjón sem nokkur gat gert, hvort sem um var að ræða karl eða konu, frjálsa manneskju eða þræl, var að breyta ósæmilega. Þótt ígrundun tryggi auðvitað ekki sæmandi breytni töldu Aþeningar ekki ósæmandi í sjálfu sér að breyta af yfirlögðu ráði. Ósæmandi athafnir voru þær sem röskuðu grundvallarskipan lífsins (dikē), þar sem allir höfðu hlutverki að gegna, þar á meðal guðirnir.

Heiður í Grikklandi til forna var ekki aðeins einstaklingsbundinn eiginleiki heldur tengdist einnig þeim hópi sem einstaklingurinn tilheyrði; sjálfsvirðing fólks spratt meðal annars af aðild að hópnum. Borgaradygð fólst í því að lifa sæmandi lífi í samfélaginu. Viðskiptahneyksli nútímans spretta oft ekki af hagsmunaárekstrum heldur togstreitu um heiður, þar sem starfsfólk þarf að velja hverjum það sýnir hollustu: samstarfsfólki, yfirmanni eða skipulagsheildinni. ¹³ Þótt fáir noti orðið heiður um fyrirtækjamenningu eða hlutverk fyrirtækja í samtímanum skilja nær allir mikilvægi orðspors og þau jákvæðu eða neikvæðu áhrif sem það hefur á fyrirtæki. Orðspor verður ekki til fyrir tilviljun. Það er afurð menningar sem mótast af markvissu, meðvituðu og viðvarandi framlagi einstaklinga og hópa.

Að mati Aristótelesar og síðari hugsuða sem byggðu á verkum hans, svo sem heimspekingsins og guðfræðingsins Tómasar frá Akvínó á 13. öld, kastaði ósæmandi breytni rýrð á alla sem málið varðaði. Markmið og leiðir urðu að fara saman, einkum í viðskiptum sem tryggðu fólki lífsviðurværi og borgríkinu efnahagslega velferð. Að breyta af sæmd fól í sér að sýna stórlyndi í öllum viðskiptum og hefja sig yfir þráhyggju um lágkúrulegar hvatir. Sæmandi manneskja var stórlynd, bjó yfir siðviti og sanngirni og vann að eigin framgangi svo lengi sem það skaðaði hvorki persónuleg heilindi né samfélagsheildina. Mikilvægi siðvits var augljóst, því Aristóteles sagði það „varða mannleg gæði, það er það sem unnt er að ígrunda. Við teljum það hlutverk manneskju sem býr yfir siðviti að ígrunda vel; enginn ígrundar það sem ekki getur verið með öðrum hætti eða er ekki leið að markmiði, en það markmið er hagnýtt gæði. Sá sem almennt ígrundar vel er sá sem getur með útreikningum sínum stefnt að því besta af þeim gæðum sem unnt er að öðlast.“ ¹⁴

Tómas frá Akvínó skipti siðviti Aristótelesar nánar í þættina minni, skynsemi, skilning, lærdómsfýsi, skarpskyggni, framsýni, aðgát og varúð. ¹⁵ Til að nýta þessa eiginleika á uppbyggilegan hátt þurfti viðskiptafólk að beina þeim að viðeigandi markmiði. Það á jafnt við um viðskipti nútímans og viðskipti í Aþenu á 4. öld f.Kr. Kaupmaður mátti ekki einblína á að græða með hvaða hætti sem var heldur varð að hafa þarfir viðskiptavina í huga og verðleggja vörur og þjónustu sanngjarnt. Þessi beiting siðvits var hluti af þeirri alheimsskipan sem tryggði rétta stjórn heimilisins, markaðstorgsins og siðmenningarinnar sjálfrar. Að fremja svik eða beita blekkingum til að ná markmiði taldist sömuleiðis ekki sæmandi, jafnvel þótt markmiðið væri gott eða réttlátt. Aðilar viðskipta töldust aðeins dygðugir þegar markmið og leiðir fóru saman. Sú dygð leiddi síðan til þeirrar farsældar sem Aristóteles sá fyrir sér og allt kerfi dygðasiðfræði hans stefndi að.