17.6 Nýrnahetturnar
17.6 Nýrnahetturnar
Námsmarkmið
Að loknum þessum hluta átt þú að geta:
- Lýst staðsetningu og byggingu nýrnahettnanna
- Greint þau hormón sem nýrnahettubörkur og nýrnahettumergur mynda og dregið saman markfrumur þeirra og áhrif
Nýrnahetturnar eru fleyglaga innkirtlar úr kirtilvef og taugainnkirtlavef sem liggja ofan á nýrunum innan bandvefshýðis (mynd 17.17). Um þær er mjög ríkulegt blóðflæði. Efri nýrnahettuslagæðar greinast frá neðri þindarslagæðum, miðnýrnahettuslagæðar frá ósæðinni og neðri nýrnahettuslagæðar frá nýrnaslagæðum. Blóð frá barkarsvæðinu rennur inn á við að mergnum, en mergurinn fær einnig beina slagæðlingablóðrás. Hormónin berast síðan í blóðrásina um nýrnahettubláæðarnar: sú hægri tæmist í neðri holæð en sú vinstri í vinstri nýrnabláæð.
Nýrnahettan er úr ytri berki úr kirtilvef og innri merg úr taugainnkirtlavef. Berkinum er skipt í þrjú svæði: hnoðrasvæði (zona glomerulosa), knippasvæði (zona fasciculata) og netsvæði (zona reticularis). Hvert svæði seytir sínum flokki hormóna.
Nýrnahettubörkurinn er hluti af undirstúku-heiladinguls-nýrnahettuöxlinum (HPA-öxlinum). Hann seytir sterahormónum sem meðal annars taka þátt í viðbrögðum við langvarandi streitu, stjórnun blóðþrýstings og blóðrúmmáls, nýtingu og geymslu næringarefna, vökva- og saltajafnvægi og bólgusvörun. Í HPA-öxlinum seytir undirstúkan kortíkótrópínleysihormóni (CRH), sem örvar framhluta heiladinguls til að seyta nýrnahettubarkarörvandi hormóni (ACTH). ACTH örvar síðan nýrnahettubörkinn til að mynda og seyta kortisóli. Þessari boðleið er lýst nánar hér á eftir.
Nýrnahettumergurinn er taugainnkirtlavefur og starfrænt framhald driftaugakerfisins. Krómsæknar frumur mergsins eru umbreyttar eftirhnoðataugafrumur driftaugakerfisins sem hafa ekki hefðbundna síma; þær fá beina ítaugun frá fyrirhnoðaþráðum úr brjósthluta mænu. Í drifkerfis- og nýrnahettumergsferlinum (SAM-ferlinum) berast boð frá undirstúku um þessar taugabrautir og örva merginn til að seyta amínhormónunum adrenalíni og noradrenalíni.
Eitt af meginhlutverkum nýrnahettnanna er þátttaka í streitusvörun. Streituvaldar geta verið líkamlegir, sálrænir eða hvort tveggja. Líkamlegir streituvaldar eru til dæmis áverki, kuldi og vannæring. Sálrænir streituvaldar geta meðal annars verið skynjuð líkamleg ógn, ágreiningur við nákominn einstakling eða erfiður dagur í skóla.
Skammtíma- og langtímastreita kalla fram ólík og samverkandi viðbrögð. Hans Selye lýsti þeim sögulega með þriggja stiga líkani sem nefnist almenna aðlögunarheilkennið (GAS); líkanið er gagnlegt hugtak en lýsir ekki algildri, fastri atburðarás hjá öllum. Fyrsta stig þess nefnist viðvörunarviðbragð. Þar eru bráð berjast-eða-flýja-viðbrögð meðal annars miðluð af adrenalíni og noradrenalíni úr nýrnahettumerg um SAM-ferilinn. Þau búa líkamann undir snögga líkamlega áreynslu og þegar streituvaldurinn hverfur dregur yfirleitt hratt úr svarinu. Nánar er fjallað um þetta í kaflanum um nýrnahettumerg.
Ef streituvaldurinn hverfur ekki tekur við svokallað mótstöðustig í líkani Selyes. Líkaminn leitast þá við að viðhalda starfsemi þrátt fyrir viðvarandi álag. Við svelti breytast til dæmis efnaskipti og starfsemi meltingarvegar þannig að orka sparast og tiltæk næring nýtist sem best.
Þriðja stig líkansins nefnist örmögnunarstig og vísar til þess að langvarandi eða mjög mikið álag geti farið fram úr aðlögunargetu líkamans. Langvinn streita tengist meðal annars þreytu, breytingum á skapi og ónæmissvörun og aukinni áhættu á hjarta- og æðasjúkdómum, en þessi áhrif ráðast af mörgum samverkandi þáttum og eru ekki einfaldlega bein einkenni eins hormóns eða eins stigs. HPA-öxullinn og kortisól taka þátt í þessari langtímastjórnun ásamt öðrum tauga- og hormónakerfum.
Hormón nýrnahettnanna sinna einnig mörgum hlutverkum sem tengjast ekki streitusvörun beint. Þau taka meðal annars þátt í stjórn natríum- og glúkósajafnvægis, eins og lýst er nánar hér á eftir.
Nýrnahettubörkur
Nýrnahettubörkurinn er úr mörgum lögum frumna sem geyma lípíð. Frumurnar raðast í þrjú byggingarlega ólík svæði og hvert þeirra myndar sinn flokk hormóna.
Hormón hnoðrasvæðis
Ysta svæði nýrnahettubarkarins er hnoðrasvæðið (zona glomerulosa). Það myndar hormóna sem nefnast einu nafni saltsterar vegna áhrifa þeirra á steinefnajónir líkamans, einkum natríum og kalíum. Hormónin eru nauðsynleg fyrir vökva- og saltajafnvægi.
Aldósterón er helsti saltsterinn. Það stjórnar meðal annars endurupptöku natríums og útskilnaði kalíums í nýrum og hefur einnig áhrif á styrk þessara jóna í svita og munnvatni. Hækkaður K+-styrkur í blóði örvar seytingu aldósteróns beint. Lágur Na+-styrkur í blóði er ekki helsta beina áreitið; minnkað natríumframboð til nýrna, lækkaður blóðþrýstingur eða minnkað blóðrúmmál virkja renín-angíótensín-aldósterón-kerfið og angíótensín II örvar þá seytinguna. Aldósterón eykur útskilnað K+ og endurupptöku Na+; vatn fylgir natríuminu og blóðrúmmál og blóðþrýstingur geta hækkað. ACTH getur haft væg og skammvinn áhrif á aldósterónseytingu, en CRH–ACTH-boðleiðin er ekki helsta stjórn hennar.
Aldósterón er lykilþáttur renín-angíótensín-aldósterón-kerfisins (RAAS). Sérhæfðar frumur nýrna seyta ensíminu reníni þegar blóðþrýstingur, blóðrúmmál eða natríumklóríðflutningur til þéttskellu minnkar. Renín klýfur blóðpróteinið angíótensínógen, sem myndað er í lifur, og myndar angíótensín I. Angíótensínbreytandi ensím (ACE) í æðaþeli víða um líkamann, einkum í lungnablóðrás, breytir angíótensíni I í angíótensín II. Angíótensín II hefur nokkur mikilvæg áhrif:
Hjá fólki með háþrýsting má nota lyf sem draga úr myndun angíótensíns II. Þessi lyf nefnast ACE-hemlar og hamla angíótensínbreytandi ensími, svo minna angíótensín I breytist í angíótensín II. Þar með minnka blóðþrýstingshækkandi áhrif angíótensíns II.
Hormón knippasvæðis
Miðsvæði nýrnahettubarkarins er knippasvæðið (zona fasciculata), nefnt svo vegna þess að frumurnar liggja í litlum knippum sem fíngerðar blóðæðar skilja að. Frumurnar mynda hormón sem nefnast sykursterar vegna mikilvægs hlutverks þeirra í glúkósaefnaskiptum. Kortisól er helsti sykursterinn; í ýmsum vefjum umbreytast kortisól og óvirkara kortisón hvort í annað. Kortikósterón myndast í mun minna magni. Við viðvarandi álag seytir undirstúkan CRH, sem örvar framhluta heiladinguls til að seyta ACTH. ACTH örvar síðan myndun og seytingu sykurstera. Kortisól hjálpar til við að tryggja eldsneytisframboð með því að auka glúkósanýmyndun í lifur, stuðla að niðurbroti próteina í sumum vefjum og auka fitusundrun svo fitusýrur og glýseról losna. Lifrin getur meðal annars nýtt glýseról og amínósýrur til glúkósanýmyndunar og myndað ketón úr fitusýrum. Kortisól breytir því ekki einfaldlega glýkógeni í glúkósa; það tekur þátt í víðtækri stjórnun orkuefnaskipta. Dreki, sem liggur í miðlægum hluta gagnaugablaðs og er mikilvægur fyrir minnisstarfsemi, er næmur fyrir langvinnri streitu og sykursterum og hefur marga sykursteraviðtaka.
Þú þekkir líklega lyfseðilsskyld og lausasölulyf sem innihalda sykurstera, til dæmis kortisónsprautur í bólgna liði, prednisóntöflur og sterainnúðalyf við alvarlegum astma og hýdrókortisónkrem við kláðaútbrotum. Lyfin nýta bólgueyðandi og ónæmisbælandi áhrif sykurstera. Þessi áhrif eru gagnleg við meðferð en geta einnig aukið sýkingarhættu, einkum við háa skammta eða langvarandi notkun.
Hormón netsvæðis
Innsta svæði nýrnahettubarkarins er netsvæðið (zona reticularis). Það myndar lítið magn af andrógenforverum, einkum dehýdróepíandrósteróni (DHEA), DHEA-súlfati (DHEAS) og andróstendíóni. Kynkirtlarnir mynda mun meira af virkum kynsterum frá kynþroska og fram eftir fullorðinsárum, en andrógenforverar nýrnahettnanna bæta við þá framleiðslu. ACTH tekur þátt í stjórn myndunar þeirra og í jaðarvefjum má umbreyta þeim í testósterón eða estrógen. Hjá fullorðnum konum geta þeir meðal annars átt þátt í kynhvöt og myndun líkamshára. Eftir tíðahvörf verður umbreyting andrógenforvera nýrnahettna í estrógen í jaðarvefjum mikilvæg uppspretta estrógena þegar starfsemi eggjastokka dregst saman.
Nýrnahettumergur
Eins og áður kom fram seytir nýrnahettubörkur sykursterum við meðal annars viðvarandi líkamlegt álag, svo sem alvarleg veikindi. Nýrnahettumergurinn losar hins vegar hormón sín hratt við bráða streitu fyrir tilstilli driftaugakerfisins.
Mergvefurinn er að mestu úr stórum, óreglulegum krómsæknum frumum. Þær eru umbreyttar eftirhnoðataugafrumur driftaugakerfisins án hefðbundinna síma og fá beina ítaugun frá fyrirhnoðaþráðum. Frumurnar mynda katekólamínin adrenalín (epinefrín) og noradrenalín (norepinefrín), sem geta einnig virkað sem taugaboðefni annars staðar í taugakerfinu. Í nýrnahettumerg er adrenalín að jafnaði myndað í meira magni, um það bil í hlutfallinu 4 á móti 1 miðað við noradrenalín. Ekki er þó rétt að annað sé einfaldlega „öflugra“ en hitt; áhrif þeirra ráðast af viðtakagerð og markvef. Þar sem frumurnar seyta efnunum út í blóðrásina og þau verka á fjarlægar markfrumur teljast þau hér hormón. Þau eru mynduð úr amínósýrunni týrósíni og flokkast efnafræðilega sem katekólamín.
Seyting adrenalíns og noradrenalíns úr mergnum stjórnast af taugaboðum í SAM-ferlinum sem eiga upptök sín í undirstúku við skynjaða hættu eða streitu. Katekólamínin örva glýkógenrof í lifur og geta þannig hækkað blóðsykur. Glýkógenrof í beinagrindarvöðvum veitir vöðvunum hins vegar eldsneyti á staðnum; vöðvarnir losa ekki frjálsan glúkósa beint út í blóð. Hormónin hraða hjartslætti, auka samdráttarkraft hjartans og geta hækkað blóðþrýsting, auk þess sem þau víkka berkjunga. Áhrif þeirra á æðar ráðast af viðtakagerðum og vefjum: þau geta meðal annars aukið blóðflæði til hjarta og virkra beinagrindarvöðva en dregið úr því til húðar og meltingarvegar. Önnur bráð áhrif geta verið munnþurrkur, minnkuð matarlyst og víkkun sjáaldra. Helstu hormón nýrnahettnanna eru tekin saman í töflu 17.5.
| Hluti nýrnahettu | Hormón | Efnaflokkur | Helstu áhrif |
|---|---|---|---|
| Nýrnahettubörkur | Aldósterón | Steri | Eykur endurupptöku Na+ og stuðlar að auknu blóðrúmmáli |
| Nýrnahettubörkur | Kortisól, kortikósterón, kortisón | Steri | Auka framboð glúkósa og geta hækkað blóðsykur |
| Nýrnahettumergur | Adrenalín, noradrenalín | Amín | Virkja berjast-eða-flýja-viðbragð |
Raskanir í starfsemi nýrnahettna
Truflun á hormónastarfsemi nýrnahettnanna getur valdið ýmsum röskunum. Langvarandi umframmagn kortisóls af hvaða orsök sem er nefnist Cushing-heilkenni. Það getur stafað af sykursteralyfjum, ACTH-seytandi æxli í heiladingli eða annars staðar eða kortisólseytandi æxli í nýrnahettu. Heitið Cushing-sjúkdómur er eingöngu notað um Cushing-heilkenni af völdum ACTH-seytandi kirtilæxlis í heiladingli; slíkt æxli seytir ACTH en ekki kortisóli. Einkenni geta meðal annars verið fitusöfnun á bol, kringluleitt andlit og fitupúði ofarlega á baki, þunn húð og fjólublá slitför, vöðvaslappleiki, háþrýstingur og blóðsykurshækkun. Langvinn blóðsykurshækkun eykur hættu á sykursýki af gerð 2. Umframmagn kortisóls getur einnig veikt bein, aukið sýkingarhættu og haft áhrif á skap og hugsun.
Addison-sjúkdómur er frumkomin nýrnahettubilun vegna skemmda á nýrnahettuberki. Þá verður skortur á kortisóli og oft einnig aldósteróni. Einkenni þróast gjarnan hægt og geta verið þreyta og slappleiki, lystarleysi, þyngdartap, kviðverkir, ógleði, uppköst og saltþörf. Lágur blóðþrýstingur, blóðnatríumlækkun og blóðkalíumhækkun eru algeng og blóðsykurslækkun getur komið fram. Aukið ACTH veldur oft dökkri litun húðar og slímhúða. Einkennin eru ósértæk og því getur greining tafist; bráð nýrnahettubilun, svokölluð nýrnahettukrísa, er lífshættulegt neyðarástand.