1717 Innkirtlakerfið

17.5 Kalkkirtlar

Námsmarkmið

Að loknum þessum hluta átt þú að geta:

Lýst staðsetningu og byggingu kalkkirtlanna
Útskýrt hormónastjórnun kalsíumstyrks í blóði
Rætt lífeðlisfræðilegar afleiðingar truflaðrar starfsemi kalkkirtla

Kalkkirtlarnir eru litlir, kringlóttir kirtlar sem liggja yfirleitt á aftara yfirborði skjaldkirtilsins eða eru innfelldir í það (mynd 17.15). Þétt bandvefshýði skilur þá frá skjaldkirtilsvefnum. Flestir hafa fjóra kalkkirtla, en fjöldi þeirra og staðsetning eru breytileg og viðbótarkirtlar geta legið annars staðar í hálsi eða brjóstholi. Hlutverk oxífílfrumna, annarrar af tveimur helstu frumugerðum kalkkirtlanna, er ekki fullskilið. Aðalfrumur kalkkirtlanna sjá hins vegar um meginhluta starfseminnar. Þessar þekjufrumur mynda og seyta kalkkirtlahormóni (PTH), helsta hormóninu sem stjórnar kalsíumstyrk í blóði.

Hluti A sýnir fjóra litla, skífulaga kalkkirtla sem liggja í aftara yfirborði skjaldkirtilsins. Hluti B er smásjármynd af kalkkirtilsvef. Vefurinn er að mestu úr teningslaga aðalfrumum sem liggja umhverfis miðlæga blóðæð. Milli hinna fjölmörgu aðalfrumna sjást fáeinar stærri oxífílfrumur sem litast dekkra. — **Mynd 17.15.** Litlu kalkkirtlarnir liggja á aftara yfirborði skjaldkirtilsins eða eru innfelldir í það. Ljóssmásjá (LM), × 760. (Smásjármynd frá Regents of the University of Michigan Medical School © 2012)

Kalkkirtlarnir mynda og seyta PTH, peptíðhormóni, þegar kalsíumstyrkur í blóði lækkar (mynd 17.16). Aðalfrumurnar nema breytinguna með kalsíumnæmum viðtökum (CaSR) á frumuhimnunni. Í beini verkar PTH óbeint á beinátfrumur: það binst viðtökum á beinmyndunarfrumum og beinfrumum og eykur meðal annars tjáningu RANKL, bindils RANK-viðtakans, sem stuðlar að myndun og virkni beinátfrumna. Við samfellda PTH-örvun eykst þá beinát og kalsíum og fosfat losna í utanfrumuvökva. PTH hamlar því ekki beinmyndunarfrumum einfaldlega í öllum aðstæðum, því áhrif þess á bein ráðast meðal annars af því hvort hormónaörvunin er samfelld eða lotubundin. Í nýrum eykur PTH endurupptöku kalsíums, dregur úr endurupptöku fosfats og örvar ensímið 1α-hýdroxýlasa. Ensímið myndar sterahormónið kalsítríól, einnig nefnt 1,25-díhýdroxý-D-vítamín, sem er virkt form D₃-vítamíns. Kalsítríól eykur síðan frásog kalsíums og fosfats úr fæðu í þörmum. Þegar kalsíumstyrkur í blóði hækkar virkjar hann CaSR og dregur með neikvæðri afturverkun úr frekari seytingu PTH.

Myndin sýnir hlutverk kalkkirtlahormóns í samvægi kalsíums í blóði. Þegar kalsíumstyrkur lækkar seyta aðalfrumur kalkkirtilsins kalkkirtlahormóni (PTH). PTH verkar á bein og nýru og óbeint á þarma. Í beini eykur PTH tjáningu RANKL í beinmyndunarfrumum og beinfrumum og stuðlar þannig að myndun og virkni beinátfrumna. Á myndinni grefur beinátfruma sig inn í yfirborð þéttbeins og kalsíumjónir losna út í nálæga æð. Í nýrum örvar PTH frumur nýrnapípla til að endurupptaka kalsíum úr frumþvaginu og flytja það um millifrumuvökva í blóð. PTH örvar einnig myndun kalsítríóls í nýrunum. Þverskurður nýrnapíplu sýnir þvag vinstra megin við píplufrumurnar, millifrumurými og æð hægra megin; kalsíum og kalsítríól berast til blóðsins. Í þörmum eykur kalsítríól, en ekki PTH beint, frásog kalsíums úr fæðu. Þverskurður þarmafrumu sýnir totulaga örtotur að holi þarmanna og æð undir frumunni; kalsítríól berst úr blóði til frumunnar og eykur flutning kalsíums úr þarmaholi. Saman hækka þessi áhrif PTH og kalsítríóls kalsíumstyrk í blóði. Hár kalsíumstyrkur getur örvað hjáblöðrufrumur skjaldkirtilsins til að seyta kalsítóníni. Myndin sýnir kalsítónín hamla beinátfrumum og styðja bindingu kalsíums í beini: kalsíumjónir fara úr æð að beinmyndunarfrumum á þéttbeini, beinmyndunarfrumurnar þykkja beinlagið og beinátfrumurnar eru óvirkar. Þessi kalsítónínáhrif skipta þó yfirleitt litlu máli fyrir stjórnun kalsíumstyrks frá degi til dags hjá heilbrigðum fullorðnum. — **Mynd 17.16.** Kalkkirtlahormón hækkar kalsíumstyrk í blóði þegar hann lækkar of mikið. Kalsítónín frá skjaldkirtli getur hins vegar lækkað styrkinn þegar hann hækkar. Hjá fullorðnum gegna PTH og kalsítríól meginhlutverki í hormónastjórnun kalsíumjafnvægis en lífeðlisfræðilegt hlutverk kalsítóníns er takmarkað.

Óeðlilega mikil seyting PTH getur valdið ofstarfsemi kalkkirtla. Langvarandi ofseyting PTH eykur beinát og getur minnkað beinþéttni og aukið hættu á brotum og beinbreytingum. Við frumkomna ofstarfsemi kalkkirtla hækkar kalsíumstyrkur í blóði oft; blóðkalsíumhækkun dregur úr ertanleika tauga og vöðva og getur valdið þreytu, vöðvaslappleika, hægðatregðu og rugli. Of mikill kalsíumstyrkur getur einnig stuðlað að nýrnasteinum og, einkum við langvarandi eða verulega hækkun, kalkútfellingum í vefjum.

vanstarfsemi kalkkirtla felur í sér skort á PTH og getur leitt til blóðkalsíumlækkunar. Ástandið getur meðal annars komið fram ef kalkkirtlar skaddast eða eru fjarlægðir við aðgerð á hálsi, til dæmis á skjaldkirtli. Lágur kalsíumstyrkur eykur ertanleika tauga og vöðva og getur valdið náladofa, vöðvakippum, krömpum, krampastjarfa eða flogum. Alvarleg blóðkalsíumlækkun getur valdið barkakrampa, hjartsláttartruflunum og öndunarbilun og verið lífshættuleg.

Þegar kalsíumstyrkur í blóði hækkar geta hjáblöðrufrumur skjaldkirtilsins myndað og seytt kalsítóníni. Eins og áður segir getur kalsítónín hamlað beinátfrumum, dregið úr frásogi kalsíums í þörmum og aukið útskilnað þess um nýru. Hjá heilbrigðum fullorðnum eru þessi áhrif þó yfirleitt lítil og PTH og kalsítríól gegna mun stærra hlutverki í stjórnun kalsíumstyrks frá degi til dags.