1010 Breytilegt vinnuumhverfi og framtíðarhorfur

10.4 Vélmenni, gervigreind og vinnustaður framtíðarinnar

10.4 Vélmennatækni, gervigreind og vinnustaður framtíðarinnar

Námsmarkmið

Í lok þessa kaflahluta áttu að geta:

Rætt notkun vélmennatækni og þær breytingar sem hún mun valda á vinnustöðum
Greint notkun gervigreindar á vinnustöðum
Útskýrt siðferðilegar áskoranir sem notkun gervigreindar skapar

Eins og áður hefur komið fram í þessum kafla hafa framfarir í tölvutækni þegar valdið verulegum breytingum á vinnustöðum. Hér er skoðað hvernig núverandi og ný tækni kann að hafa áhrif á samsetningu vinnuafls framtíðarinnar. Samspil sjálfvirknivæðingar og vélmennatækni hefur þegar breytt bæði vinnustöðum og daglegu lífi. Þróuninni fylgja jafnframt fjölmörg siðferðileg og lagaleg álitaefni, ekki síst um stöðu fólks á vinnustað framtíðarinnar. Stjórnendur framtíðarinnar kunna að spyrja: „Gagnast fyrirtækinu eða samfélaginu að manneskja sinni starfi fremur en vélmenni, eða ræður skilvirkni og kostnaður öllu?“

Vélmennatækni og sjálfvirknivæðing á vinnustöðum

Framfarir í vélmennafræði, sem sameinar tölvunarfræði, véla- og rafeindaverkfræði og fleiri vísindagreinar, hafa leitt til þess að vélar og önnur sjálfvirk kerfi sinna nú verkefnum fólks við margvíslegar aðstæður. Í læknisfræði framkvæma vélmenni til dæmis skurðaðgerðir sem áður voru unnar af skurðlæknum. Vélmenni hafa gert vinnuveitendum kleift að ljúka verkefnum með auðveldari og ódýrari hætti. Ókosturinn er þó sá að vélar hafa tekið yfir ýmis sæmilega launuð störf sem áður tryggðu fólki millistéttartekjur.

Rannsókn McKinsey Global Institute á 800 starfsgreinum í nærri 50 löndum benti til þess að meira en 800 milljónir starfa, eða 20 prósent starfa á heimsvísu, gætu horfið vegna vélmennatækni fram til ársins 2030. ⁷⁴ Áhrifin gætu orðið enn meiri í auðugum iðnríkjum á borð við Bandaríkin og Þýskaland, þar sem rannsakendur töldu að allt að þriðjungur vinnuaflsins yrði fyrir áhrifum. Í skýrslunni var áætlað að 39 til 73 milljónir starfa kynnu að hverfa í Bandaríkjunum fram til ársins 2030. Um mitt ár 2018 voru tæplega 150 milljónir manna starfandi þar og því jafngilti spáin um fjórðungi til helmingi allra starfa á þeim tíma. Hlutfallið yrði þó lægra árið 2030 vegna væntanlegrar fólksfjölgunar og fjölgunar starfa.

Stóra spurningin er því hvað verði um allt það fólk sem missir störf sín. Í McKinsey-skýrslunni var áætlað að um 20 milljónir gætu tiltölulega auðveldlega fengið starf í öðrum atvinnugreinum. Eftir stæðu þó 20 til rúmlega 50 milljónir manna sem þyrftu ný störf. Starfsendurmenntun yrði líklega úrræði fyrir suma, en eldra fólk og fólk sem ætti erfitt með að flytjast milli landssvæða væri síður líklegt til að velja slíkt nám og kynni að vera án atvinnu um langa hríð.

Í skýrslunni var því spáð að störfum sem krefjast lítillar menntunar myndi fækka í þróunarlöndum. Vélmennatækni myndi jafnframt hafa minni áhrif í fátækari löndum þar sem laun væru þegar svo lág að vinnuveitendur spöruðu minna í launakostnaði með sjálfvirknivæðingu. Þar var til dæmis gert ráð fyrir að á Indlandi myndu aðeins um 9 prósent starfa hverfa vegna nýrrar tækni fram til sama viðmiðunarárs, 2030.

Hvaða störf yrðu fyrir mestum áhrifum? Í McKinsey-skýrslunni kom fram, sem ekki kom á óvart, að vélaumsjónarfólk, verksmiðjustarfsfólk og starfsfólk í matvælavinnslu yrðu verst úti, enda gætu vélmenni unnið störf þeirra af meiri nákvæmni og skilvirkni. „Ódýrara er að kaupa vélmennaarm fyrir 35.000 Bandaríkjadali en að ráða óafkastamikinn starfsmann á 15 Bandaríkjadali á klukkustund til að setja franskar kartöflur í poka,“ sagði fyrrverandi forstjóri McDonald’s í annarri grein um áhrif vélmenna á vinnumarkaðinn. ⁷⁵ Hann áætlaði að sjálfvirknivæðing hefði þegar fækkað starfsfólki á hverjum McDonald’s-veitingastað um helming frá sjöunda áratugnum og að sú þróun myndi halda áfram. Meðal annarra starfa sem talin voru í hættu voru störf húsnæðislánamiðlara, lögfræðiaðstoðarfólks, endurskoðenda, skrifstofufólks, gjaldkera, starfsfólks í gjaldskýlum og ökumanna fólks- og vörubifreiða. Bandaríska vinnumálahagstofan (BLS) áætlaði að 80.000 störf í skyndibitaiðnaði myndu hverfa fram til ársins 2024. Þegar fleiri smásalar á borð við Walmart, CVS og McDonald’s tóku upp sjálfsafgreiðslu var talið að 7,5 milljónir smásölustarfa gætu verið í hættu á næsta áratug. Þá var því spáð að fimm milljónir starfa kynnu að hverfa snemma á þriðja áratug tuttugustu og fyrstu aldar þegar sjálfkeyrandi fólks- og vörubifreiðar tækju við af ökumönnum.

Störf sem krefjast mannlegra samskipta eru yfirleitt í lítilli hættu á að sjálfvirkni leysi þau af hólmi. Þar á meðal eru störf hjúkrunarfræðinga og flestra lækna, lögmanna, kennara og barþjóna, auk félagsráðgjafa, en BLS áætlaði að störfum þeirra myndi fjölga um 19 prósent fram til ársins 2024. Sama á við um hárgreiðslu- og snyrtifræðistörf, þjálfun barna og ungmenna og lagasmíðar. McKinsey gerði einnig ráð fyrir að sérhæfð láglaunastörf á borð við garðyrkju, pípulagnir og umönnun yrðu fyrir minni áhrifum af sjálfvirknivæðingu.

Áskorun hagkerfisins felst því í því hvernig bregðast skuli við hættunni á umfangsmiklu atvinnuleysi. Um 20 til 50 milljónir manna kynnu að eiga erfitt með að finna ný störf. Í McKinsey-skýrslunni kom fram að ný tækni myndi, eins og áður, skapa nýjar tegundir starfa. Það myndi þó líklega aðeins hjálpa litlum hluta þeirra sem stæðu frammi fyrir atvinnuleysi. Bandaríkin kynnu því að þurfa að takast á við samspil hratt vaxandi atvinnuleysis, brýnnar þarfar á að endurmennta 20 milljónir manna eða fleiri og opinberrar stefnu þar sem hið opinbera gegndi hlutverki atvinnurekanda til þrautavara.

Siðfræði þvert á tíma og menningu

Framfarir í vélmennatækni í Japan

Japan hefur lengi verið stærsti útflytjandi vélmenna í heimi og framleitt nærri helming þeirra vélmenna sem seld eru á heimsmarkaði, hvort sem miðað er við fjölda eða verðmæti. Í fyrstu voru japönsk vélmenni einkum notuð í bifreiða- og rafeindaverksmiðjum við einföld verkefni á borð við samsetningu íhluta. Japan stefndi síðan að forystu í notkun vélmenna á fjölbreyttum sviðum, þar á meðal í flugtækni, læknisfræði, hamfaravörnum og leit og björgun. Þar sinna vélmenni verkefnum sem fólk annaðhvort getur ekki unnið eða ætti ekki að vinna af öryggisástæðum, svo sem að gera sprengju óvirka. Fremstu háskólar á borð við University of Tokyo bjóða framhaldsnám þar sem nemendur læra ekki aðeins að smíða vélmenni heldur einnig að skilja hvernig vélmennatækni umbreytir japönsku samfélagi. Háskólar, rannsóknarstofnanir, fyrirtæki og opinberir aðilar vinna saman að innleiðingu næstu kynslóðar háþróaðrar vélmennatækni með gervigreind, enda líta Japanar á uppgang vélmennatækni sem „fjórðu iðnbyltinguna“.

Meðal nýrra verkefna vélmenna var hættulegt hreinsunarstarf í kjölfar jarðskjálftans og flóðbylgjunnar árið 2011, sem ollu eyðileggingu í Fukushima Daiichi-kjarnorkuverinu. Eftir hamfarirnar hraðaði Japan þróun og notkun viðbragðsvélmenna sem gátu farið inn á geislavirk svæði og sinnt hreinsun og öðrum úrbótum.

Á rannsóknarstofu verkfræðideildar University of Tokyo urðu einnig framfarir í tækni sem líkir eftir sjónskyni mannsins. Ein hagnýting tækninnar gerir vísindafólki kleift að sjá skýrt við öfgakennd veðurskilyrði sem annars væri erfitt eða ómögulegt fyrir fólk að rannsaka.

Japanskt vísindafólk þróaði einnig skurðaðgerðakerfi með vélmenni og þrívíddarspeglun til að framkvæma áhættusamar aðgerðir í afskekktum fjallahéruðum þar sem engir sérfræðilæknar störfuðu. Sambærileg kerfi voru einnig notuð á skurðstofum í Bandaríkjunum, en í Japan var gengið skrefi lengra með fjarskurðaðgerð þar sem hundruð mílna skildu að sjúklinginn og lækninn sem framkvæmdi aðgerðina. Í japanskri framleiðslumenningu er ekki litið á vélmenni sem ógn heldur lausn á mörgum brýnustu vandamálum þjóðarinnar. Frjósemi í Japan hefur verið undir endurnýjunarmörkum frá miðjum áttunda áratugnum og vinnuaflið hefur því elst hratt. Japönum tók að fækka á tímabilinu 2010 til 2015. Vélmenni geta því skipt verulegu máli við að draga úr neikvæðum afleiðingum minnkandi vinnuafls.

Gagnrýnin hugsun

Leiðir notkun vélmenna til þess að störf hverfi, færist milli atvinnugreina eða hvort tveggja? Hvernig ætti samfélagið að bregðast við?
Hvernig gæti notkun vélmenna aukið ójöfnuð í bandaríska hagkerfinu?
Bera fyrirtæki siðferðilega ábyrgð á að veita starfsfólki sem missir vinnuna vegna sjálfvirknivæðingar endurmenntun eða annan stuðning?

Gervigreind

Sumum vélmennum er fjarstýrt af manneskju eða með tölvuforriti sem manneskja hefur samið. Vélmenni geta þó einnig lært að vinna án beinnar íhlutunar fólks og gera það oft hraðar, af meiri skilvirkni og með minni tilkostnaði. Gervigreind (AI) er sú fræðigrein sem notar reiknirit til að láta vélar líkja eftir greindri hegðun fólks með sem minnstri mannlegri íhlutun. Meðal starfsgreina þar sem innleiðing gervigreindar kann að hafa sérstaklega mikil áhrif eru bankaþjónusta, fjármálaráðgjöf, verðbréfasala og stýring verðbréfasafna.

Alþjóðlega ráðgjafarfyrirtækið Accenture skilgreindi gervigreind sem „safn háþróaðrar tækni sem gerir vélum kleift að skynja, skilja, bregðast við og læra“. Fyrirtækið taldi gervigreind boða næstu stórbreytingu á vinnustöðum: „Hún mun umbreyta atvinnulífinu með hætti sem við höfum ekki séð frá iðnbyltingunni og endurskapa í grundvallaratriðum hvernig fyrirtæki starfa, keppa og dafna. Þegar tæknin er innleidd með heildstæðum hætti stuðlar hún að aukinni framleiðni og lægri kostnaði, skapar svigrúm fyrir skapandi störf og opnar ný vaxtartækifæri.“ ⁷⁶ Accenture kannaði tólf af þróuðustu löndum heims, sem saman stóðu fyrir meira en helmingi heimsframleiðslunnar, til að meta áhrif gervigreindar í sextán atvinnugreinum. Samkvæmt skýrslunni gæti gervigreind aukið arðsemi fyrirtækja verulega, tvöfaldað hagvaxtarhraða fram til ársins 2035, aukið framleiðni vinnuafls um allt að 40 prósent og aukið verga virðisaukningu um 14 billjónir Bandaríkjadala fram til ársins 2035, miðað við nærri 40 prósenta hækkun ávöxtunarhlutfalls. ⁷⁷ Vélmenni voru jafnvel farin að skrifa fréttagreinar. ⁷⁸

Í skýrslu KPMG, annars alþjóðlegs ráðgjafar- og endurskoðunarfyrirtækis, kom fram að sjálfvirknivæða mætti nærri 50 prósent þeirra verkefna sem fólk sinnti þá á vinnustöðum, oftast með gervigreind og sjálfvirknitækni sem þegar væri tiltæk. Siðferðilega spurningin sem atvinnulífið og samfélagið í heild standa frammi fyrir snýst um hvers konar samfélag við viljum byggja og hvaða hlutverki sjálfvirknivæðing eigi að gegna í því. Svarið ræðst ekki eingöngu af skilvirkni. Fyrirtæki þurfa að taka tillit til margra þátta þegar þau auka sjálfvirknivæðingu (mynd 10.9).

Myndin sýnir stóran hring í miðjunni og fjóra minni hringi umhverfis hann sem skarast lítillega við miðhringinn. Í honum stendur „atriði sem þarf að huga að þegar notkun gervigreindar er aukin“. Í ytri hringjunum standa, frá þeim efsta og réttsælis, merkingarnar „grunngildi fyrirtækisins“, „netöryggi“, „hraði og umfang sjálfvirknivæðingarinnar“ og „endurmenntun og efling starfsfólks“. — **Mynd 10.9.** Stjórnendur þurfa að vega og meta marga þætti eftir því sem notkun gervigreindar, sjálfvirknivæðingar og vélmennatækni eykst á vinnustöðum. (myndheimild: Copyright Rice University, OpenStax, samkvæmt leyfinu CC BY NC-SA 4.0)

Eftir því sem gervigreindarforrit verða færari í samskiptum við fólk, einkum á netinu, vaknar sú spurning hvort skylda eigi fyrirtæki til að upplýsa viðskiptavini þegar þeir eiga samskipti við gervigreind en ekki manneskju. Ef fólk getur ekki greint þar á milli, hefur tölva eða vélmenni sem gervigreind stýrir þá öðlast einhvers konar persónustöðu? Hvers vegna eða hvers vegna ekki? Hefðbundin viðskiptasiðfræði getur veitt upphafspunkt við svörun slíkra spurninga, en heimspekileg nálgun er einnig nauðsynleg því taka þarf afstöðu til þess hvort vitund sé forsenda þess að teljast persóna. Málið flækist enn frekar þegar starfsmaður reiðir sig að verulegu leyti á gervigreind við þjónustu við viðskiptavini. Ætti að upplýsa viðskiptavini skýrt um slíkt samspil mannlegrar þjónustu og aðstoðar gervigreindar?

Annað álitaefni varðandi gervigreind og hvers kyns sjálfvirknivæðingu er ábyrgð. Reuters greindi frá því að „löggjafar í Evrópu [hefðu] orðið sammála um þörf fyrir löggjöf sem gilti um allt [Evrópusambandið] og setti reglur um vélmenni og notkun þeirra, þar á meðal siðferðilegan ramma um þróun þeirra og innleiðingu, ásamt ákvæðum um ábyrgð á athöfnum vélmenna, meðal annars sjálfkeyrandi bifreiða.“ ⁷⁹ Lagalegar og siðferðilegar spurningar um ábyrgð á ákvörðunum vélmenna og gervigreindar eru ekki aðeins áhugavert umræðuefni heldur brýnt úrlausnarefni fyrir löggjafa og samfélagið í heild. Svörin kunna síðar að hafa bein áhrif á daglegt líf milljarða manna.