2121 Sogæða- og ónæmiskerfið

Lykilhugtök

Lykilhugtök

virkt ónæmi: ónæmi sem myndast við eigið sérhæft ónæmissvar einstaklings eftir sýkingu eða bólusetningu

bráð bólga: bólgusvar sem þróast hratt og varir að jafnaði í afmarkaðan tíma

sérhæft ónæmissvar: vakasértækt ónæmissvar B- og T-eitilfrumna sem þróast hægar við fyrstu útsetningu en getur myndað ónæmisminni

aðlægar sogæðar: sogæðar sem flytja sogæðavökva og frumur inn í eitil

mótefni: vakasértækt immúnóglóbúlín sem plasmafrumur seyta

mótefnavaki: sameind eða sameindahluti sem sértækur viðtaki B- eða T-eitilfrumu getur greint

kynning mótefnavaka: birting unnins peptíðs í bindiskoru MHC-sameindar svo T-frumuviðtaki geti greint fléttuna

mótefnavakavinnsla: upptaka og niðurbrot mótefnavaka í peptíð sem hægt er að kynna með viðeigandi sameind

mótefnavakaviðtaki: sértækur B- eða T-frumuviðtaki sem greinir mótefnavaka eða peptíð–MHC-fléttu

vakaeining: einnig nefnd vakaset eða epítóp; sá afmarkaði hluti mótefnavaka sem tiltekið mótefni eða eitilfrumuviðtaki greinir

B-frumur: eitilfrumur sem geta meðal annars sérhæfst í mótefnaseytandi plasmafrumur eða minnis-B-frumur

varnartálmar: líkamlegar, efnafræðilegar og örverufræðilegar varnir sem hindra inngöngu eða landnám sýkla

beinmergur: vefur í mergholum beina þar sem blóðfrumur myndast og B-frumur þroskast

berkjutengdur eitilvefur (BALT): slímhúðartengdur eitilvefur í öndunarvegi, einkum við berkjur

miðlægt ónæmisþol: þol sem mótast við þroska B-frumna í beinmerg og T-frumna í hóstarkirtli með viðtakaritstýringu, óvirkjun, eyðingu eða öðrum valferlum

efnasækniboði: seytt boðprótein sem myndar styrkhalla og stýrir flutningi viðtakaríkra frumna með efnasækni

langvinn bólga: viðvarandi bólgusvar sem getur valdið vefjaskemmdum og bandvefsmyndun

kirni: mjólkurkenndur, fituríkur sogæðavökvi úr iðramjólkuræðum smáþarma

kirnishít: pokamynduð víkkun við upphaf brjóstgangs sem tekur við sogæðavökva frá neðri hluta líkamans og þörmum

flokkaskipting: breyting á föstu svæði þungu mótefnakeðjunnar sem skiptir um mótefnaflokk án þess að breyta vakasértækninni

klónaónæmi: langvarandi starfræn óvirkni sjálfsgreinandi eitilfrumu án þess að henni sé eytt

klónaeyðing: fjarlæging sjálfsgreinandi eitilfrumna með stýrðum frumudauða

klónfjölgun: fjölgun valinnar eitilfrumu í margar frumur með sömu sértækni

klónaval: val og virkjun eitilfrumna sem bera viðtaka fyrir tiltekinn mótefnavaka

klón: hópur eitilfrumna sem á uppruna í sömu frumunni og deilir sama mótefnavakaviðtaka

komplementkerfi: stýrð keðjuverkun leysanlegra og himnutengdra próteina sem getur stuðlað að áthúðun, bólgu og rofi næmra markfrumna

fast svæði: hluti mótefnis eða eitilfrumuviðtaka sem er tiltölulega lítið breytilegur og tekur þátt í byggingu eða verkunarhlutverki

frumuboði: lítið seytt boðprótein sem verkar með sértækum viðtökum og getur haft staðbundin eða kerfisbundin áhrif

dráps-T-frumur (Tc): T-eitilfrumur sem geta framkallað stýrðan frumudauða í viðeigandi markfrumum

síðkomið ofnæmi: ofnæmi af gerð IV; T-frumumiðlað svar sem kemur oft fram eftir 48–72 klukkustundir og getur valdið frumueitrun eða bólgufrumuíferð

snemmvakið ónæmissvar: varnarsvar sem örvast á fyrstu klukkustundum eða dögum sýkingar og nær meðal annars til interferóna og bráðafasapróteina

verkunar-T-frumur: virkjaðar T-frumur sem sinna beinum verkunarhlutverkum, til dæmis frumudrápi, hjálparboðum eða stjórnun

frálægar sogæðar: sogæðar sem flytja sogæðavökva og frumur út úr eitli

rauðkornarofssjúkdómur fósturs og nýbura: sjúkdómur þar sem mótefni þungaðs einstaklings fara yfir fylgju og rjúfa rauðkorn fósturs; getur meðal annars stafað af anti-D eftir RhD-næmingu

Fas-bindill: dauðaviðtakabindill á meðal annars dráps-T-frumum og NK-frumum sem getur bundist Fas á markfrumu og virkjað stýrðan frumudauða

Fc-svæði: fasti hluti mótefnis sem tengir bundinn mótefnavaka við Fc-viðtaka, komplement og önnur verkunarkerfi

kímmiðjur: svæði í eitilbúum síðkominna eitilvefja þar sem virkjaðar B-frumur fjölga sér, þroska sækni og geta skipt um mótefnaflokk

hýsilssótt: fylgikvilli ósamgena stofnfrumuígræðslu þar sem ónæmisfrumur græðlingsins ráðast á vefi þegans

granzým: próteinkljúfandi ensím í kornum NK-frumna og dráps-T-frumna sem geta virkjað stýrðan frumudauða í markfrumu

þung keðja: stærri próteinkeðja mótefnis sem tekur þátt í vakabindingu og myndar Fc-svæðið

hjálpar-T-frumur (Th): CD4⁺-T-frumur sem seyta frumuboðum og styðja meðal annars virkjun stóræta, B-frumna og annarra T-frumna

bláæðlingar í eitilvef: sérhæfðir bláæðlingar í síðkomnum eitilvef sem auðvelda flutning eitilfrumna úr blóði inn í vefinn

histamín: æðavirkur bólgumiðill í kornum mastfrumna og basafrumna sem stuðlar meðal annars að æðavíkkun, auknu gegndræpi og einkennum bráðs ofnæmis

IgA: mótefnaflokkur sem er oft tvíliða í seyti, ver slímhúðir og berst með brjóstamjólk til barns

IgD: mótefnaflokkur sem er einkum hluti B-frumuviðtaka óreyndra B-frumna en seytt IgD hefur einnig þekkt ónæmishlutverk

IgE: mótefnaflokkur sem binst meðal annars FcεRI á mastfrumum og basafrumum og tekur þátt í gerð 2-vörnum og bráðu ofnæmi

IgG: helsti mótefnaflokkur blóðs og millifrumuvökva; getur farið yfir fylgju og gegnir mörgum verkunarhlutverkum

IgM: mótefnaflokkur sem er himnubundinn í B-frumuviðtaka en er venjulega seyttur sem fimmeining snemma í frumsvari

brátt ofnæmi: ofnæmi af gerð I; IgE-miðluð virkjun mastfrumna og basafrumna eftir krosstengingu bundins IgE með ofnæmisvaka

ónæmiskerfi: samverkandi varnartálmar, frumur, vefir, líffæri og leysanlegir miðlar sem verja líkamann og viðhalda vefjajafnvægi

immúnóglóbúlín: sameindaflokkur mótefna og B-frumuviðtaka sem skiptist í fimm meginflokka hjá mönnum

ónæmisminni: geta sérhæfða ónæmiskerfisins til að bregðast yfirleitt hraðar og öflugar við endurútsetningu fyrir sama vaka

bólga: stýrt svar við sýkingu eða vefjaskaða sem getur valdið hita, roða, sársauka, þrota og starfsskerðingu

ósérhæft ónæmissvar: hraðvirkt varnarsvar sem greinir varðveitt hættu- og sýklamynstur en myndar ekki sama viðtakafjölbreytileika og sérhæfða svarið

interferón: frumuboðar sem geta örvað veiruhamlandi gen og mótað ónæmissvar í sýktum og nálægum frumum

létt keðja: minni próteinkeðja mótefnis sem ásamt þungri keðju myndar vakabindiset

sogæðavökvi: vökvi innan sogæðakerfisins sem myndast úr millifrumuvökva

eitill: hylkisklætt síðkomið sogæðalíffæri á leið sogæða sem síar sogæðavökva og styður sérhæfð ónæmissvör

sogæðaháræðar: minnstu æðar sogæðakerfisins sem taka upp millifrumuvökva, sameindir og frumur úr vefjum

sogæðakerfi: net sogæða, eitla, ganga og tengdra líffæra sem skilar vökva til blóðrásar og styður fituflutning og ónæmisvarnir

sogæðastofnar: stórar safnæðar sogæðakerfisins sem taka við vökva frá minni sogæðum og tæmast í sogæðaganga

eitilfrumur: hvítkornahópur sem nær meðal annars til B-frumna, T-frumna og náttúrulegra drápsfrumna

eitilbú: óhylkisklædd hnút- eða búsmyndun eitilvefs sem finnst víða, einkum við slímhúðir

stóræta: vefjabundin eða hreyfanleg átfruma sem tekur þátt í hættugreiningu, frumuáti, bólgustjórnun og mótun sérhæfðs ónæmis

oxunarvirkni stórætu: aukning örverudrepandi hvarfgjarnra súrefnis- og köfnunarefnissambanda í virkjaðri stórætu

vefjasamræmisflétta (MHC): genasvæði sem skráir peptíðkynningarsameindir fyrir T-frumur; hjá mönnum kallast sameindirnar HLA-sameindir

mastfruma: vefjabundin kornfruma sem losar meðal annars histamín, lípíðmiðla og frumuboða við virkjun

minnis-T-frumur: langlífar T-frumur sem myndast eftir virkjun og geta brugðist hraðar við síðari útsetningu fyrir sama vaka

I. flokkur MHC: peptíðkynningarsameindir á nær öllum kjarnafrumum sem CD8-hjálparviðtaki styður greiningu á

II. flokkur MHC: peptíðkynningarsameindir einkum á sérhæfðum mótefnavakakynnandi frumum sem CD4-hjálparviðtaki styður greiningu á

fjölgenaeðli MHC: það að fleiri en eitt MHC-gen skrái peptíðkynningarsameindir í sama einstaklingi

fjölbreytileiki MHC: mikill fjöldi samsæta á hverju MHC-genasæti í stofni

einkyrningur: hvítkorn í blóði sem getur yfirgefið æðar og sérhæfst í stórætu eða tilteknar gerðir angafrumna

slímhúðartengdur eitilvefur (MALT): dreifður eitilvefur og eitilbú sem tengjast slímhúðum

óreynd eitilfruma: fullþroskuð B- eða T-fruma sem hefur ekki enn verið virkjuð af samsvarandi mótefnavaka

náttúruleg drápsfruma (NK-fruma): eitilfruma ósérhæfða ónæmiskerfisins sem getur drepið ákveðnar sýktar eða æxlisumbreyttar frumur

neikvætt val: valferli sem fjarlægir eða beinir mjög sjálfsgreinandi týmusfrumum í önnur afdrif

hlutleysing: hömlun líffræðilegrar virkni sýkils, eiturefnis eða annarrar sameindar með sértækri mótefnabindingu

daufkyrningur: átfrumandi kyrningahvítkorn sem berst hratt úr blóði að sýkingar- eða skaðasvæði

áthúðun: merking marks með mótefni, komplementþætti eða öðru áthúðunarpróteini sem auðveldar frumuát

óvirkt ónæmi: tímabundin vörn sem fæst með flutningi mótefna frá öðrum einstaklingi eða með lyfjagjöf án myndunar eigin ónæmisminnis

mynsturgreiningarviðtaki (PRR): kímlínuskráður viðtaki sem greinir varðveitt sýklatengd eða skaðatengd sameindamynstur

perforín: kornaprótein NK-frumna og dráps-T-frumna sem stuðlar að flutningi granzýma inn í markfrumu

útlægt ónæmisþol: þolferlar utan frumkominna sogæðalíffæra sem hamla eða fjarlægja sjálfsgreinandi þroskaðar eitilfrumur

frumuát: upptaka stórra agna, örvera eða frumuleifa í himnubundna bólu með innfellingu frumuhimnunnar

plasmafruma: sérhæfð B-fruma sem seytir miklu magni mótefna

fjölklónasvar: svar fleiri en eins eitilfrumuklóns við flóknum mótefnavaka með mörgum vakaeiningum

jákvætt val: val í berki hóstarkirtils sem varðveitir týmusfrumur sem geta greint eigin MHC með hæfilegum styrk

frumónæmissvar: sérhæft ónæmissvar við fyrstu útsetningu fyrir tilteknum mótefnavaka

frumkomið sogæðalíffæri: líffæri þar sem eitilfrumur þroskast og val fer fram; beinmergur fyrir B-frumur og hóstarkirtill fyrir T-frumur

sál-tauga-ónæmisfræði: fræðasvið sem rannsakar gagnkvæm tengsl sálrænna þátta, taugakerfis, innkirtlakerfis og ónæmiskerfis

T-stýrifrumur (Treg): undirflokkur T-frumna, oft CD4⁺, sem takmarkar önnur ónæmissvör og styður ónæmisþol

hægri sogæðagangur: gangur sem tæmir venjulega sogæðavökva frá efri hægri fjórðungi líkamans við hægra bláæðahorn

endurónæmissvar: sérhæft svar við endurútsetningu sem er yfirleitt hraðara og öflugra en frumsvarið vegna minnisfrumna

síðkomin sogæðalíffæri: líffæri og vefir þar sem óreyndar eitilfrumur mæta mótefnavökum og sérhæfð svör hefjast, til dæmis eitlar og milta

næming: myndun sértækrar viðbragðshæfni eða ónæmisminnis eftir fyrstu viðeigandi útsetningu fyrir mótefnavaka

sermisvending: það þegar sértæk mótefni verða fyrst greinanleg í sermi eftir sýkingu eða bólusetningu

alvarlegur samsettur ónæmisbrestur (SCID): hópur erfðasjúkdóma með mjög skerta T-frumuþroskun eða -starfsemi og undirgerðarháð áhrif á B- og NK-frumur

milta: síðkomið sogæðalíffæri sem síar blóð; hvít kvika styður ónæmissvör en rauð kvika fjarlægir meðal annars úr sér gengin eða sködduð rauðkorn

T-fruma: eitilfruma sem greinir peptíð–MHC-fléttur og getur sinnt hjálpar-, dráps-, stjórn- eða minnishlutverki

þol T-frumna: miðlægir og útlægir ferlar sem koma í veg fyrir skaðlegt svar T-frumna gegn eigin vökum

T-frumuháður mótefnavaki: mótefnavaki, oft prótein, sem B-fruma svarar að fullu með hjálparboðum T-frumu eftir MHC II-kynningu

T-frumuóháður mótefnavaki: mótefnavaki sem getur virkjað tilteknar B-frumur án sértækra hjálparboða T-frumu og myndar oft takmarkað minni

Th1-frumur: T-hjálparfrumur sem seyta meðal annars interferóni gamma og styðja stórætur og frumubundnar varnir gegn innanfrumusýklum

Th2-frumur: T-hjálparfrumur sem seyta meðal annars IL-4, IL-5 og IL-13 og styðja gerð 2-svar, IgE og rauðkyrninga

brjóstgangur: stærsti sogæðagangurinn; tæmir meginhluta líkamans við vinstra bláæðahorn

týmusfruma: þroskandi T-fruma í hóstarkirtli

hóstarkirtill: frumkomið sogæðalíffæri þar sem T-frumur þroskast og fara í gegnum val

vefjaflokkun: HLA-flokkun og samræmismat gjafa og þega fyrir mögulega ígræðslu

hálskirtlar: eitilvefshópar umhverfis kok sem nema efni úr lofti og fæðu

ofnæmi af gerð I: brátt IgE-miðlað svar þar sem ofnæmisvaki krosstengir IgE á mastfrumum eða basafrumum og virkjar losun miðla

ofnæmi af gerð II: IgG- eða IgM-miðlað svar gegn vaka á frumuyfirborði, í utanfrumuefni eða á viðtaka sem getur valdið frumuskemmd eða breyttri starfsemi

ofnæmi af gerð III: vefjaskemmd vegna útfellingar leysanlegra mótefnavaka–mótefnafléttna, komplementvirkjunar og verkunar bólgufrumna

breytilegt svæði: hluti mótefnis eða eitilfrumuviðtaka sem er mjög breytilegur og myndar sértækt vakabindiset