77 Byltingar í Evrópu og Norður-Ameríku
7.3 Byltingar: Ameríka, Frakkland og Haítí
Markmið
Í lok þessa kafla átt þú að geta:
Vaxandi áhersla upplýsingarinnar á náttúruréttindi, sjálfstæði auðugrar millistéttar og þvermenningarleg samskipti hins ört vaxandi heimshagkerfis ollu margvíslegum félagslegum og stjórnmálalegum umbreytingum á átjándu öld. Rótgróin forréttindi aðalsins, hefðbundin yfirráð kaþólsku kirkjunnar og geðþóttavald konunga sættu einkum gagnrýni þeirra sem gátu tekið þátt á opinberum vettvangi tímabilsins. Þegar kreppur í ríkisfjármálum skullu á og spenna milli evrópskra konungsríkja og nýlendna þeirra við Atlantshaf magnaðist runnu orðræða upplýsingarinnar og röð alþýðuuppreisna saman og sköpuðu byltingarástand beggja vegna Atlantshafsins. Undir lok aldarinnar leiddi þetta til bandarísku, frönsku og haítísku byltingarinnar (mynd 7.10).
Hver þessara átaka leiddi til mismikilla breytinga. Þau voru jafnframt öll ófullkomin birtingarmynd hugsjóna upplýsingarinnar og undirstrikuðu þann veruleika að stjórnmálaleg réttindi og frelsi takmörkuðust enn við fámennan hóp sem útilokaði að mestu konur og fátækt fólk. Að haítísku byltingunni undanskilinni gerðu þau lítið til að bæta kjör svarts fólks og frumbyggja.
Bandaríska byltingin
Þegar sú hugmynd fékk aukinn hljómgrunn í nýlendusamfélögunum að stjórnmálavald ætti að byggjast á samþykki fólksins ýtti vaxandi óánægja með geðþóttareglur og skatta bresku krúnunnar nýlendunum í Norður-Ameríku í átt að byltingu. Með yfirlýsingunni frá 1763 lýsti Bretland yfir að Appalasíufjöll skyldu vera vesturmörk landnáms þrettán nýlendna þess í Norður-Ameríku (mynd 7.11). Markmiðið var að koma í veg fyrir frekari átök við Frakka og frumbyggja Ameríku á svæðinu og forðast kostnað við varnir landamæranna þegar Bretland glímdi þegar við skuldir vegna Sjö ára stríðsins (1756–1763). Nýlendubúar, sem sumir höfðu þegar fengið landúthlutanir vestan Appalasíufjalla, töldu tilskipunina jafngilda harðstjórn og virtu hana að vettugi.
Álagning skatta og viðskiptareglna jók enn á spennuna. Stimpillögin frá 1765 lögðu einkum skatt á lögskjöl og prentað efni til að afla Bretlandi tekna og leiddu til víðtækra mótmæla. Nýlendubúar í Norður-Ameríku höfðu áður greitt skatta sem breska þingið lagði á, en þeim hafði verið ætlað að greiða skuldir ríkisins. Þótt upphaflegur tilgangur stimpillaganna væri einnig að greiða skuldir sem höfðu safnast upp í Sjö ára stríðinu hélst skatturinn eftir að skuldirnar höfðu verið greiddar. Þetta var í fyrsta sinn sem ætlast var til þess að nýlendubúar greiddu skatt sem hafði þann eina tilgang að skapa breskum stjórnvöldum viðvarandi tekjustofn. Auk þess gátu nýlendubúar ekki kosið þingmenn á breska þingið og áttu því enga fulltrúa sem gátu samþykkt skattlagninguna fyrir þeirra hönd.
Breska þingið afnam stimpillögin árið 1766 en leysti þau aðeins af hólmi með ýmsum öðrum sköttum og tollum sem ollu almennri ólgu í nýlendunum, einkum í Boston. Sama ár og stimpillögin voru afnumin samþykkti þingið raunar yfirlýsingarlögin, sem kváðu á um ótakmarkað vald þess til að leggja skatta á nýlendurnar og stjórna málefnum þeirra. Eftir að þingið gekk svo langt að senda hermenn til Massachusetts til að koma á reglu og ógnaði um leið hefðbundnum réttindum jókst stuðningur í nýlendunum við alger sambandsslit við Bretland.
Þingið veitti síðan Breska Austur-Indíafélaginu einkarétt á innflutningi tes. Það reitti tekaupmenn í nýlendunum til reiði og leiddi til vopnaðra átaka og upphafs bandarísku byltingarinnar árið 1775. Þegar kreppan ágerðist náði byltingarhugurinn hámarki er fyrsta og annað meginlandsþingið, samkomur kjörinna fulltrúa nýlendnanna, komu saman í Fíladelfíu árin 1774 og 1775. Annað meginlandsþingið tók sér stjórnarvald sem lið í andspyrnu gegn breskri harðstjórn og samþykkti sjálfstæðisyfirlýsinguna árið 1776.
Sjálfstæðisyfirlýsingin byggðist á meginreglum upplýsingarinnar um fullveldi og náttúruréttindi, einkum kenningu rithöfundarins og heimspekingsins Johns Locke um samfélagssáttmálann. Stuðningur við sjálfstæði var þó ekki almennur meðal nýlendubúa og verulegur minnihluti var hlutlaus eða studdi Breta með virkum hætti. Að lokum samþykktu tólf nýlendnanna þrettán sjálfstæðisyfirlýsinguna en New York sat eitt hjá. Í hernaðarátökunum sem fylgdu unnu Bretar flestar orrusturnar í upphafi, en meginlandsherinn undir stjórn George Washington hafði að lokum betur og Bretar gáfust upp við Yorktown í Virginíu árið 1781. Einhver átök héldu áfram fram á haust 1783, en friður komst formlega á þegar fulltrúar hinna nýju Bandaríkja og Georgs III Bretakonungs undirrituðu Parísarsamninginn í september það ár og bundu þannig opinberlega enda á stríðið.
Eftir stríðið voru Sambandsákvæðin, fyrsta ritaða stjórnarskráin, samin árin 1776–1777 og fullgilt af nýlendunum þrettán árið 1781. Þau gáfu nýju þjóðinni heitið Bandaríki Ameríku og veittu þinginu vald til að slá mynt og stofna til bandalaga, en heimiluðu alríkisstjórninni hvorki að leggja á skatta né stjórna utanríkisstefnu. Þessir annmarkar urðu til þess að fulltrúar á stjórnlagaþinginu sömdu stjórnarskrána árið 1787. Hún veitti alríkisstjórninni meðal annars vald til skattlagningar og til að setja reglur um viðskipti milli ríkjanna. Þegar stjórnarskráin tók formlega gildi árið 1789 leysti hún Sambandsákvæðin af hólmi og styrkti miðstjórnarvald landsins verulega.
Í orði endurspegluðu sjálfstæðisyfirlýsingin og stjórnarskrá Bandaríkjanna lýðræðishugsjónir upplýsingarinnar, en í reynd voru afrek nýlendubúanna mótsagnakennd í eðli sínu því margir stofnendanna voru þrælahaldarar. Stjórnmálafrelsi fór saman við þrælahald og full stjórnarskrárbundin réttindi og frelsi náðu aðeins til hvítra eignamanna, sem voru minnihluti íbúanna, en ekki til kvenna, svartra Bandaríkjamanna, frumbyggja Ameríku eða margra innflytjenda. Þótt konur hefðu tekið þátt í stríðinu með því að leiða góðgerðarsamtök og neita að kaupa vörur sem Bretar lögðu skatta á fengu þær engin stjórnmálaleg réttindi í hinu nýja lýðveldi. Þrælahald hlaut auk þess vernd í stjórnarskránni þegar fulltrúar stjórnlagaþingsins samþykktu þriggja fimmtu hlutaregluna. Samkvæmt henni töldust þrír fimmtu hlutar þrælaðs fólks með í útreikningum sem skattlagning og stjórnmálaleg fulltrúatala þrælahaldsríkja byggðust á. Með því að gefa í raun í skyn að þrælað fólk væri ekki fullkomlega mannlegt og neita því um kosningarétt greypti ákvæðið kynþáttafordóma í grunn stjórnarskrárinnar. Þótt þriggja fimmtu hlutareglan væri að lokum afnumin árið 1868 hélst stjórnmálaleg réttindasvipting svartra borgara fram á tíma borgararéttindabaráttunnar og lengur.
Bandaríska frelsisstríðið var einnig algjör hörmung fyrir frumbyggja Ameríku. Frumbyggjaleiðtogar á borð við Thayendanegea, höfðingja Mohawk-þjóðarinnar, óttuðust að sigur nýlendubúa myndi eyðileggja lönd þeirra og svíkja hagsmuni þeirra. Þeir mynduðu því bandalög við Breta og veittu þeim mikilvægan hernaðarstuðning. Byltingarherir eyðilögðu síðan bæi og uppskeru frumbyggja í vesturhluta New York og Pennsylvaníu. Að stríðinu loknu voru fulltrúar frumbyggja útilokaðir frá öllum samningaviðræðum, sem leiddi að lokum til verulegs landmissis og skerðingar á sjálfstæði þeirra.
Freistandi kann að vera að líta á bandarísku byltinguna sem fullnaðarsigur hugsjóna upplýsingarinnar um fullveldi almennings og náttúruréttindi, en raunveruleg beiting þessara meginreglna var í besta falli ósamræmd. Hefðbundnar frásagnir nefna yfirleitt frelsisást sem leiðarljós byltingarinnar og fagna lýðræðislegum árangri hennar, en orsakir hennar voru mun flóknari. Tilraunir Breta til að herða tökin á nýlendunum á árunum fyrir stríðið vöktu andspyrnu nýlendubúa sem vildu halda sjálfstæði sínu, en rætur stríðsins lágu í margvíslegum efnahagslegum, stjórnmálalegum og hugmyndafræðilegum deilum. Yfirstétt nýlendnanna krafðist sömu réttinda og samsvarandi hópar í Bretlandi. Krafa hennar um að leggja sjálf á skatta og andstaða við krúnuna höfðu mikil áhrif á upphaflegu sjálfstæðiskröfuna. Kaupmenn sóttust hins vegar einkum eftir efnahagslegu frelsi undan breskum viðskiptahömlum og sköttum. Enn aðrir lögðust gegn tilraunum Breta til að hefta útþenslu til vesturs og yfirtöku lands frumbyggja. Að lokum runnu þessar ólíku hvatir saman við vaxandi alþýðumótmæli, ýttu undir uppreisnir og ofbeldi og leiddu loks til byltingar.
Franska byltingin
Gagnrýnendur einveldis og rótgróinna forréttinda aðalsins í Frakklandi sóttu innblástur í velgengni byltingarsinna í Norður-Ameríku og tóku að krefjast breytinga. Þeir voru jafnframt mitt í djúpstæðri efnahagskreppu sem stafaði af samspili óhóflegrar eyðslu konungsins og, með nokkurri kaldhæðni, stuðningi Frakka við bandaríska frelsisstríðið.
Líkt og sjálfstæðisbaráttan í nýlendunum í Norður-Ameríku endurspeglaði byltingarhreyfingin í Frakklandi flókið samspil orsaka og afleiðinga. Eftir röð uppskerubresta og yfirvofandi gjaldþrot frönsku krúnunnar stóðu margir bændur og fátækir borgarbúar á barmi hungursneyðar á áttunda áratug átjándu aldar. Gremja yfir vanmætti stjórnarinnar til að veita aðstoð leiddi til víðtækrar ólgu og uppþota. Síðari tilraun krúnunnar til að leggja jarðaskatt á aðalsmenn, sem áður höfðu verið undanþegnir slíkri skattlagningu, mætti mikilli andspyrnu yfirstétta samfélagsins sem vildi ekki afsala sér hefðbundnum forréttindum. Á sama tíma krafðist vaxandi millistétt breytinga. Hún var ósátt við útilokun sína frá stjórnmálavaldi og sótti innblástur í orðræðu upplýsingarinnar um réttindi og frelsi. Kröfur um umbætur á úreltu stjórnkerfi og samfélagsstigveldi náðu því marki að ekki varð aftur snúið um miðjan níunda áratug átjándu aldar.
Bandaríska frelsisstríðið leiddi til fæðingar nýrrar sjálfstæðrar þjóðar, en franska byltingin umbylti rótgrónum stjórnmálakerfum og mótaði valdajafnvægið í Evrópu að nýju. Róttæk höfnun uppreisnarinnar á valdboðsstjórn, sem knúði fram hlýðni við stjórnvöld og takmarkaði einstaklingsfrelsi, rann að lokum út í sandinn. Félagslegu og stjórnmálalegu umbæturnar sem hún varð kveikjan að höfðu engu að síður mikil áhrif á eðli nútímaþjóðríkja.
Kjarni byltingarhitans í Frakklandi var hefðbundin skipting fransks samfélags í þrjár stéttir — klerka, aðal og almúga — sem styrkti auð og stjórnmálavald aðalsins og kirkjunnar. Í þessu kerfi, sem varð til á miðöldum, var fyrsta stéttin kaþólskir klerkar. Þeir voru innan við 1 prósent íbúanna en réðu yfir um 10 prósentum lands í Frakklandi. Kirkjan var nánast undanþegin sköttum og aflaði sér mikilla tekna með tíundum (skatti sem nam einum tíunda árstekna) og gjöldum sem almenningur þurfti að greiða. Aðallinn, eða önnur stéttin, var um 3–4 prósent íbúanna en réð yfir meira en 30 prósentum landsins. Aðalsmenn gegndu einnig flestum virtustu embættum í stjórnsýslu, her og dómskerfi konungsins vegna aðalsstöðu sinnar og voru sömuleiðis undanþegnir sköttum. Skattbyrðin hvíldi að mestu á þriðju stéttinni, þeim 95 prósentum franskra íbúa sem eftir stóðu: bændum, fátækum borgarbúum, auðugri borgarastétt eða borgarmillistétt sem hafði einkum lífsviðurværi af verslun og sérhæfðum starfsgreinum og öllum öðrum sem tilheyrðu hvorugri hinna stéttanna (mynd 7.12).
Viðvarandi eignaójöfnuður varð verulegt ágreiningsefni meðal fransks almennings, einkum í miðri efnahagskreppu ríkisins, en útilokun frá stjórnmálavaldi var annað stórt vandamál í aðdraganda byltingarinnar. Áhersla upplýsingarinnar á almenningsálit, náttúruréttindi og frelsi undan harðstjórn höfðaði einnig til margra menntaðra almúgamanna og aðalsmanna sem töldu brýna þörf á stjórnmálalegum og efnahagslegum umbótum í Frakklandi. Stéttaþingið, allsherjarþing fulltrúa aðals, klerka og almúga og það sem komst næst því að vera stjórnskipuleg stofnun í Frakklandi, hafði hins vegar ekki verið kallað saman af frönskum einvaldi frá 1614. Atkvæðakerfi þingsins var ekki síður vandasamt því hver stétt hafði eitt atkvæði. Þar sem klerkar og aðall áttu yfirleitt sameiginlegra hagsmuna að gæta felldu atkvæði þeirra jafnan allar tillögur þriðju stéttarinnar.
Árið 1789 kallaði Loðvík XVI Stéttaþingið saman í örvæntingu til að leggja til róttækar umbætur á efnahagslífinu og nýja skatta. Þriðja stéttin neitaði þó að taka þátt fyrr en konungurinn breytti atkvæðakerfinu. Eftir nokkra kyrrstöðu fékk hún stuðning margra klerka og kom saman sérstaklega sem Þjóðþing. Þessi stjórnmálalega uppreisn styrkti fullveldi almennings og konungurinn brást við með því að safna herliði til að beygja fólkið með valdi. Áætlunin snerist þó gegn honum þegar röð alþýðuuppreisna í París og um allt land leiddi til þess að almúginn náði stöðum tengdum konungsvaldinu á sitt vald, þar á meðal Bastillunni, virki í París, og endurúthlutaði landi og neitaði að greiða skatta.
Úr sterkri stöðu gaf Þjóðþingið síðan út Yfirlýsingu um réttindi manns og borgara. Líkt og sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna hélt hún á lofti náttúruréttindum á borð við frelsi og eignarrétt, en kvað einnig á um fulltrúastjórn, jafnræði fyrir lögum og tjáningarfrelsi. Til að draga úr valdi konungsins og framfylgja ákvæðum yfirlýsingarinnar samdi Þjóðþingið nýja stjórnarskrá árið 1791 og fól nýstofnuðu Löggjafarþingi að stjórna Frakklandi sem stjórnarskrárbundnu konungsveldi og vinna að lagaumbótum.
Þrátt fyrir framsæknar umbætur sætti yfirlýsingin gagnrýni, meðal annars frá franska leikskáldinu Olympe de Gouges, fyrir að taka ekki á réttindum kvenna. Árið 1791 gaf Gouges út Yfirlýsingu um réttindi kvenna og borgarakvenna. Þar lagði hún áherslu á jafnrétti kvenna og karla og hélt því fram að konur ættu að njóta sömu borgararéttinda og karlar.
Efnahagsástand Frakklands hélt á sama tíma áfram að versna. Hópur kvenna sem áttu í erfiðleikum með að sjá fjölskyldum sínum fyrir mat safnaði saman þúsundum manna til að ganga á fund konungsins og krefjast aðgerða. Sans-culottes-liðar áttu einnig mikinn þátt í að magna byltingarandann gegn konunginum og djúpstæðum eignaójöfnuði þjóðarinnar. Þeir voru róttæklingar úr lægri stéttum og verkalýð sem höfðu ekki efni á culottes, tískubuxum aðalsins sem náðu niður að hnjám og gáfu til kynna að viðkomandi þyrfti ekki að vinna líkamlega vinnu sér til framfærslu (sans merkir „án“ á frönsku). Eftir að reiður mannfjöldinn handtók konungsfjölskylduna missti konungurinn allan eftirstandandi stuðning almennings þegar hann og eiginkona hans, María Antoinette drottning, reyndu að flýja.
Hið nýstofnaða Löggjafarþing vék konunginum tímabundið frá og stofnaði fulltrúaþing sem nefndist Þjóðarsamkoman og sakfelldi Loðvík fyrir landráð. Í Þjóðarsamkomunni voru margir ólíkir hópar byltingarmanna sem greindi á um hvernig stjórnvöld og samfélag Frakklands ættu að vera. Ýmsir stjórnmálaklúbbar og samtök settu fram ólíkar hugmyndir um markmið byltingarinnar og bestu leiðirnar til að ná þeim. Jakobínaklúbburinn var stofnaður árið 1789 og varð fljótt áhrifamestur þessara klúbba. Jakobínar vildu binda enda á stjórn Loðvíks XVI og stofna lýðveldi í stað franska konungsveldisins. Ágreiningur milli róttækra og hófsamra fylkinga þeirra torveldaði þó samkomulag. Gírondínar voru hófsöm fylking jakobína og sumir þeirra komu frá Gironde-héraði í suðvesturhluta Frakklands. Þeir lögðust gegn aftöku konungsins. Róttæka jakobínafylkingin Fjallið, sem fékk nafn sitt af því að meðlimir hennar sátu í efstu bekkjum Þjóðarsamkomunnar, studdi hins vegar dauðadóm yfir honum. Eftir að Þjóðarsamkoman rétti yfir konunginum hafði Fjallið að lokum betur og konungurinn var tekinn af lífi í janúar 1793.
Árið 1793 lýstu Fjallið og stuðningsmenn þess andstæðinga aftöku konungsins óvini byltingarinnar og hófu tímabil ofbeldisfullrar kúgunar sem nefnt er ógnarstjórnin. Lögfræðingurinn Maximilien de Robespierre, sem barðist fyrir jafnrétti, leiddi bráðabirgðastjórn Frakklands, svonefnda Allsherjaröryggisnefnd, frá 1793 til 1794. Undir herópinu liberté, égalité, fraternité (frelsi, jafnrétti, bræðralag) kom þessi róttæki áfangi byltingarinnar mörgum framsæknum umbótum til leiðar, þar á meðal verðstýringu á korni, lögleiðingu skilnaðar og afnámi þrælahalds. Þrátt fyrir þessi afrek var tímabilið þó mótsagnakennt í eðli sínu því tugþúsundir manna voru fangelsaðar eða teknar af lífi að geðþótta til að þagga niður andóf.
Ágreiningur Allsherjaröryggisnefndarinnar og Þjóðarsamkomunnar um trúar- og efnahagsstefnu flýtti fyrir endalokum ógnarstjórnarinnar þegar stuðningur við kúgunarstefnu Robespierre dvínaði. Árið 1794 sviptu stjórnarandstæðingar Robespierre völdum og ógnarstjórninni lauk loks í júlí 1794 þegar leiðtogar hennar, þar á meðal Robespierre, voru hálshöggnir með fallöxi. Þjóðarsamkoman afnam þá framkvæmdavald Allsherjaröryggisnefndarinnar og leitaðist við að endurheimta stjórnmálalegan stöðugleika með stjórnarskrá frá 1795. Hún kom á fimm manna framkvæmdaráði sem nefndist Fimmstjórnin. Þrátt fyrir tilraunir nýju stjórnarinnar til að koma í veg fyrir uppreisnir og andóf glímdi hún bæði við róttæka jakobína, sem vildu endurvekja byltingarhita ógnarstjórnarinnar, og íhaldssamar fylkingar sem vildu endurreisa konungsveldið. Vaxandi átök milli hófsamra og róttækra afla, sem hungursneyð og efnahagserfiðleikar skerptu, urðu að lokum til þess að Fimmstjórnin kallaði árið 1799 eftir aðstoð Napóleons Bonaparte, áhrifamikils og miskunnarlauss hershöfðingja í franska hernum, við að koma á valdboðsstjórn og þagga niður í andstöðuröddum.
Eftir að ógnarstjórnin mistókst tók byltingin íhaldssamari stefnu og hugsjónaeldur frönsku byltingarinnar slokknaði. Hin nýja lýðræðishefð í Frakklandi breyttist síðan í valdboðsstjórn með stuðningi almennings þegar Napóleon náði völdum. Þótt hann varðveitti sum afrek byltingarinnar kom Napóleon einnig aftur á þrælahaldi í frönsku nýlendunum og lýsti sig keisara árið 1804. Þegar veldi hans stóð sem hæst réð hann yfir víðfeðmu heimsveldi.
Eftir röð misheppnaðra herferða sem spruttu af löngun hans til að drottna yfir Evrópu, þar á meðal hörmulega innrásartilraun í Rússland, afsalaði Napóleon sér krúnunni árið 1814. Hann sneri síðan aftur og leiddi Frakkland á ný þar til Bretar og Prússar sigruðu hann við Waterloo í Belgíu árið 1815. Eftir ósigurinn var Napóleon að lokum gerður útlægur frá Frakklandi og neyddur til að eyða því sem eftir var ævinnar í útlegð.
Franska byltingin virtist nú hafa farið heilan hring þegar franska konungsveldið var endurreist árin 1814–1815. Loðvík XVIII, hinn endurreisti Frakkakonungur, gat þó ekki stjórnað sem einvaldur heldur varð að viðurkenna ný stjórnarskrárbundin réttindi þegna sinna til þátttöku í stjórn landsins og til að setja valdi konungs skorður. Þrátt fyrir stutta einræðisstjórn Napóleons tókst frönsku byltingunni að brjóta á bak aftur óhófleg völd aðals og klerka og fella öflugasta einveldi Evrópu.
Frönsku byltingarmönnunum tókst ekki að festa að fullu í sessi þær meginreglur frelsis, jafnréttis og bræðralags sem lengi höfðu veitt hreyfingunni innblástur. Þeir vildu leysa forréttindi konungs og aðals af hólmi með víðtækum umbótum sem byggðust á hugsjónum náttúruréttinda og vernd gegn harðstjórn. Í reynd fengu konur í Frakklandi þó ekki mörg þeirra réttinda sem körlum voru veitt, þrátt fyrir lykilhlutverk þeirra í byltingunni. Frakkland varð raunar síðast allra helstu Vesturvelda til að veita konum kosningarétt, árið 1944.
Enn meiri þversögn fólst ef til vill í ósamræminu milli frelsishugsjóna upplýsingarinnar, sem knúðu byltinguna áfram, annars vegar og áframhaldandi nýlendustefnu Frakka, arðráns á vinnuafli þrælaðs fólks og mismununar gegn frjálsu lituðu fólki hins vegar. Að stuttu tímabili ógnarstjórnarinnar undanskildu héldu Frakkar áfram að standa vörð um þrælahald í nýlendum sínum. Í nýlendunni Saint-Domingue, sem nú nefnist Haítí, fékk þrælað eða frjálst litað fólk lítil sem engin réttindi í kjölfar frönsku byltingarinnar. Arfleifð byltingarinnar í Frakklandi var því blendin.
Haítíska byltingin
Líkt og leiðtogar byltinganna í nýlendum Norður-Ameríku og Frakklandi vildu leiðtogar haítísku byltingarinnar hafna harðstjórn og afnema rótgróið ójafnræði. Ólíkt bresku nýlendubúunum gerðu haítísku byltingarmennirnir baráttu gegn kynþáttamisrétti og óréttlæti að meginmarkmiði sínu. Haítíska byltingin var fyrsta uppreisn þrælaðs fólks í sögunni sem felldi ekki aðeins nýlendustjórn heldur stofnaði einnig sjálfstætt ríki (mynd 7.13). Sjálfstæðið hafði þó gríðarlegan kostnað í för með sér því Frakkland neyddi nýja lýðveldið árum saman til að greiða háar skaðabætur vegna eignatjóns franskra borgara og steypti þannig hinni nýju þjóð í fátækt. Byltingin var engu að síður ein mikilvægasta ögrun við nýlendustefnu sem fram hafði komið á vesturhveli jarðar.
Saint-Domingue á eyjunni Hispaníólu var auðugasta nýlenda Frakklands og framleiddi um 40 prósent sykursins og nær helming kaffisins sem flutt var inn til Evrópu á átjándu öld. Framleiðsla þessara vinnuaflsfreku vara byggðist á miskunnarlausu kerfi sem hneppti meirihluta íbúa nýlendunnar í þrældóm. Í upphafi haítísku byltingarinnar bjuggu um 500.000 manns sem höfðu verið hnepptir í þrældóm í Saint-Domingue, flestir af afrískum uppruna sunnan Sahara. Um fjörutíu þúsund hvítir íbúar voru blandaður hópur auðugra plantekrueigenda, millistéttarfólks í sérfræðistörfum og fátæks verkafólks. Þriðji hópurinn, um þrjátíu þúsund manns, voru gens de couleur libres (franskt heiti sem merkir frjálst litað fólk). Margir þeirra voru af blönduðum uppruna og sumir héldu sjálfir fólki í þrældómi. Skörp samfélagsskipting og arðrán á þræluðu fólki nýlendunnar gerði Saint-Domingue að gróðrarstíu ólgu.
Eftir að fréttir af byltingunni í Frakklandi bárust til nýlendunnar sendu hvítir plantekrueigendur og gens de couleur libres fulltrúa til Parísar árið 1789 í von um aukið efnahagslegt og stjórnmálalegt frelsi undan Frökkum. Eiginhagsmunir réðu mestu um að hvor hópur túlkaði meginreglur og markmið byltingarinnar á ólíkan hátt. Auðugir hvítir plantekrueigendur sóttust eftir stjórnmálalegu sjálfstæði og auknu frelsi undan viðskiptahömlum, en fátækt hvítt fólk vildi fyrst og fremst tryggja sjálfu sér jafnan rétt sem borgarar. Hvorki auðugt né fátækt hvítt fólk barðist fyrir því að litað fólk fengi jöfn stjórnmálaleg eða lagaleg réttindi. Gens de couleur libres túlkuðu hins vegar frelsisorðræðu byltingarinnar þannig að jafnræði skyldi ná til alls frjáls fólks óháð kynþætti. Þar sem sumir þeirra héldu fólki í þrældómi kröfðust þeir þó ekki afnáms þrælahalds. Ósamrýmanleg markmið hópanna juku fjandskap milli frjálsra samfélagshópa í Saint-Domingue. Átök hvítra og gens de couleur libres brutust út árið 1791 eftir að hvítir íbúar Haítí neituðu að viðurkenna þau borgararéttindi sem Frakkland hafði veitt auðugu lituðu fólki. Ólgan og óstöðugleikinn sem fylgdu sköpuðu kjörið tækifæri til uppreisnar sem þróaðist í fullmótaða byltingu.
Við fyrstu sýn kann að virðast sem franska byltingin og hugsjónir upplýsingarinnar hafi kveikt byltinguna á Haítí. Innblásturinn kom þó að miklu leyti frá orðrómi um að Frakkland hefði bannað þrælahald, tilvist þrælaðra leiðtoga sem voru reiðubúnir að rísa gegn hvítum plantekrueigendum og áhrifum vúdútrúar, sem blandar saman rómversk-kaþólskum og hefðbundnum vesturafrískum trúarsiðum. Í ágúst 1791 hittist hópur þrælaðs fólks sem undirbjó uppreisn á þéttvöxnu skógarsvæði sem nefndist Bois Caïman til að innsigla sáttmála sinn með vúdúathöfn undir stjórn Dutty Boukman, vúdúprests frá Jamaíku. Erfitt er að vita nákvæmlega hvernig athöfnin fór fram. Þar sem Frakkar höfðu bannað vúdúiðkun í nýlendum sínum voru slíkar samkomur jafnan sveipaðar leynd. Ljóst er þó að vúdú var mikilvæg andleg hefð meðal þrælaðra Afríkubúa og eitt fárra sviða þar sem þeir gátu öðlast tilfinningu fyrir sálrænu sjálfstæði. Víðtæk skírskotun vúdú meðal þrælaðs fólks í Saint-Domingue sameinaði því ólíka uppreisnarhópa og átti verulegan þátt í að knýja byltinguna áfram.
Nokkrum dögum eftir fundinn í Bois Caïman gengu nokkrir gens de couleur libres til liðs við þrælað fólk í uppreisn gegn hvítum nýlendubúum. Þeir hófu uppreisnina í norðurhluta Saint-Domingue, eyðilögðu fjölmargar plantekrur og héldu áfram að efla uppreisnina. Í september 1791 hafði uppreisnin breiðst út til Port-au-Prince, höfuðborgar nýlendunnar.
Önnur ríki blönduðust fljótlega í uppreisnina á Haítí. Árið 1792 sendu Frakkar herlið til eyjarinnar í tilraun til að stöðva uppreisnina og veittu öllum frjálsum lituðum körlum borgararéttindi til að binda enda á stuðning þeirra við þrælaða uppreisnarmenn. Árið 1793 áttu Frakkar í stríði við flest ríki Evrópu, þar á meðal Bretland og Spán. Evrópskir valdhafar vildu ekki að franski byltingarandinn sem hafði leitt til falls Loðvíks XVI breiddist út til ríkja þeirra og Frakkar fóru í stríð til að koma í veg fyrir að fjandsamlegir einvaldar bundu enda á byltinguna. Árið 1793 gengu breskir og spænskir hermenn á land á Haítí og studdu hvíta nýlendubúa í tilraun þeirra til að brjóta uppreisn þrælaðs fólks á bak aftur. Bæði Spánn og Bretland vonuðust til að veikja Frakkland með því að svipta það tekjum af sölu haítísks sykurs og koma í veg fyrir að uppreisnin breiddist til eigin nýlendna í Karíbahafi. Hernaðaríhlutunin batt þó ekki enda á uppreisnina. Frakkland afnam þrælahald formlega árið 1794, á róttækasta skeiði byltingarinnar, og nýlenduyfirvöld í Saint-Domingue gáfu út tilskipun um frelsun.
Undir forystu François-Dominique Toussaint Louverture, herforingja sem hafði áður verið hnepptur í þrældóm, voru gerðar margar umbætur á eyjunni Hispaníólu, þar sem Saint-Domingue og Dóminíska lýðveldið eru (mynd 7.14). Louverture frelsaði þrælað fólk í báðum nýlendunum árið 1801. Hann beitti sér síðan fyrir stjórnarskrá handa nýja ríkinu Haítí, sem hann hélt þó fram að væri enn hluti franska heimsveldisins. Stjórnarskráin byggðist á meginreglum náttúruréttinda og kenningum um samfélagssáttmálann, líkt og þær sem höfðu leiðbeint frönsku og bandarísku byltingunni. Hún gerði Louverture þó jafnframt að landstjóra Haítí til æviloka, veitti honum víðtæk völd og heimilaði honum að velja eftirmann sinn. Louverture neyddi einnig haítíska bændur sem áður höfðu verið hnepptir í þrældóm til að vinna á sykurreyrsökrum. Þrátt fyrir nauðungarvinnustefnu hans tók Haítí, ólíkt Bandaríkjunum og Frakklandi, beinlínis á kynþáttamisrétti, veitti öllum borgurum réttindi óháð kynþætti eða samfélagsstétt og veitti öllu svörtu fólki, frumbyggjum og fólki af blönduðum uppruna sem hafði búið í landinu í að minnsta kosti eitt ár borgararétt. Stjórnmálaleg réttindi náðu þó aðeins til karlkyns borgara. Haítískar konur þurftu að bíða fram á tuttugustu öld eftir kosningarétti, líkt og konur í Frakklandi og Bandaríkjunum.
Sem leiðtogi haítísku byltingarinnar sætti Louverture fjandskap Frakka. Þrátt fyrir stutt vopnahlé var hann handtekinn árið 1802 þegar Napóleon reyndi að ná Saint-Domingue aftur á sitt vald. Louverture var fluttur til Frakklands og varði því litla sem eftir var ævinnar í frönsku fangelsi, þar sem hann skrifaði endurminningar sínar til að verja sig gegn ásökunum um landráð.
Napóleon reyndi að koma aftur á þrælahaldi og endurheimta yfirráð Frakka í Saint-Domingue árið 1802, en uppreisnarherinn undir forystu Jean-Jacques Dessalines, eftirmanns Louverture, bar sigurorð af her hans. Dessalines og sigursælt lið hans nefndu landið síðan Haítí, orð úr máli Taíno-fólksins sem bjó þar fyrir landnám Evrópumanna og merkir fjalllent. Eftir að Dessalines lýsti yfir fullu sjálfstæði Haítí 1. janúar 1804 flúðu hvítir plantekrueigendur eða voru drepnir og landi var endurúthlutað til svartra Haítíbúa sem áður höfðu verið frjálsir eða hnepptir í þrældóm. Þrátt fyrir fyrirheit hins unga haítíska ríkis lagði Frakkland árið 1825 á það gífurlega sjálfstæðisskuld sem lagði efnahag hins nýja lands í rúst um langt árabil. Jafnrétti varð auk þess ekki að fullu að veruleika þegar fyrrum gens de couleur libres tóku sér hlutverk fyrri plantekrueigenda á toppi samfélagsstigveldisins. Haítíska byltingin tryggði því ekki öllum varanlegt jafnrétti, en hún afnam lagalegt kynþáttamisrétti þótt gens de couleur libres létu kynþátt áfram hafa áhrif á afstöðu sína.
Þrátt fyrir efnahagslegan óstöðugleika og flókin kynþáttatengsl á Haítí eftir byltinguna var sjálfstæði landsins einstök ögrun við nýlendustefnu og þrælahald. Haítí leysti einnig með farsælum hætti mótsögnina milli byltingarhugsjóna um frelsi og þrælahalds í reynd. Árangur byltingarinnar veitti öðrum samfélögum þar sem þrælahald tíðkaðist von og olli miklu uppnámi í þrælahaldssamfélögum um allan Atlantshafsheiminn. Ótti sem haítíska byltingin vakti leiddi að lokum til íhaldssams bakslags meðal yfirstétta og tímabundinnar útbreiðslu þrælahalds í nágrannaríkjum á borð við Kúbu. Bandaríkin viðurkenndu Haítí ekki formlega sem sjálfstætt ríki fyrr en árið 1862. Arfleifð sjálfstæðis Haítí varð þó síðar innblástur að uppreisnum þrælaðs fólks annars staðar í Atlantshafsheiminum, svo sem uppreisninni á Þýsku ströndinni í Louisiana árið 1811, og varð að lokum veruleg ögrun við nýlenduskipan Evrópu.