7.2 Hugmyndaskipti á opinberum vettvangi
7.2 Hugmyndaskipti á opinberum vettvangi
Markmið
Í lok þessa kafla átt þú að geta:
Þegar vitsmunaleg gróska upplýsingarinnar hélt áfram á átjándu öld fjölgaði nýjum hugmyndum um trúarbrögð, stjórnmálavald og mannlegt hlutskipti samhliða vaxandi byltingaranda. Tilkoma opinbers vettvangs stuðlaði að útbreiðslu þessara hugmynda. Þar var um að ræða rými utan heimilisins sem hvorki kirkjan né ríkið réðu yfir, svo sem kaffihús og krár, þar sem fólk gat skipst frjálst og opinskátt á hugmyndum án þess að óttast refsingu.
Fyrir lok sautjándu aldar voru opinberir umræðuvettvangar fremur sjaldgæfir í Evrópu utan Englands. Í borgum hins íslamska heims og verslunarmiðstöðvum Austur-Asíu voru óformleg rými fyrir samræður og stjórnmálaumræður hins vegar áberandi þáttur í félagslífi, svo sem hin fjölmörgu tyrknesku kaffihús og konfúsísku akademíurnar í Kóreu. Þegar alþjóðaverslun og menningarsamskipti milli Evrópu og nágranna hennar í austri jukust á tímum upplýsingarinnar höfðu þessi sjálfstæðu veraldlegu rými djúpstæð áhrif á þróun opinbers vettvangs í Evrópu.
Opinberar rökræður og andóf
Á miðöldum í Evrópu höfðu tækifæri til félagslegra samskipta og hugmyndaskipta almennt takmarkast við einkavettvang heimila eða rými þar sem konungsvald eða kirkjuvald gat kveðið niður andóf og gagnrýni. Á sautjándu og átjándu öld urðu opinber rými í fyrsta sinn útbreiddur þáttur í vitsmunamenningu Evrópu.
Kaffihús urðu fastur þáttur í evrópskum borgum undir lok átjándu aldar. Þau höfðu þó lengi verið miðstöðvar hugmyndaskipta og óformlegra félagslegra samskipta í borgum hins íslamska heims, allt frá því að fólk tók að brenna kaffibaunir og búa til úr þeim drykk í Jemen á fimmtándu öld. Eftir að kaffidrykkja var tekin upp á Arabíuskaga breiddist kaffidrykkja út til Egyptalands, Persíu og Ottómanveldis. Um miðja sextándu öld voru kaffihús orðin fastur þáttur í félagslífi margra samfélaga hins íslamska heims og þar gat fólk tekið þátt í fjölbreyttum samræðum. Heimsborgarlegt Tahtakale-hverfi Istanbúl, þar sem kaupmenn, handverksfólk, sjómenn, iðnaðarfólk og ferðalangar komu saman, var sérlega hentugur staður fyrir þróun slíkra staða. Eftir að fyrstu kaffihúsin þar öðluðust miklar vinsældir urðu færanlegir kaffibásar og kaffihús í hverfum vinsæl um allt Ottómanveldi (mynd 7.7).
Fyrsta kaffihúsið í Evrópu sem byggðist á tyrknesku fyrirmyndinni opnaði í heimsborgarlegu hafnarborginni Feneyjum árið 1645. Kaffihús urðu sérlega vinsæl á Englandi eftir að hið fyrsta opnaði í London árið 1652. Árið 1708 voru þau orðin fleiri en fimm hundruð í London og vinsældir þeirra héldu áfram að aukast. Fyrstu kaffihúsin opnuðu í París á áttunda áratug sautjándu aldar og í borgum á borð við Vín, Hamborg og Frankfurt undir lok aldarinnar. Sumir einvaldar, einkum Karl II Englandskonungur, reyndu að láta loka kaffihúsum á þeirri forsendu að þau ýttu undir andóf og andstöðu við konungsvaldið. Slíkar tilraunir mættu þó yfirleitt svo mikilli mótspyrnu að þær runnu út í sandinn. Þar sem kaffihús voru opinber rými í einkaeigu innan vaxandi viðskiptahagkerfis höfðu einvaldar og önnur ríkisyfirvöld í flestum tilvikum lítil tök á þeim.
Kaffihús fengu stundum orð á sig sem miðstöðvar andófs og undirróðurs, en voru ekki í eðli sínu andsnúin konungsvaldinu. Þau urðu öllu heldur stjórnmálaleg rými þar sem alls kyns stjórnmálaumræður og skoðanir komu til tals. Hjá fólki sem lifði við sjálfsþurftarmörk eða var neðarlega í félags- og efnahagslegu stigveldi fóru flestir dagar í vinnu og því átti það þess vart kost að sækja kaffihús. Þótt ekki hefðu allir efni á þessum munaði veittu slíkir staðir mörgum óformlega menntun. Fyrir andvirði kaffibolla gátu gestir, sem voru að mestu karlar, tekið þátt í örum hugmynda- og upplýsingaskiptum sem stuðlaði einnig að blómlegri prentmenningu tímabilsins. Þeim sem hvorki kunnu að lesa né höfðu efni á bókum gáfu samræður á kaffihúsum þannig kost á virkri þátttöku í vitsmunamenningu upplýsingarinnar.
Á kaffihúsum gat fólk úr ólíkum samfélagshópum og með ólíka stöðu yfirleitt blandast. Salon-samkomur í Frakklandi á átjándu öld þjónuðu hins vegar fremur vitsmunastarfi forréttindahóps. Þær voru haldnar á heimilum auðugra aðalsmanna og voru óformlegar samkomur rithöfunda, heimspekinga og, að minnsta kosti í orði, allra annarra sem vildu taka þátt. Í reynd tóku þó einkum þátt þeir sem höfðu nægan auð, frítíma og félagsleg tengsl, enda þurfti yfirleitt boð frá gestgjafa samkomunnar til að mæta.
Salon-samkomur voru haldnar á ákveðnum dögum og konur sáu yfirleitt um að halda þær og stýra þeim. Þannig fengu þær mikilvægt tækifæri til að gegna forystuhlutverki í menningarlífinu. Gestgjafar á borð við Marie-Thérèse Geoffrin, Julie de Lespinasse og Suzanne Necker ákváðu ekki aðeins hverjir mættu heldur stýrðu einnig opnum og gagnvirkum samræðum (mynd 7.8). Þrátt fyrir ríkjandi viðhorf karlheimspekinga um að konur væru ekki jafn skynsamar og karlar gegndu yfirstéttarkonur lykilhlutverki sem velgjörðarfólk og verndarar salon-samkomanna, sem voru mikilvægir vettvangar fyrir hugmyndaskipti upplýsingarinnar. Með tímanum þróuðust salon-samkomur í miðstöðvar bókmenntaumræðu sem stuðluðu að fágaðri samskiptamenningu og samheldni meðal aðalsmanna og eignastéttar.
Bréfalýðveldið
Samræður og rökræður á opinberum vettvangi voru óaðskiljanlegar frá blómlegri prentmenningu upplýsingarinnar. Í frönskum borgum undir lok sautjándu aldar var læsi um 30 prósent meðal karla og 14 prósent meðal kvenna, en um miðja átjándu öld hafði það aukist í 48 prósent meðal karla og 27 prósent meðal kvenna. Vaxandi læsi leiddi til mikillar fjölgunar bóka, bæklinga, dagblaða og pólitískra skopmynda. Útbreiðsla prentaðs efnis samræmdi ekki aðeins stafsetningu og þekkingarkerfi heldur gerði fréttum, skoðunum, ljóðum, stjórnspeki, vísindaritum og hvers kyns upplýsingum einnig kleift að ná til mun stærri hóps en hið talaða orð eitt og sér. Bréfalýðveldið var samfélag rithöfunda sem á sautjándu og átjándu öld áttu í samskiptum sín á milli yfir langar vegalengdir um alla Evrópu og Atlantshafssvæðið. Þeir sendu handskrifuð bréf og alls kyns útgefið efni sem gegndi lykilhlutverki í alþjóðlegum hugmyndaskiptum og miðlun hugmynda. Íbúar Bréfalýðveldisins bjuggu ekki á sama landsvæði eins og borgarar stjórnmálalýðveldis, heldur sameinuðust um hugmyndir sem bárust á prenti. Allir læsir einstaklingar gátu tilheyrt Bréfalýðveldinu, sama hvar þeir bjuggu í Evrópu eða Atlantshafsheiminum. Þátttakendur áttu samskipti á grundvelli vitsmunalegs jafnræðis og skiptust frjálslega á hugmyndum, rétt eins og borgarar stjórnmálalýðveldis sem voru, að minnsta kosti í orði, frjálsir og jafnir.
Meðal helstu áhrifamanna Bréfalýðveldisins voru þekktir heimspekingar og stjórnmálaleiðtogar, þar á meðal Voltaire, Benjamin Franklin og Katrín mikla. Þar sem þátttakendur komu frá mörgum löndum og töluðu fjölmörg tungumál voru rit þeirra að miklu leyti annaðhvort á latínu, sem þá var sameiginlegt tungumál fræðastarfs í hinni fjöltyngdu Evrópu, eða kröfðust aðstoðar hæfra þýðenda. Þessi hindrun gerði meirihluta fólks erfitt fyrir að taka beinan þátt í prentmenningu upplýsingarinnar.
Þrátt fyrir víðtæk áhrif prentmenningar voru bein áhrif upplýsingarríta meðal almennings takmörkuð vegna þess hve lítið læsi var meðal handverksfólks, bænda og iðnaðarfólks á tímabilinu. Læsi jókst hratt meðal borgaryfirstéttarinnar, einkum auðugra kaupmanna og aðalsmanna, en var enn langt undir 20 prósentum meðal fólks neðarlega í félags- og efnahagslegu stigveldi, sérstaklega í dreifbýli. Þótt upplýsingin hafi í orði tekið undir sumar lýðræðislegar meginreglur um miðlun þekkingar takmarkaðist þátttakan í reynd við þá sem höfðu nægan auð og frítíma. Bækur voru svo dýrar að nær engir nema efnamestu þjóðfélagsþegnarnir höfðu efni á þeim. Jafnvel ódýrir prentaðir bæklingar voru verulegur útgjaldaliður fyrir flesta verkamenn og bændur á átjándu öld. Á síðari hluta aldarinnar komu fram útlánsbókasöfn sem áttu að auka aðgang lesendahópsins að prentuðu efni, en aðeins útvöldum fræðimönnum og embættismönnum var heimilt að fá bækur að láni. Undir lok aldarinnar tóku hins vegar lestrarfélög, þar sem félagsmenn greiddu árgjald fyrir aðgang að bókum og tímaritum, að fjölga lesendum og auka læsi meðal millistéttarinnar.
Akademíur, háskólar og menntafólk
Salon-samkomur, prentsmiðjur og kaffihús hins opinbera vettvangs voru til samhliða formlegri menntastofnunum og akademíum sem einnig lögðu sitt af mörkum til vitsmunamenningar tímabilsins. Háskólar og vísindafélög gegndu mikilvægu hlutverki í framgangi tilraunavísinda og heimspeki, en voru mun síður aðgengileg lesendahópnum en kaffihús og jafnvel salon-samkomur. Konur sóttu til dæmis salon-samkomur en sóttu ekki háskóla og áttu almennt ekki aðild að vísindafélögum. Á sama hátt áttu verkamenn, sem stundum sóttu kaffihús, engan aðgang að háskólum eða vísindafélögum. Þessar stofnanir voru einnig gjarnan nokkuð íhaldssamar vegna trúarlegs uppruna síns og hefðbundinnar áherslu á guðfræðilega námskrá. Jafnvel þegar námskrá háskóla varð síður trúarleg á átjándu öld lutu þeir enn að mestu ríkinu og konungsvaldinu í stað þess að vera sjálfstæðir.
Ólíkt rannsóknaháskólum nútímans voru háskólar árnýaldar til þess ætlaðir að búa nemendur — sem allir voru karlar úr efnuðum hópum — undir störf í opinberri þjónustu eða í einni af þremur starfsgreinum: læknisfræði, lögfræði eða guðfræði. Námskráin var almennt hugsuð til að viðhalda hefðum fremur en að stuðla að nýsköpun. Tengsl við virta háskóla á borð við Oxford, Bologna og París færðu fræðimönnum engu að síður vald og virðingu sem gerði þeim kleift að komast í samband við auðuga verndara við hirðir og í röðum aðalsins. Þessi tengsl mátti síðan nýta til að fjármagna nýstárlegri rannsóknir og fræðastarf utan háskólanna.
Vísindarannsóknir fóru því almennt fram á einkarannsóknarstofum með aðstoð ýmissa akademía og vísindafélaga. Efnahagslegur stuðningur og vernd einvalda og fursta batt þessar stofnanir ríkinu og kom þannig í veg fyrir að þær nytu hins fulla sjálfstæðis sem einkenndi opinberan vettvang. Eitt hið fyrsta var Konunglega vísindafélagið í London, sem kom fyrst saman 28. nóvember 1660 og hlaut skömmu síðar formlegt konungsleyfi og viðurkenningu Karls II (mynd 7.9). Vísindaleg aðferð Francis Bacon var talin kveikjan að stofnun félagsins. Áhersla hans á að fullkomna tilraunaaðferðir varð eitt meginviðfangsefna þess og hafði áfram áhrif á vísindamenn á borð við Isaac Newton löngu eftir stofnun þess. Newton var einn kunnasti félagi hópsins. Vélræn sýn hans á alheiminn og lögmálin um hreyfingu reikistjarna og þyngdarafl sem studdu hana urðu síðan frönskum heimspekingum á borð við Voltaire innblástur, en þeir litu á verk Newtons sem sönnun fyrir rökréttum alheimi.
Líkt og Konunglega vísindafélagið í London starfaði franska Vísindaakademían með stuðningi og vernd konungsvaldsins. Í þessu tilviki var það Loðvík XIV, sem stofnaði hana árið 1666. Ólíkt enska félaginu naut franska akademían þó góðrar fjármögnunar og var undir ströngu eftirliti konungsins, sem styrkti vísindamenn og störf þeirra með fjárframlögum og eftirlaunum.
Vegna tengsla sinna við hirðina voru félagar í vísindafélögum og akademíum fámenn yfirstétt. Þeir tóku þó einnig þátt á opinberum umræðuvettvöngum og salon-samkomum upplýsingarinnar og mörkuðu upphaf fagvæðingar vísindastarfs á átjándu öld. Vegna tengslanna við salon-samkomur veittu sum vísindafélög konum tækifæri til að taka þátt í vísindastarfi. Þótt þeim væri meinaður aðgangur að háskólum og formleg aðild að konunglegum akademíum í Englandi og Frakklandi voru sumar konur úr aðals- og yfirstétt, svo sem Maria Winkelmann í Þýskalandi og Margaret Cavendish, hertogaynja af Newcastle á Englandi, ekki aðeins verndarar vísindanna heldur tóku einnig virkan þátt í vísindarannsóknum.