2.5 Skyldusiðfræði: Siðfræði sem skylda

Árið 1781, þegar Kant var 56 ára, gaf hann út Gagnrýni hreinnar skynsemi (Kritik der reinen Vernunft) í Königsberg í Prússlandi (mynd 2.9). ⁵¹ Ritið gerði hann nánast samstundis að einum fremsta manni heimspekinnar, en áður hafði hann verið lítt þekktur prófessor í frumspeki og rökfræði. Í þessu 800 blaðsíðna verki gagnrýndi Kant tilkall rökhyggjunnar („hreinnar skynsemi“) til algilds sannleika og að hún hefði leyst bæði trúarlega sannfæringu og reynsluvísindi af hólmi. Kant kallaði gagnrýnislaust fylgi við rökhyggju kreddutrú. Hvort sem kreddubundin hugsun væri kristin eða byltingarsinnuð bæri að forðast hana, því gölluð rök hennar byrgðu sýn á sannleika bæði vísinda og trúar.

Kant taldi efahyggju raunhyggjuheimspekingsins Davids Humes (1711–1776) hafa vakið hann af „kreddusvefni“, þótt hann væri ósammála þeirri staðhæfingu Humes að hugurinn væri alls ekki til heldur aðeins afurð hugartengsla sem ættu rætur í skynreynslu. ⁵² Að mati Kants var hvorki unnt að greina veruleikann með rökhugsun né skynreynslu einni saman, heldur aðeins með því að skilja eðli mannshugans. Kant hélt því fram að skynreynslan skapaði ekki hugann, heldur skapaði hugurinn reynsluna með innri formgerð sinni. Í flókinni formgerð hugans var jafnframt fólgin eðlislæg og skilyrðislaus skylda til siðferðilegrar breytni. Kant nefndi þessa skyldu „hið skilyrðislausa skylduboð“ og gerði fyrst grein fyrir því í ritinu Grundvöllur að frumspeki siðlegrar breytni (1785). ⁵³

Í fyrstu framsetningu sinni lýsti Kant hinu skilyrðislausa skylduboði með þessum orðum: „Breyttu einungis eftir þeirri lífsreglu sem þú getur á sama tíma viljað að verði að almennu lögmáli.“ ⁵⁴ Hið skilyrðislausa skylduboð Kants hefur hagnýtt gildi fyrir siðfræði. Það byggist á tveimur meginforsendum: (1) Við verðum að breyta á grundvelli góðs vilja en ekki eingöngu af eiginhagsmunahvötum sem gagnast okkur á kostnað annarra. (2) Við megum aldrei koma fram við aðra sem tæki til að ná eigin markmiðum án þess að líta jafnframt á þá sem markmið í sjálfum sér. Kant taldi að ef við fylgdum hinu skilyrðislausa skylduboði þegar við íhuguðum athafnir okkar yrði breytni okkar siðferðilega rétt.

Kerfisbundin greining Kants á þekkingu og skilningi varð að lokum mikilvægt mótvægi við rökhyggju upplýsingartímans. Síðari rannsóknir hafa jafnvel stutt tilvist þeirra hugrænu formgerða sem hann setti fram. Vísindamenn eru til dæmis almennt sammála um að fólk fæðist með hugrænar formgerðir sem sérstaklega eru sniðnar að máltöku og málþroska. Enn athyglisverðara er að svipaðar formgerðir kunna að vera til fyrir siðferði, samvisku og siðferðilega ákvarðanatöku. ⁵⁵ Samviskan, ef ekki hamingjan sjálf, kann því þegar öllu er á botninn hvolft að eiga sér að einhverju leyti erfðafræðilegar rætur, þótt Kant sjálfur teldi hvorki skilningsflokkana né a priori-formgerðir hugans líffræðilegar.

Frá kantísku sjónarhorni er ljóst að það að fylgja skyldunni myndar ramma siðferðilegrar breytni. Þetta er í beinni andstöðu við þá sýn Benthams að manneðlið sé eigingjarnt og hlutlægur útreikningur nauðsynlegur til að breytni verði siðferðileg. Kant hafnaði slíkum útreikningi og taldi þess í stað að skynjun okkar félli í fyrirframgefna flokka eða formgerðir hugans. Berðu hugmynd hans um skipulegan og markvissan heim lögmála saman við svipað hugtak Forn-Grikkja, lógos, eða röklega skipan. Eitt þessara lögmála fól í sér að beita hinu skilyrðislausa skylduboði og breyta siðferðilega í samræmi við samviskuna. Þótt skylduboðinu beri að fylgja undantekningarlaust gera það ekki allir. Í siðakenningu Kants hafði fólk enn frjálsan vilja til að samþykkja það eða hafna því.

Skýr munur er á nytjastefnu, jafnvel útfærslu Mills, og siðfræðikerfi Kants, sem nefndist skyldusiðfræði, þar sem skylda, skuldbinding og góður vilji skipta mestu. (Orðið er dregið af gríska orðinu deon, „skylda“, og lógos, sem hér merkir skipan í rannsóknarskyni. ⁵⁶ ) Þegar við tökum siðferðilega ákvörðun ber okkur að virða réttindi annarra og skyldur okkar gagnvart þeim; í viðskiptum verður meginhvötin að vera að gera rétt gagnvart öllum hagsmunaaðilum. Nytsemi og niðurstöður skiptu Kant ekki máli; kerfi hans miðaði ekki að afleiðingum. Spurning hans var ekki hvernig öðlast mætti hamingju heldur hvernig verða mætti hennar verður.

Ólíkt nytjastefnu, sem er heimspekilegur grunnur flestra kostnaðar- og ábatagreininga í viðskiptum, er kantískri siðfræði ekki eins auðvelt að beita. Annars vegar veitir hún einstakt tækifæri til siðferðisþroska einstaklingsins með áherslu hins skilyrðislausa skylduboðs á siðferðilega breytni, mennsku og sjálfræði. ⁵⁷ Skylduboðið tekur á einni meginvídd viðskiptasiðfræði, hinni persónulegu. Skapgerð og siðferðileg mótun eru lykillinn að menningu sem byggist á siðferðilegri ábyrgð. Í sögu viðskiptasiðfræði eru ótal dæmi um fyrirtæki sem hafa orðið fyrir alvarlegum áföllum vegna þess að leiðtogar þeirra hafa ekki skuldbundið sig til að breyta af góðum vilja og hafa hag annarra að leiðarljósi. Nýleg dæmi eru Uber, þar sem eitrað vinnuumhverfi fékk að viðgangast, og Volkswagen, sem gaf vísvitandi rangar upplýsingar um losun bifreiða sinna. ⁵⁸ Slík dæmi finnast einnig hjá hinu opinbera, eins og nýleg hneykslismál Theranos og „Fat Leonard“ sýna. ⁵⁹ Síðarnefnda málið snerist um mútugreiðslur og spillingu í Kyrrahafsflota bandaríska sjóhersins og hefur valdið viðvarandi hneisu fyrir stofnun sem leggur metnað sinn í heiðvirða framgöngu liðsforingja sinna. Einn einstaklingur getur skipt sköpum, til góðs eða ills.

Á hinn bóginn er hið skilyrðislausa skylduboð Kants einmitt það: skilyrðislaust eða óskilyrt. Það krefst siðferðilega réttrar hegðunar óháð ytri aðstæðum og sögulegu samhengi fyrirhugaðrar athafnar eða ákvörðunar. Kant staðhæfði: „Siðalögmálið er skylduboð sem býður skilyrðislaust, vegna þess að lögmálið er óskilyrt.“ ⁶⁰ Erfitt getur reynst fyrir alþjóðlega skipulagsheild að fylgja skilyrðislausri siðfræði í samskiptum við birgja, viðskiptavini og samkeppnisaðila í menningarheimum sem stundum eru gerólíkir. Þetta vekur stærri heimspekilega spurningu: Hafði Kant rétt fyrir sér þegar hann taldi siðferði og flokka hugans óháða reynslu? Eða geta þau mótast af menningu og verða þá afstæð fremur en algild, gagnstætt því sem Kant taldi?