Samantekt kaflahluta
Samantekt kaflahluta
7.1 Upplýsingin
Á átjándu öld hófst nýr andi vitsmunalegra skoðanaskipta í Evrópu sem nefndist upplýsingin. Hún sótti innblástur í gagnrýna hugsun vísindabyltingarinnar, hugmyndir ítölsku endurreisnarinnar og arfleifð múslimskrar, grískrar og indverskrar vísindahefðar. Upplýsingin setti skynsemina í öndvegi og vakti nýja bjartsýni um heimspekilegar meginreglur á borð við frelsi, réttindi og höfnun harðstjórnar. Þessar hugsjónir hvöttu marga úr yfir- og millistéttum Vestur-Evrópu til að draga í efa lögmæti hefðbundinna laga, stjórnkerfa og trúarkenninga.
Þótt upplýsingin legði mikilvægan grunn að vernd mannréttinda náðu áhrif hennar aðeins til fremur fámennrar yfirstéttar. Þrátt fyrir áhersluna á hugsjónir frelsis þrifust kúgandi stofnanir þrælahalds og nýlendustefnu samhliða henni.
7.2 Miðlun hugmynda á opinberum vettvangi
Á sautjándu og átjándu öld varð opinber vettvangur æ mikilvægari fyrir útbreiðslu og þróun hugmynda upplýsingarinnar. Kaffihús voru vettvangur óformlegra félagslegra samskipta og hugmyndaskipta þar sem fólk úr öllum stéttum, sem hafði nægan frítíma, gat skipst á hugmyndum og skoðunum án þess að óttast refsingu ríkis eða kirkju. Salon-samkomur voru sömuleiðis mikilvægar miðstöðvar heimspekilegrar umræðu. Þær gerðu einnig fáeinum konum úr yfir- og millistéttum sem stóðu fyrir þeim kleift að gegna leiðtogahlutverki í upplýsingunni, þótt gestum úr forréttindaminni hópum væri almennt haldið utan dyra. Ásamt tilkomu akademía, prentsmiðja og öflugs samfélags rithöfunda sem áttu samskipti yfir langar vegalengdir tryggðu salon-samkomur og kaffihús þróun opinbers vettvangs sem örvaði frjálsa og opna miðlun hugmynda upplýsingarinnar.
7.3 Byltingar: Ameríka, Frakkland og Haítí
Á átjándu öld jók röð hungursneyða og efnahagskreppa ójöfnuð í skiptingu auðs og þrengdi aðgang að stjórnmálavaldi beggja vegna Atlantshafsins. Vaxandi áhrif opinbers vettvangs og hugmynda upplýsingarinnar um jafnrétti og frelsi mótuðu andstöðu við forréttindi nýlendustjórna og konungsvalds. Öldinni lauk því með röð byltingarhreyfinga og innleiðingu nýstárlegra lýðræðiskerfa.
Bandaríska byltingin markaði upphaf byltingartímans og leiddi til stofnunar hinna nýju Bandaríkja Ameríku. Hún skapaði þó mótsagnakennda fyrirmynd stjórnmálafrelsis sem var til samhliða þrælahaldi. Leiðtogar frönsku byltingarinnar sóttu innblástur í sigur nýlendubúanna á breska konungsveldinu og komu á stjórnmálakerfi sem byggðist á lýðræðislegum réttindum og jafnrétti, en glímdu við verulega erfiðleika vegna átaka stjórnmálahópa og viðvarandi efnahagskreppu. Haítíska byltingin markaði róttækustu rofin við fortíðina: hún steypti frönsku nýlendustjórninni, braut þrælahaldskerfið á bak aftur og skapaði hina nýju þjóð Haítí. Landið glímdi þó við langvarandi efnahagserfiðleika eftir að Frakkland lagði sjálfstæðisskuld á hina ungu þjóð árið 1825.
Þótt byltingarnar hefðu ólík stjórnmálamarkmið og afleiðingar umbylti hver þeirra stjórnmálaumhverfi Atlantshafsheimsins með því að ögra hefðbundnum forréttindum konungsvalds og draga í efa langvarandi ójöfnuð í skiptingu auðs og aðgangi að stjórnmálavaldi.
7.4 Þjóðernishyggja, frjálslyndisstefna, íhaldsstefna og stjórnmálaskipan
Þegar byltingarhitinn á átjándu öld dvínaði gegnsýrði þrá eftir að endurheimta skipan og stöðugleika stjórnmála- og hugmyndaumhverfi Evrópu. Íhaldsstefna, þjóðernishyggja og frjálslyndisstefna buðu einkum upp á ólíkar leiðir til að vernda ávinning byltinga átjándu aldar og lægja tímabundið ólguna sem þeim fylgdi. Ávinningurinn varð þó fremur skammvinnur því um miðja nítjándu öld umbylti stjórnmálaórói Evrópu enn á ný með óafturkræfum hætti. Á Ítalíu og í Þýskalandi hafði þráin eftir sameiningu betur en þráin eftir frelsi og leiddi til stofnunar nýrra ríkja. Þótt þjóðernishyggja og íhaldsstefna sneru við hluta þess lýðræðislega ávinnings sem átti rætur í hugmyndum um samfélagssáttmálann og einstaklingsfrelsi héldu frjálslyndar meginreglur á borð við umburðarlyndi í trúmálum og jafnræði fyrir lögum áfram að móta uppgang nútíma þjóðríkis.