17.4 Skjaldkirtill

Skjaldkirtillinn er fiðrildalaga líffæri sem liggur framan við barkann, rétt neðan við barkakýlið (mynd 17.12). Miðsvæðið, sem nefnist eiði, tengir saman vænglaga blöðin, hægra og vinstra. Kalkkirtlarnir liggja aðallega á aftara yfirborði blaðanna, stundum innfelldir í vef þeirra. Vefur skjaldkirtilsins er að mestu gerður úr skjaldkirtilsblöðrum. Í miðju hverrar blöðru er hol fyllt seigfljótandi vökva sem kallast kvoða. Kvoðan er umlukin vegg úr blöðrufrumum og þar myndast og geymast skjaldkirtilshormón. Myndun þeirra er háð joði, nauðsynlegum og sérstökum byggingarhluta hormónanna.

Hormónin haldast bundin við týróglóbúlín í kvoðu skjaldkirtilsblöðranna þar til TSH örvar innfrumun kvoðunnar í blöðrufrumurnar. Þar kljúfa leysikornensím týróglóbúlínið og losa hormónin T 3 og T 4 _frá próteininu. Hormónin berast síðan úr frumunum og út í blóðrásina.

Í blóði er innan við eitt prósent af T 3 og T 4 óbundið. Óbundnu hormónin T 3 og T 4 geta borist inn í frumur fyrir tilstilli sértækra himnuflutningspróteina. Meira en 99 prósent af T 3 og T 4 bindast burðarpróteinum, einkum þýroxínbindandi glóbúlíni (TBG), en einnig albúmíni og öðrum plasmapróteinum. Bindingin takmarkar frjálsa hormónahlutann og myndar forða í blóðinu. Þegar styrkur óbundins T 3 og T 4 lækkar _{losnar bundið} T 3 og T 4 af burðarpróteinunum og verður aðgengilegt markfrumum. T 3 hefur sterkari líffræðilega verkun en T 4, og margar frumur umbreyta T 4 í T 3 með því að fjarlægja joðatóm.

Losun T₃ og T₄ frá skjaldkirtli stjórnast af skjaldkirtilsstýrihormóni (TSH). Eins og sýnt er á mynd 17.13 örvar lágur styrkur T₃ og T₄ í blóði losun týrótrópínleysihormóns (TRH) frá undirstúku. TRH örvar framhluta heiladinguls til að seyta TSH, sem örvar síðan myndun og losun T₃ og T₄ frá skjaldkirtli. Styrkur TRH, TSH, T₃ og T₄ stjórnast með neikvæðri afturverkun: hækkandi styrkur T₃ og T₄ dregur úr losun TRH frá undirstúku og TSH frá framhluta heiladinguls.

Skjaldkirtilshormónin T 3 _og T 4 eru oft kölluð efnaskiptahormón vegna þess að styrkur þeirra hefur áhrif á grunnefnaskiptahraða, það er orkunotkun líkamans í hvíld. Þegar T 3 og T 4 hafa borist inn í markfrumur binst T 3 einkum kjarnaviðtökum, en stórum hluta T 4 er fyrst umbreytt í virkara form. Hormón–viðtaka-flókarnir breyta umritun gena sem tengjast meðal annars hvatberastarfsemi, niðurbroti næringarefna og súrefnisnotkun. Þá eykst ATP-velta frumnanna og hluti orkunnar losnar sem varmi. Þessi svonefndu varmamyndandi áhrif auka hitaframleiðslu líkamans.

Hæfilegur styrkur skjaldkirtilshormóna er einnig nauðsynlegur fyrir próteinmyndun, vefjaþroska og vöxt fósturs og barns. Hormónin eru sérstaklega mikilvæg fyrir eðlilegan þroska taugakerfisins á fósturskeiði og fyrstu æviárum og styðja áfram starfsemi taugakerfis fullorðinna. Eins og áður kom fram tengjast skjaldkirtilshormón og æxlunarhormón á flókinn hátt og skortur getur haft áhrif á kynhvöt, frjósemi og aðra þætti æxlunarstarfsemi. Skjaldkirtilshormón auka einnig næmi vefja fyrir katekólamínunum adrenalíni og noradrenalíni, meðal annars með fjölgun beta-adrenvirkra viðtaka. Þegar styrkur T 3 og T 4 er óhóflegur getur þetta hraðað hjartslætti, aukið samdráttarkraft hjartans og hækkað blóðþrýsting. Þar sem skjaldkirtilshormón hafa áhrif á efnaskipti, hitaframleiðslu, próteinmyndun og fjölmarga aðra líkamsstarfsemi geta skjaldkirtilssjúkdómar haft alvarleg og víðtæk áhrif.

Hjá heilbrigðum fullorðnum eru þessi áhrif yfirleitt ekki mikilvæg fyrir samvægi kalsíums og lífeðlisfræðilegt hlutverk kalsítóníns er því takmarkað. Kalsítónínlyf geta þó hamlað beinátfrumum og eru notuð við tilteknar aðstæður, meðal annars við blóðkalsíumhækkun og, þegar önnur meðferð hentar ekki, við Pagets-sjúkdómi í beinum eða beinþynningu eftir tíðahvörf. Kalsítónín er ekki viðurkennd hefðbundin meðferð við slitgigt. Hormón skjaldkirtilsins eru tekin saman í töflu 17.4.