1717 Innkirtlakerfið

Lykilhugtök

Lykilhugtök

akrómegalía: röskun af völdum of mikillar seytingar vaxtarhormóns (GH) og aukinnar verkunar insúlínlíks vaxtarþáttar 1 (IGF-1) eftir að vaxtarplötur lokast; bein og mjúkvefir stækka meðal annars í andliti, höndum og fótum

adenýlýlsýklasi: himnubundið ensím sem virkjað G-prótein getur örvað til að umbreyta ATP í hringtengt adenósíneinfosfat (cAMP)

nýrnahettubörkur: ytri hluti nýrnahettu, gerður úr nokkrum lögum innkirtlafrumna og háræðaneta, sem myndar saltstera, sykurstera og andrógenforvera

nýrnahettur: innkirtlar ofan við efri skaut nýrnanna sem taka meðal annars þátt í streituviðbrögðum og stjórn blóðþrýstings, blóðrúmmáls og salta- og vökvajafnvægis

nýrnahettumergur: innri hluti nýrnahettu sem myndar katekólamínin adrenalín og noradrenalín og tekur þátt í bráðum streituviðbrögðum

nýrnahettubarkarörvandi hormón (ACTH): hormón frá framhluta heiladinguls sem örvar nýrnahettubörk til að seyta einkum sykursterum og andrógenforverum; einnig nefnt kortikótrópín

viðvörunarviðbragð: fyrsta stig hins sögulega líkans um almenna aðlögunarheilkennið; bráð streituviðbrögð þar sem driftaugakerfið og katekólamín á borð við adrenalín og noradrenalín koma við sögu

aldósterón: saltsterahormón frá nýrnahettuberki sem eykur endurupptöku natríums og seytingu kalíums í nýrum og getur þannig aukið utanfrumuvökva, blóðrúmmál og blóðþrýsting

alfa-fruma: frumugerð í briseyjum sem myndar hormónið glúkagon

angíótensínbreytandi ensím: ensím sem umbreytir angíótensíni I í angíótensín II

þvagtemprandi hormón (ADH): hormón sem myndast í undirstúku og er geymt og losað frá afturhluta heiladinguls; það eykur endurupptöku vatns í safnrásum nýrna

gáttanatríumræsipeptíð (ANP): peptíðhormón sem hjartavöðvafrumur í gáttum seyta þegar teygist á gáttavegg vegna aukins rúmmáls eða þrýstings; það eykur útskilnað natríums og vatns í nýrum, hamlar renín-angíótensín-aldósterón-kerfinu (RAAS) og stuðlar að æðavíkkun

sjálfsboðefni: efnaboð sem verkar á sömu frumu og seytti því

beta-fruma: frumugerð í briseyjum sem myndar hormónið insúlín

kalsítónín: peptíðhormón sem hjáblöðrufrumur, eða C-frumur, skjaldkirtils mynda; það getur lækkað hækkaðan kalsíumstyrk í blóði en skiptir yfirleitt litlu máli fyrir daglega kalsíumstjórnun heilbrigðra fullorðinna

krómsækin fruma: taugainnkirtlafruma í nýrnahettumerg sem myndar og seytir katekólamínum

kvoða: seigfljótandi efni í holi skjaldkirtilsblaðra sem inniheldur glýkópróteinið týróglóbúlín

kortisól: sykursteri sem styður glúkósanýmyndun og hefur fjölþætt áhrif á prótein- og fituefnaskipti, ónæmissvörun og aðlögun að álagi

hringtengt adenósíneinfosfat (cAMP): annars stigs boðberi sem myndast fyrir tilstilli adenýlýlsýklasa og getur virkjað próteinkínasa og fosfórunarkeðju

delta-fruma: frumugerð í briseyjum sem myndar hormónið sómatóstatín

sykursýki: hópur efnaskiptasjúkdóma sem einkennast af viðvarandi blóðsykurshækkun vegna skorts á insúlíni, skertrar insúlínverkunar eða hvoru tveggja

díasýlglýseról (DAG): himnubundinn annars stigs boðberi sem virkjar próteinkínasa og kemur þannig af stað fosfórunarkeðju

niðurstjórnun: fækkun hormónaviðtaka, oft sem svar við langvarandi háum styrk hormóns

innkirtill: kirtill eða vefur án útfærsluganga sem seytir hormónum í millifrumuvökva og þaðan í blóðrás til flutnings að markfrumum

innkirtlakerfi: frumur, vefir og líffæri sem mynda og seyta hormónum, ýmist sem megin- eða aukahlutverk, og taka þátt í samhæfingu líkamsstarfsemi

adrenalín: katekólamín sem nýrnahettumergur seytir við bráð driftaugakerfisviðbrögð; einnig nefnt epinefrín

rauðkornavaki (EPO): próteinhormón sem myndast einkum í nýrum þegar súrefnisstyrkur í nýrnavef lækkar og örvar myndun rauðra blóðkorna í beinmerg

estrógen: flokkur sterahormóna sem taka meðal annars þátt í þroska æxlunarkerfis, stjórnun tíðahrings, myndun síðkominna kyneinkenna, viðhaldi beinvefs og meðgöngu

útkirtlakerfi: frumur, vefir og líffæri sem seyta efnum um útfærsluganga á líkamsyfirborð eða í hol líffæra

fyrsta stigs boðberi: utanfrumuboðefni, svo sem hormón, sem binst viðtaka og kemur af stað innanfrumuboðferli

eggbússtýrihormón (FSH): hormón frá framhluta heiladinguls sem styður þroska eggbúa og estrógenmyndun í eggjastokkum og verkar á Sertoli-frumur til að styðja sáðfrumumyndun

G-prótein: prótein sem bindur gúanósínþrífosfat (GTP), tengist viðtaka í frumuhimnu og miðlar næsta skrefi innanfrumuboðferlis þegar viðtakinn virkjast

almenna aðlögunarheilkennið (GAS): sögulegt þriggja stiga líkan Hans Selyes um viðbrögð líkamans við skammvinnu og langvinnu álagi

risavöxtur: röskun af völdum óeðlilega mikillar seytingar vaxtarhormóns (GH) hjá barni áður en vaxtarplötur lokast, sem veldur óhóflegum lengdarvexti

glúkagon: hormón frá alfa-frumum briss sem hækkar blóðsykur meðal annars með því að örva glýkógenrof og glúkósanýmyndun í lifur

sykursterar: hormón sem myndast einkum í knippasvæði nýrnahettubarkar og hafa fjölþætt áhrif á efnaskipti og ónæmissvörun

keppur (skjaldkirtilsstækkun): stækkun skjaldkirtils sem getur átt sér margar orsakir, þar á meðal joðskort, sjálfsofnæmissjúkdóma, hnúta eða aðrar truflanir á skjaldkirtilsstarfsemi

gónadótrópín: hormón sem stjórna starfsemi kynkirtla; hjá mönnum eru eggbússtýrihormón (FSH) og gulbússtýrihormón (LH) helstu gónadótrópín framhluta heiladinguls

vaxtarhormón (GH): hormón frá framhluta heiladinguls sem stuðlar að vexti og vefjauppbyggingu og hefur áhrif á efnaskipti næringarefna; einnig nefnt sómatótrópín

hormón: boðefni sem innkirtlafruma seytir í blóðrás og verkar á markfrumur með viðeigandi viðtaka, oft fjarri myndunarstaðnum

hormónaviðtaki: prótein í frumuhimnu eða innan frumu sem bindur tiltekið hormón og kemur af stað svari markfrumunnar

blóðsykurshækkun: óeðlilega hár styrkur glúkósa í blóði

ofstarfsemi kalkkirtla: röskun þar sem of mikil seyting kalkkirtlahormóns (PTH) getur valdið blóðkalsíumhækkun og auknu beintapi

ofstarfsemi skjaldkirtils: röskun sem einkennist af of mikilli verkun skjaldkirtilshormóna og getur meðal annars valdið auknum efnaskiptahraða, hitaóþoli, svita, þyngdartapi og hröðum hjartslætti

vanstarfsemi kalkkirtla: röskun þar sem of lítil seyting kalkkirtlahormóns (PTH) veldur blóðkalsíumlækkun og getur aukið ertanleika tauga og vöðva

portæðakerfi heiladinguls: æðakerfi sem flytur leysi- og hömlunarhormón beint frá undirstúku til framhluta heiladinguls án þess að þau fari fyrst um almenna blóðrás

undirstúka: hluti milliheila neðan stúku sem samhæfir margvíslega tauga- og innkirtlastarfsemi

vanstarfsemi skjaldkirtils: röskun sem einkennist af of lítilli verkun skjaldkirtilshormóna og getur meðal annars valdið hægari efnaskiptum, kuldaóþoli, þyngdaraukningu, hægðatregðu og þreytu

trekt (heiladingulsstilkur): stilkur með æðum og taugavef sem tengir heiladingul við undirstúku; einnig nefndur heiladingulsstilkur

inhibín: hormón frá kynkirtlum sem hamlar seytingu eggbússtýrihormóns (FSH) frá framhluta heiladinguls

inósítólþrífosfat (IP3): annars stigs boðberi sem veldur losun kalsíumjóna úr geymslum innan frumu

insúlín: hormón frá beta-frumum briss sem lækkar blóðsykur meðal annars með því að örva upptöku og nýtingu glúkósa í tilteknum vefjum og stuðla að geymslu næringarefna

insúlínlíkir vaxtarþættir (IGF): vaxtarþættir, einkum IGF-1 og IGF-2, sem stuðla að frumuvexti og fjölgun, próteinmyndun og lifun frumna; IGF-1 miðlar mörgum áhrifum vaxtarhormóns

leptín: próteinhormón frá fitufrumum sem gefur meðal annars boð um orkuforða til undirstúku og stuðlar að mettun og minni matarlyst

gulbússtýrihormón (LH): hormón frá framhluta heiladinguls sem kemur af stað egglosi og styður myndun hormóna í eggjastokkum og testósterónmyndun í eistum

melatónín: amínósýruafleitt hormón frá heilaköngli sem seytt er mest í myrkri og miðlar upplýsingum um tíma sólarhrings til dægurkerfisins

saltsterar: hormón sem myndast í hnoðrasvæði nýrnahettubarkar og hafa áhrif á salta- og vökvajafnvægi; aldósterón er helsti saltsterinn hjá mönnum

vanstarfsemi skjaldkirtils hjá nýbura: skortur á skjaldkirtilshormónum á nýburaskeiði, til dæmis vegna meðfæddrar skjaldkirtilsröskunar eða alvarlegs joðskorts á meðgöngu; án tímanlegrar meðferðar getur ástandið skert vöxt og taugaþroska

noradrenalín: katekólamín sem nýrnahettumergur seytir við bráð driftaugakerfisviðbrögð; einnig nefnt norepinefrín

osmónemi: skynviðtaki, meðal annars í undirstúku, sem nemur breytingar á osmólalstyrk líkamsvökva

oxýtósín: hormón sem myndast í undirstúku og er geymt og losað frá afturhluta heiladinguls; það örvar legsamdrætti við fæðingu og mjólkurlosun við brjóstagjöf og tekur einnig þátt í flóknum félags- og tengslaviðbrögðum

bris: líffæri aftan við maga sem gegnir bæði út- og innkirtlahlutverki og tekur þátt í meltingu og blóðsykursstjórnun

briseyjar: sérhæfðir klasar innkirtlafrumna í brisi; einnig nefndar Langerhans-eyjar

nærboð: efnaboð sem verkar staðbundið á nálægar frumur; einnig nefnt nærboðaþáttur

kalkkirtlar: litlir, yfirleitt kringlóttir kirtlar á eða nærri afturborði skjaldkirtils sem mynda kalkkirtlahormón (PTH)

kalkkirtlahormón (PTH): peptíðhormón sem kalkkirtlar seyta þegar kalsíumstyrkur í blóði lækkar; það hækkar styrk kalsíums og tekur þátt í kalsíum- og fosfatjafnvægi

fosfódíesterasi (PDE): ensím í umfrymi sem brýtur niður cAMP og stöðvar þannig boð þess

fosfórunarkeðja: boðferli þar sem röð próteinkínasa fosfórar næstu markprótein með flutningi fosfathóps frá ATP

heilaköngull: innkirtill í aftanstúku sem seytir melatóníni og tekur þátt í stjórn dægursveiflu og svefn-vökuferlis

heilaköngulsfruma: fruma í heilaköngli sem myndar og seytir hormóninu melatóníni

heiladingulsdvergvöxtur: vaxtarskerðing hjá barni af völdum óeðlilega lítillar seytingar eða verkunar vaxtarhormóns (GH); einnig nefnd vaxtarhormónsskortur þegar það á við

heiladingull: lítill innkirtill sem tengist undirstúku; framhlutinn myndar og seytir hormónum en afturhlutinn geymir og losar hormón sem myndast í undirstúku

PP-fruma: frumugerð í briseyjum sem myndar hormónið brisfjölpeptíð

prógesterón: sterahormón sem tekur þátt í stjórn tíðahrings, undirbýr legslímu fyrir hreiðrun og styður við meðgöngu

prólaktín (PRL): hormón frá framhluta heiladinguls sem styður þroska mjólkurkirtla og örvar mjólkurmyndun

próteinkínasi: ensím sem flytur fosfathóp frá ATP á prótein og getur þannig komið af stað eða miðlað fosfórunarkeðju

annars stigs boðberi: sameind innan frumu sem miðlar boðum frá virkjaðri himnuviðtakasameind og kemur af stað innanfrumuboðferli

örmögnunarstig: þriðja stig hins sögulega líkans um almenna aðlögunarheilkennið, þar sem langvarandi álag er talið ganga á aðlögunargetu líkamans

mótstöðustig: annað stig hins sögulega líkans um almenna aðlögunarheilkennið, þar sem líkaminn heldur áfram að laga starfsemi sína að viðvarandi álagi eftir að bráða viðvörunarviðbragðið dvínar

testósterón: sterahormón sem myndast einkum í eistum og tekur þátt í þroska æxlunarkerfis, þroskun sáðfrumna og myndun síðkominna kyneinkenna

týmósín: samheiti yfir nokkur peptíð sem myndast meðal annars í hóstarkirtli og geta stutt þroska og sérhæfingu T-eitilfrumna; hlutverk þeirra eru fjölbreytt og ekki öll fullskýrð

hóstarkirtill: líffæri ónæmiskerfisins þar sem T-eitilfrumur þroskast og sérhæfast; það er sérstaklega virkt á fósturskeiði, í frumbernsku og á bernskuárum

skjaldkirtill: stór innkirtill á hálsi sem myndar skjaldkirtilshormón og kalsítónín

skjaldkirtilsstýrihormón (TSH): hormón frá framhluta heiladinguls sem örvar myndun og losun skjaldkirtilshormóna; einnig nefnt týrótrópín

þýroxín: einnig nefnt tetrajóðþýrónín, T4; amínósýruafleitt skjaldkirtilshormón sem er meira í blóði en hefur minni virkni við viðtaka en T3 og er oft umbreytt í T3 í markvefjum

þríjoðþýrónín: einnig nefnt T3; amínósýruafleitt skjaldkirtilshormón sem er minna í blóði en hefur meiri virkni við viðtaka en T4

uppstjórnun: fjölgun hormónaviðtaka, oft sem svar við langvarandi lágum styrk hormóns

knippasvæði (zona fasciculata): miðsvæði nýrnahettubarkar sem myndar sykurstera, einkum kortisól

hnoðrasvæði (zona glomerulosa): ysta svæði nýrnahettubarkar sem myndar saltstera, einkum aldósterón

netsvæði (zona reticularis): innsta svæði nýrnahettubarkar sem myndar andrógenforvera, einkum dehýdróepíandrósterón (DHEA), DHEA-súlfat (DHEAS) og andróstendíón