Samantekt kaflans
Samantekt kaflans
21.1 Líffærafræði sogæða- og ónæmiskerfis
Sogæðakerfið er net sogæðaháræða, æða, stofna og ganga sem tekur við umfram millifrumuvökva úr vefjum og skilar honum til blóðrásar. Það flytur einnig fituefni úr fæðu og styður flutning ónæmisfrumna. Blóðmyndandi stofnfrumur í beinmerg gefa af sér frumur ónæmiskerfisins, þótt sumar vefjabundnar frumur eigi einnig fósturfræðilegan uppruna og geti viðhaldist sjálfar. Í frumkomnu sogæðalíffærunum, beinmerg og hóstarkirtli, fer meginþroski og val B- og T-eitilfrumna fram. Í síðkomnum sogæðalíffærum og -vefjum, meðal annars eitlum, milta og slímhúðartengdum eitilvef, mæta þroskaðar eitilfrumur mótefnavökum og sérhæfð ónæmissvör geta hafist. Frumur ónæmiskerfisins nýta bæði blóðrásina og sogæðakerfið til að ferðast milli vefja, greina hættu og samhæfa varnir.
21.2 Varnartálmar og ósérhæfða ónæmissvarið
Varnartálmar húðar, slímhúða, seytis og örveruflóru draga úr inngöngu og landnámi sýkla. Ef tálmarnir bresta bregst ósérhæfða ónæmiskerfið hratt við varðveittum sýkla- og hættumynstrum með átfrumum, náttúrulegum drápsfrumum, bólgumiðlum og leysanlegum varnarkerfum. Komplementkerfið getur virkjast eftir klassísku leiðinni, lektínleiðinni eða valleiðinni og stuðlað að áthúðun, bólguboðum og rofi næmra markfrumna. Interferón, bráðafasaprótein og aðrir frumuboðar móta staðbundnar og kerfisbundnar varnir, en áhrif þeirra eru ekki bundin við eina sýkla- eða frumugerð. Ósérhæfða og sérhæfða ónæmissvarið starfa saman: ósérhæfð greining og mótefnavakakynning móta sérhæfða svarið, en mótefni og T-frumuboð efla aftur ósérhæfða verkun.
21.3 Sérhæfða ónæmissvarið: T-eitilfrumur og virknigerðir þeirra
T-frumuviðtaki greinir yfirleitt unnið peptíð sem kynnt er í bindiskoru MHC-sameindar, það er sameindar vefjasamræmisfléttunnar; óhefðbundnar kynningarsameindir geta einnig kynnt aðrar sameindagerðir. T-frumur þroskast í hóstarkirtli, þar sem jákvætt val varðveitir frumur sem geta greint eigin MHC en neikvætt val fjarlægir eða stýrir mörgum frumum sem svara mjög sterkt gegn eigin peptíð–MHC-fléttum. Valferlið er ekki fullkomið og útlægt ónæmisþol er því einnig nauðsynlegt. Helstu virknigerðir T-frumna eru hjálpar-T-frumur, dráps-T-frumur og T-stýrifrumur; auk þeirra myndast fjölbreyttir undirflokkar verkunar- og minnisfrumna sem samhæfa, framkvæma eða takmarka ónæmissvör.
21.4 Sérhæfða ónæmissvarið: B-eitilfrumur og mótefni
B-frumur þroskast í beinmerg og geta eftir virkjun sérhæfst í mótefnaseytandi plasmafrumur eða minnis-B-frumur. Hjá mönnum eru fimm meginflokkar immúnóglóbúlína — IgM, IgD, IgG, IgA og IgE — með ólíka dreifingu og verkunarhætti. Viðtakaritstýring, klónaeyðing og klónaónæmi stuðla að miðlægu þoli B-frumna, en boðskortur, hömlunarviðtakar og stýrifrumur styðja útlægt þol. Tilteknir endurteknir mótefnavakar geta kallað fram takmarkað T-frumuóháð B-frumusvar. Fullt svar gegn próteinmótefnavaka krefst hins vegar yfirleitt MHC II-kynningar B-frumu og hjálparboða T-eitilbús-hjálparfrumu. Hjálparboðin styðja kímmiðjusvar, sækniþroska, flokkaskiptingu og ónæmisminni.
21.5 Ónæmissvarið gegn sýklum
Ónæmisminni getur myndast eftir sýkingu eða bólusetningu á öllum æviskeiðum, en styrkur og ending verndar ráðast af vaka, útsetningu og einstaklingi. Árangursríkar varnir eru sömuleiðis háðar sýkli og sýkingarstað. Mótefni, komplement, átfrumur og T-frumur geta öll skipt máli gegn bakteríum og sveppum; interferón, náttúrulegar drápsfrumur, mótefni og dráps-T-frumur taka þátt í veiruvörnum. Varnir gegn sníkjuormum einkennast oft af gerð 2-svari með meðal annars IgE, mastfrumum og rauðkyrningum. Sýklar geta komist undan vörnum með felustöðum innan frumna, hömlun átfrumuferla, breytingu vaka eða bælingu ónæmisboða og þannig stuðlað að viðvarandi sýkingu. Bólusetningar, sýklalyf, veirulyf og önnur markviss meðferð bæta varnir líkamans, en sýklalyfjaónæmi og þróun sýkla krefjast áframhaldandi vöktunar og rannsókna.
21.6 Sjúkdómar tengdir bældu eða ofvirku ónæmissvari
Ónæmissvar getur verið of veikt, ranglega beint eða óhóflegt. Frumkominn ónæmisbrestur stafar af erfðagalla, en áunninn ónæmisbrestur getur meðal annars fylgt sýkingu með ónæmisbrestsveiru manna (HIV), lyfjameðferð, vannæringu eða öðrum sjúkdómi. Ofnæmi skiptist eftir verkunarhætti í gerðir I–IV og getur verið mótefna-, ónæmisfléttu- eða T-frumumiðlað. Sjálfsofnæmissjúkdómar verða þegar ónæmisþol gegn eigin vökum bregst; erfðafræðileg næmi og umhverfisþættir vinna þá oft saman. Þessir sjúkdómar geta komið fram á öllum aldri og eru mjög ólíkir að marki, líffærum og gangi. Greining og meðferð þurfa því að miðast við undirliggjandi ónæmisferli fremur en einfalda skiptingu í bælt eða ofvirkt ónæmi.
21.7 Ígræðslu- og krabbameinsónæmisfræði
Örugg blóðgjöf krefst blóðflokkunar og samræmisprófa svo mótefni þega valdi ekki kekkjun, rauðkornarofi eða öðrum alvarlegum viðbrögðum. Við líffæra- og blóðmyndandi stofnfrumuígræðslu er samræmi hvítfrumnavaka manna (HLA) mikilvægt, en vægi þess fer eftir ígræðslugerð og matið tekur einnig mið af mótefnum, blóðflokki og klínísku samhengi. Ónæmisbælandi lyf geta dregið úr höfnun, en þau auka jafnframt hættu á sýkingum og sumum krabbameinum; við ósamgena stofnfrumuígræðslu getur einnig komið fram hýsilssótt. Ónæmiskerfið getur greint og eytt sumum æxlisfrumum, en þrýstingur þess getur jafnframt valið fram æxlisfrumur sem komast undan, ferli sem nefnist ónæmismótun krabbameins. Fyrirbyggjandi bóluefni gegn krabbameinsvaldandi veirum draga úr krabbameinsáhættu, en krabbameinsmeðferðarbóluefni, eftirlitsstöðvahemlar, T-frumumeðferðir og mótefnameðferðir eru aðgreindar leiðir sem gagnast aðeins tilteknum sjúklingum og æxlisgerðum.