17.11 Þroski og öldrun innkirtlakerfisins

17.11 Þroski og öldrun innkirtlakerfisins

Innkirtlakerfið á uppruna í öllum þremur kímlögum fósturvísisins: útlagi, miðlagi og innlagi. Kynkirtlar og nýrnahettubörkur, sem meðal annars mynda sterahormón, verða til úr miðlagi. Flokkur hormóna ræðst þó ekki einvörðungu af kímlagauppruna kirtilsins. Fremri heiladingull þroskast úr munnholsútlagi í svonefndum Rathke-sekk, en aftari heiladingull úr taugautlagi í botni milliheilans, á svæðinu þar sem undirstúkan myndast. Heilaköngullinn á einnig uppruna í taugautlagi. Tveir hlutar nýrnahettunnar eiga ólíkan uppruna: nýrnahettubörkurinn myndast úr miðlagi en nýrnahettumergurinn úr taugakambsfrumum af útlagsuppruna. Skjaldkirtilsþekja, þekja kalkkirtla og briss og þekjugrind hóstarkirtils þroskast úr innlagi. Eitilfrumur hóstarkirtilsins verða hins vegar til úr blóðmyndandi frumum af miðlagsuppruna.

Með hækkandi aldri verða breytingar sem geta haft áhrif á myndun, seytingu, niðurbrot og úthreinsun hormóna. Í fremri heiladingli verða meðal annars byggingarbreytingar, svo sem aukið hlutfall bandvefs og breytingar á æðakerfi. Seytingarpúlsar vaxtarhormóns og styrkur insúlínlíks vaxtarþáttar 1 (IGF-1) minnka yfirleitt með aldri. Sú breyting getur átt þátt í minnkandi vöðvamassa, en aldurstengd vöðvarýrnun (sarcopenia) á sér margar samverkandi orsakir, þar á meðal minni hreyfingu, breytingar á taugakerfi, næringu og langvinna sjúkdóma.

Nýrnahetturnar breytast einnig með aldri og hlutfall trefjavefs getur aukist. Virkni renín-angíótensín-aldósterón-kerfisins og styrkur aldósteróns minnka oft, líkt og myndun nýrnahettuandrógena, einkum dehýdróepíandrósteróns (DHEA) og DHEA-súlfats (DHEAS). Grunnseyting kortisóls minnkar hins vegar ekki með einföldum og samræmdum hætti hjá öllum; dægursveifla þess og viðbrögð við álagi geta breyst. Myndun og áhrif adrenalíns og noradrenalíns geta sömuleiðis breyst, svo ekki er rétt að líta svo á að þau haldist ætíð óbreytt alla ævi.

Vel þekkt dæmi um áhrif aldurs á innkirtlastarfsemi eru tíðahvörf og minnkandi starfsemi eggjastokka. Helsta undirliggjandi orsökin er að forði eggbúa tæmist smám saman. Eggjastokkarnir minnka, estradíól- og inhibínstyrkur lækkar og styrkur eggbússtýrihormóns (FSH) og gulbússtýrihormóns (LH) hækkar þegar afturvirk hömlun minnkar. Prógesterónmyndun fellur einnig þegar egglos hættir. Tíðahvörf marka varanleg lok tíðablæðinga og náttúrulegrar frjósemi. Minnkað estrógenmagn hraðar beintapi og eykur hættu á beinþynningu. Breytingar á blóðfitum og hætta á hjarta- og æðasjúkdómum eftir tíðahvörf ráðast þó af mörgum samverkandi þáttum, ekki hormónabreytingunum einum.

Testósterónstyrkur lækkar einnig oft smám saman og mismikið með aldri. Heitin andropause og viropause hafa verið notuð um þessa breytingu en eru villandi, því hún er hvorki skyndileg né sambærileg við tíðahvörf. Eðlileg aldurstengd lækkun testósteróns telst ekki ein og sér kynkirtlavanseyting. Síðkomin kynkirtlavanseyting hjá körlum er aðeins greind þegar samrýmanleg einkenni fylgja endurtekið lágum morgungildum testósteróns. Sáðfrumumyndun og frjósemi geta haldist langt fram eftir aldri, en sæðismagn, hreyfanleiki og lögun sáðfrumna og heilindi erfðaefnis þeirra geta breyst með hækkandi aldri.

Starfsemi skjaldkirtils breytist með aldri, en breytingarnar eru einstaklingsbundnar. Styrkur þríjoðþýróníns (T3) lækkar oft, styrkur þýroxíns (T4) helst gjarnan stöðugur og styrkur skjaldkirtilsstýrihormóns (TSH) getur hækkað. Veikindi, lyf og breytingar á líkamssamsetningu hafa einnig áhrif, svo minni grunnefnaskipti og aukin líkamsfita við öldrun skýrast ekki eingöngu af minni hormónamyndun skjaldkirtils. Styrkur kalkkirtlahormóns (PTH) getur hækkað vegna minna kalsíumfrásogs, D-vítamínskorts eða skertrar nýrnastarfsemi. PTH örvar beinniðurbrot óbeint, meðal annars með því að auka tjáningu RANKL, bindils RANK-viðtakans, í beinmyndunarfrumum og beinfrumum; RANKL stuðlar að myndun og virkni beinátfrumna. Kalsítónín gegnir tiltölulega litlu hlutverki í daglegri kalsíumstjórnun fullorðinna. Hætta á beinþynningu eykst með aldri og eftir tíðahvörf, en beinþynning er ekki óhjákvæmileg hjá eldra fólki.

Hækkandi aldur getur einnig haft áhrif á glúkósaefnaskipti: blóðsykur hækkar stundum hraðar eftir máltíð og er lengur að ná fyrra gildi. Minnkandi insúlínnæmi og minni varageta beta-frumna geta átt þátt í þessu, en líkamsfita, hreyfing, veikindi og lyf skipta einnig máli. Í upprunatextanum var greint frá því að nær 27 prósent Bandaríkjamanna 65 ára og eldri væru með sykursýki. Nýrri bandarísk gögn fyrir árin 2021–2023 áætla heildaralgengi sykursýki í þessum aldurshópi 28,8 prósent.