2.4 Nytjastefna: Mest hamingja fyrir flesta
2.4 Nytjastefna: Mesta hamingja fyrir sem flesta
Námsmarkmið
Að þessum kaflahluta loknum átt þú að geta:
Þótt farsæld (eudaimonia) væri lokamarkmið dygðasiðfræði Aristótelesar tóku síðari heimspekingar að draga þessa hugmynd um hamingju í efa. Ef hamingja felst í hinu góða lífi, hvað er þá gott? Mikilvægari spurning er þó: Hver ákveður hvað sé gott? Jeremy Bentham (1748–1842) var framsækinn breskur heimspekingur og lögspekingur á tímum upplýsingarinnar. Hann barðist fyrir réttindum kvenna, tjáningarfrelsi, afnámi þrælahalds og dauðarefsinga og afnámi refsiábyrgðar vegna samkynhneigðar. Bentham taldi að rekja mætti hugmyndina um hið góða til einnar einfaldrar grunnhvatar: að sækjast eftir ánægju og forðast sársauka. Alla mannlega hegðun mætti skýra með þessari grunnhvöt, sem hann taldi lykilinn að skilningi á starfsemi mannshugans. Á henni byggði hann siðfræðikerfi sem nefnist nytjastefna. Lærisveinn Benthams, John Stuart Mill (1806–1873), útfærði kerfið nánar með því að fella mannréttindi inn í það. Þannig breytti Mill nytjastefnu Benthams með ýmsum mikilvægum hætti. Hér verða bæði kerfin skoðuð.
Hámörkun nytsemi
Á ævi Benthams urðu byltingar í nýlendum Norður-Ameríku og í Frakklandi. Af þeim spruttu Réttindaskráin og Déclaration des Droits de l’Homme (Mannréttindayfirlýsingin), sem báðar byggðust á frelsi, jafnrétti og sjálfsákvörðun. Karl Marx og Friedrich Engels gáfu út Kommúnistaávarpið árið 1848. Sama ár brutust út byltingarhreyfingar í Frakklandi, Ítalíu, Austurríki, Póllandi og víðar. 37 Iðnbyltingin umbreytti jafnframt Bretlandi og síðar öðrum hlutum Evrópu úr landbúnaðarsamfélögum í iðnaðarsamfélög. Gufuafl og kol juku framleiðslu til muna og breyttu eðli vinnu, eignarhalds og fjölskyldunnar. Á tímabilinu urðu einnig framfarir í efnafræði, stjörnufræði, siglingafræði, líffærafræði manna, ónæmisfræði og fleiri vísindagreinum.
Í þessu sögulega samhengi er skiljanlegt að Bentham hafi beitt skynsemi og vísindum til að skýra mannlega hegðun. Siðfræðikerfi hans var tilraun til að mæla hamingju og hið góða þannig að hugtökin uppfylltu skilyrði vísindalegrar aðferðar. Siðfræðin varð að vera reynslubundin, mælanleg, sannreynanleg og endurtakanleg óháð tíma og stað. Rétt eins og vísindin tóku að skýra orsök og afleiðingu í líkamanum átti siðfræðin að skýra orsakatengsl hugans. Bentham hafnaði trúarlegu kennivaldi og skrifaði andsvar við Sjálfstæðisyfirlýsingunni þar sem hann réðst gegn náttúruréttindum sem „mælskulegri vitleysu, vitleysu á stultum“. 38 Grunneining mannlegra athafna var að hans mati nytsemi — áreiðanleg, örugg og staðreyndabundin.
Hvað er nytsemi? Grundvallarfrumsenda Benthams, sem nytjastefnan byggist á, var að allt siðferði samfélagsins og öll löggjöf stjórnvalda ætti að stefna að mestri hamingju fyrir sem flesta. Nytjastefna leggur því áherslu á afleiðingar eða lokamarkmið athafnar fremur en skapgerð gerandans, hvata hans eða þær tilteknu aðstæður sem athöfnin fer fram við. Hún hefur fjögur einkenni: (1) algildi, því hún tekur til allrar mannlegrar hegðunar, jafnvel athafna sem virðast sprottnar af óeigingjörnum hvötum; (2) hlutlægni, sem merkir að hún gildir óháð hugsun, löngunum og sjónarhorni einstaklingsins; (3) skynsemi, því hún byggist hvorki á frumspeki né guðfræði; og (4) mælanleika, því hún byggist á nytsemi. 39
Bentham vildi fella nytsemi undir einn mælikvarða svo að gefa mætti einingum hennar tölulegt og jafnvel peningalegt gildi sem síðan væri hægt að setja reglur um með lögum. Þetta nytjafall mælir virði vöru, þjónustu eða fyrirhugaðrar athafnar í „nytjaeiningum“ (utils) með hliðsjón af lögmáli nytjastefnunnar um sem mestan heildarhag, það er að auka hamingju eða draga úr sársauka. Bentham útbjó því „sældarreikning“ til að mæla nytsemi fyrirhugaðra athafna eftir styrk, varanleika og vissu áhrifanna og líkunum á að tiltekin afleiðing hlytist af. 40 Hann vildi að nytjastefnan legði rökstuddan grunn að gildismati í stað þess að reiða sig á huglægni, innsæi eða skoðanir. Slíkt kerfi hafði djúpstæð áhrif á lög og opinbera stefnumótun og mótaði beint störf hans fyrir neðri deild breska þingsins. Forseti deildarinnar fól honum þar að ákveða hvaða frumvörp yrðu tekin til umræðu og atkvæðagreiðslu. Nytjastefnan gaf færi á að ákvarða hversu mikla heildarnytsemi eða virði tillaga skapaði í samanburði við þann skaða eða sársauka sem hún gæti valdið samfélaginu.
Nytjastefna er tegund afleiðingahyggju. Samkvæmt afleiðingahyggju eru athafnir metnar eingöngu eftir afleiðingum sínum, án tillits til skapgerðar, hvata eða hugmynda um gott og illt sem ekki byggjast á getu athafnanna til að skapa hamingju og ánægju. Í nytjastefnu ráðast réttmæti og rangmæti athafna okkar því af afleiðingum þeirra. Að þessu leyti er afleiðingahyggja frábrugðin dygðasiðfræði Aristótelesar og Konfúsíusar, sem getur rúmað ólíkar niðurstöður svo framarlega sem breytnin mótar skapgerð gerandans til dygðar. Í augum Benthams kom skapgerð gerandans nytsemi athafnarinnar ekkert við. Allir sóttust eftir ánægju og forðuðust sársauka, óháð persónuleika og siðferði. Of mikil áhersla á skapgerð gat raunar byrgt mönnum sýn við ákvarðanatöku. Í stað þess að fella siðferðilega dóma mat nytjastefnan athafnir eftir getu þeirra til að skapa sem mest af hinu góða (ánægju) fyrir sem flesta. Hún lagði hvorki mat á eðli hins góða né verðleika þeirra sem nutu þess. Að mati Benthams þyrfti mannkynið ekki lengur að reiða sig á ónákvæmar og úreltar siðareglur. Nytjastefnan endurspeglaði í hans augum veruleika mannlegra samskipta og kom til framkvæmda í samfélaginu með löggjöf.
Til að varpa ljósi á afleiðingahyggju skulum við skoða ímyndaða sögu sem Fiery Cushman, sálfræðingur við Harvard-háskóla, segir. Maður móðgar tvo skapbráða bræður. Jon hyggst drepa hann og hleypir af skoti en geigar. Matt ætlar aðeins að hræða manninn en verður honum fyrir slysni að bana. Í flestum löndum, þar á meðal Bandaríkjunum, hlýtur Matt þyngri refsingu en bróðir hans. Ef þú beitir rökum nytjastefnunnar, hvor bróðirinn ber þá meiri sök á háttsemi sinni? Ertu sátt við þetta mat á ábyrgð? Hvers vegna eða hvers vegna ekki? 41
Samþætting réttinda og nytsemi
Eins og vænta mátti sætti nytjastefnan gagnrýni. Thomas Hodgskin (1787–1869) benti á þann „fáránleika“, eins og hann orðaði það, að halda því fram að „réttindi mannsins stafi frá löggjafanum“ en ekki náttúrunni. 42 Í svipuðum anda sakaði skáldið Samuel Taylor Coleridge (1772–1834) Bentham um að rugla saman siðferði og lögum. 43 Aðrir andmæltu því að nytjastefnan setti manneskjur á sama stall og dýr og gerði fólk að nytjaföllum. Gagnrýnendur töldu hana einnig vélræna, andstæða trúarbrögðum og of óhagnýta til að flestir gætu fylgt henni. John Stuart Mill reyndi að svara þessum mótbárum fyrir hönd læriföður síns en setti síðan fram eigin samþættingu náttúruréttinda og nytsemi. Þannig varð til ný gerð nytjastefnu sem síðar varð ein undirstaða meginreglna nýklassískrar hagfræði. 44
Faðir Mills, James, var samtíðarmaður og samstarfsmaður Benthams og sá til þess að sonur hans fengi kennslu samkvæmt strangri og krefjandi námskrá. Að eigin sögn lærði Mill svo mikla grísku og latínu á unga aldri að hann gat lesið sagnfræðingana Heródótos og Tacitus á frummálunum. 45 Hann lagði einnig stund á algebru, evklíðska rúmfræði, hagfræði, rökfræði og örsmæðareikning. 46 Faðir hans ætlaði honum leiðtogahlutverk í stjórnmálahreyfingu Benthams sem nefndist Heimspekilegu róttæklingarnir (Philosophical Radicals). 47 Ákefð og lengd skólagöngu Mills — hvort tveggja mælanleg skilyrði menntunar frá sjónarhóli nytjastefnunnar — voru því miður svo öfgakennd að hann fékk taugaáfall þegar hann var tvítugur. Reynslan olli því að hann varð ósáttur við heimspeki Benthams um nytsemi og félagsumbætur. Mill leitaði þess í stað til rómantíkurinnar og skálda á borð við Coleridge og Johann Wolfgang Goethe (1749–1832). 48 Niðurstaðan varð þó ekki höfnun nytjastefnunnar heldur samþætting nytsemi og mannréttinda.
Hvers vegna réttindi? Æska og mótun Mills áttu vafalaust stóran þátt í því að hann gerðist eindreginn málsvari einstaklingsfrelsis. Hann taldi óréttmætt að vinna að nytsemi með því að þvinga fólk til að gera eitthvað gegn vilja sínum. Að hans mati væri jafnframt gagnslaust að gera vísindin að mælikvarða á sannleikann ef samúð væri ekki lögð á vogarskálarnar á móti staðreyndum. „Mannlegt eðli er ekki vél sem smíða skal eftir forskrift og láta vinna nákvæmlega það verk sem henni er ætlað, heldur tré sem þarf að vaxa og þroskast í allar áttir eftir tilhneigingu þeirra innri afla sem gera það lifandi,“ skrifaði hann. 49 Mill vildi gera kerfi Benthams mannlegra með því að tryggja réttindi allra, einkum minnihlutans. Ástæðan var ekki sú að réttindin væru guðgefin heldur að það væri beinasta leiðin að sannleikanum. Hann innleiddi því skaðaregluna, sem segir: „Eini tilgangurinn sem réttlætir að valdi sé beitt gegn vilja nokkurs einstaklings í siðmenntuðu samfélagi er að koma í veg fyrir að hann valdi öðrum skaða. Eigin hagur hans, líkamlegur eða siðferðilegur, er ekki fullnægjandi réttlæting.“ 50
Útfærsla Mills á nytjastefnunni hefur vissulega sín takmörk, rétt eins og upphaflega kenningin. Í fyrsta lagi hefur aldrei tekist að skilgreina „skaða“ með fullnægjandi hætti og það sem einum þykir skaðlegt getur öðrum þótt gagnlegt. Í skilningi Mills fólst skaði í skerðingu hagsmuna og var því skilgreindur með hliðsjón af hagsmunum hvers einstaklings. En hvaða hlutverki, ef nokkru, ætti samfélagið að gegna við að skilgreina hvað sé skaðlegt eða ákveða hver verði fyrir skaða af athöfnum annarra? Ber samfélagið til dæmis sök á því að grípa ekki inn í þegar um er að ræða sjálfsvíg, líknardauða eða aðra hegðun sem veldur einstaklingnum sjálfum skaða, svo sem vímuefnafíkn? Þessi álitaefni hafa á síðustu árum orðið hluti af opinberri umræðu og verða það líklega áfram eftir því sem slíkar athafnir eru skoðaðar í víðara félagslegu samhengi. Skilningur okkar á afskiptum og þvingun getur einnig verið ólíkur eftir því hvar við stöndum á rófi stjórnmálaskoðana.
Þegar við skoðum samfélagslegar afleiðingar einstakra athafna kemur önnur takmörkun nytjastefnunnar í ljós, sem við eigum ef til vill auðveldara með að sjá en Bentham og Mill hefðu átt: Kenningin tekur ekki til tilfinningalegs eða hugræns skaða. Ef skaðinn er ekki mælanlegur í líkamlegum skilningi skiptir hann ekki máli. Segjum til dæmis að óvarkár ökumaður aki langt yfir hámarkshraða, lendi á steyptum brúarstólpa, farist og gjöreyðileggi eigin bifreið. Samkvæmt nytjastefnunni hefur hann þá ekki valdið neinum nema sjálfum sér skaða, svo framarlega sem enginn annar verður fyrir líkamlegum meiðslum. Við komumst ef til vill að annarri niðurstöðu. Við gætum talið að eftirlifandi aðstandendur og vinir ökumannsins, ásamt samfélaginu í heild, hefðu orðið fyrir missi. Færa má rök fyrir því að gáleysi hans skaði okkur öll.
Hlutverk nytjastefnu í viðskiptum samtímans
Nytjastefnu er oft beitt þegar stjórnendur fyrirtækja taka mikilvægar ákvarðanir um stækkun, lokun verslana, ráðningar og uppsagnir. Þeir tala ekki endilega um „nytjastefnulegan útreikning“, en í hvert sinn sem þeir meta mögulegan ávinning og hugsanlegt tap af mikilvægri ákvörðun, til dæmis með kostnaðar- og ábatagreiningu, beita þeir nytjastefnulegu mati. Því mætti þó halda fram að einföld kostnaðar- og ábatagreining jafngildi ekki nytjastefnulegum útreikningi nema hún taki tillit til allra hagsmunaaðila og geri fulla grein fyrir ytri áhrifum, óskum starfsfólks, hugsanlegri þvingun gagnvart viðskiptavinum og áhrifum á samfélag og umhverfi.
Kerfi Benthams gegnir einnig hlutverki í áhættustýringu sem hagnýt leið til að mæla virði. Nytjafallið, þ.e. mögulegur ávinningur eða tap, má nýta við ákvarðanatöku, áhættumat og stefnumótun. Ásamt gagnagreiningu, markaðsmati og fjárhagsspám getur nytjafallið veitt stjórnendum verkfæri til að meta fýsileika fyrirhugaðra verkefna. Það getur jafnvel gert þeim kleift að bregðast við gagnrýni um að nytjastefnan sé vélræn og óhagnýt, einkum frá sjónarhóli viðskiptavina.
Nytjastefnan gæti hvatt starfsfólk skipulagsheildar til að sýna frumkvæði, axla meiri ábyrgð og breyta þannig að orðspor hennar styrktist fremur en skaðaðist. Í stuttu riti Mills Frelsið (On Liberty; mynd 2.8) var fjallað um togstreitu pólitísks frelsis og ríkisvalds og mikilvægi tjáningar- og málfrelsis undirstrikað. Mill leit ekki á málfrelsi sem ein réttindi meðal margra heldur sem grundvallarrétt, sprottinn af mannlegu eðli, sem gæfi öllum öðrum réttindum merkingu. Í þessu fólst að hans mati mesta nytsemin fyrir samfélagið og viðskiptalífið. Að mati Mills lá leiðin að nytsemi um sannleikann og helsta leiðin að sannleikanum var ígrundað rökræðuferli sem ýtti undir tjáningu einstaklinga og átök hugmynda.
Þegar skaðareglu Mills er beitt gæti fyrsta spurningin við viðskiptaákvörðun verið: Skaðar þessi athöfn aðra? Ef svarið er já verðum við að beita nytjastefnulegum útreikningi til að meta hvort hún stuðli engu að síður að mestri hamingju fyrir sem flesta. Þá verðum við að spyrja: Hverjir eru „hinir“ sem taka þarf tillit til? Allir hagsmunaaðilar? Aðeins hluthafar? Hvað telst skaði og hver ákveður hvort fyrirhuguð athöfn kunni að vera skaðleg? Þess vegna skiptu vísindi og rökræður Mill svo miklu máli, þar sem matið mátti ekki ráðast af almenningsáliti eða innsæi. Annars væri brautin rudd fyrir harðstjórn. Með því að krefjast ígrundaðrar rökræðu gat Mill fundið jafnvægi milli nytsemi og frelsis, enda var frelsið nauðsynleg forsenda nytseminnar.
Bentham reiddi sig á hlutlægni talna og leitaði til tölulegra formúla til að ákvarða virði, en Mill leitaði svara í skynseminni og mætti tungumálsins til að varpa ljósi á sannleikann. Lærdómurinn fyrir viðskipti samtímans, einkum með tilkomu stórgagna, er að við þurfum hvort tveggja: tölur og rökstuddar meginreglur. Ef við beitum meðalhófsreglu Aristótelesar og Konfúsíusar sjáum við að jafnvægi milli ábyrgðar og arðsemi greinir trausta viðskiptahætti frá slæmum.