17.8 Kynkirtla- og fylgjuhormón
17.8 Kynkirtla- og fylgjuhormón
Námsmarkmið
Að loknum þessum hluta átt þú að geta:
- Greint helstu hormón sem eistu og eggjastokkar mynda
- Nefnt hormónin sem fylgjan myndar og lýst hlutverkum þeirra
Í þessum hluta er fjallað stuttlega um hormónahlutverk kynkirtlanna, það er eistna og eggjastokka. Þeir mynda kynfrumur, sáðfrumur og eggfrumur, og seyta kynkirtlahormónum. Áður var fjallað um eggbússtýrihormón (FSH) og gulbússtýrihormón (LH), gónadótrópínin sem framhluti heiladinguls seytir.
Helsta hormónið sem eistun mynda er testósterón, sterahormón sem er mikilvægt fyrir þroska æxlunarkerfisins, þroskun sáðfrumna og myndun síðkominna kyneinkenna, svo sem dýpkunar raddar, aukins hárvaxtar á líkama og meiri vöðvamassa. Eggjastokkar og nýrnahettur mynda einnig andrógen, þar á meðal testósterón, en yfirleitt í minna magni en eistun. Leydig-frumur eistna mynda testósterón fyrir áhrif LH. Sertoli-frumur mynda auk þess peptíðhormónið inhibín, einkum inhibín B, sem hamlar seytingu FSH frá framhluta heiladinguls. FSH verkar á Sertoli-frumur og styður sáðfrumumyndun.
Helstu sterahormón eggjastokka eru estrógen, einkum estradíól á æxlunarskeiði. Estrón og estríól verða meira áberandi við aðrar lífeðlisfræðilegar aðstæður; estríól eykst sérstaklega á meðgöngu. Estrógen taka þátt í þroska æxlunarkerfisins, stjórnun tíðahrings, myndun síðkominna kyneinkenna og fjölmörgum öðrum ferlum, svo sem viðhaldi beinvefs og breytingum á fitudreifingu og brjóstvef. Annað mikilvægt hormón eggjastokka er prógesterón. Það tekur þátt í stjórnun tíðahringsins, undirbýr legslímuna fyrir hreiðrun og styður við meðgöngu. Kornfrumur eggbúa, einnig nefndar granulosa-frumur, mynda inhibín sem hamlar seytingu FSH. Á fyrstu stigum meðgöngu myndast fylgjan í leginu. Hún annast skipti á súrefni, næringarefnum og úrgangsefnum milli blóðrásar þungaða einstaklingsins og fóstursins, án þess að blóð þeirra blandist að jafnaði beint. Fylgjan tekur síðar við verulegum hluta myndunar estrógena og prógesteróns. Samrunanæringarþekja fylgjunnar seytir einnig kóríóngónadótrópíni manna (hCG), sem viðheldur gulbúinu og prógesterónmyndun þess snemma á meðgöngu. hCG hefur jafnframt fjölþætt áhrif á samskipti milli móðurvefja og fóstur-fylgjueiningarinnar, en það er ekki einfaldlega almennt ónæmisbælandi hormón. Fylgjan myndar einnig fylgjulaktógen manna (hPL), sem styður þroska mjólkurkirtla og breytir efnaskiptum hins þungaða líkama þannig að næringarefni verði aðgengilegri fóstrinu. Relaxín í blóðrás er einkum myndað í gulbúinu; fylgja og aðlægur legvefur mynda það einnig staðbundið. Hormónið tekur þátt í breytingum á bandvef og leghálsi, æðastjórnun og temprun legsamdrátta á meðgöngu. Helstu æxlunarhormónin eru tekin saman í töflu 17.6.
| Kynkirtill eða líffæri | Hormón | Efnaflokkur | Helstu áhrif |
|---|---|---|---|
| Eistu | Testósterón | Steri | Styður þroska æxlunarkerfis, sáðfrumumyndun og myndun síðkominna kyneinkenna |
| Eistu | Inhibín | Prótín | Hamlar losun FSH frá framhluta heiladinguls |
| Eggjastokkar | Estrógen og prógesterón | Sterar | Stjórna tíðahring, styðja myndun síðkominna kyneinkenna og undirbúa leg og brjóstvef fyrir meðgöngu og brjóstagjöf |
| Fylgja | Kóríóngónadótrópín manna (hCG) | Glýkóprótín | Viðheldur gulbúinu og prógesterónmyndun þess snemma á meðgöngu; hefur einnig fjölþætt áhrif á fóstur-fylgjueininguna og móðurvefi |