7.1 Upplýsingin
7.1 Upplýsingin
Markmið
Í lok þessa kafla átt þú að geta:
Meginhugmyndir vísindabyltingarinnar á sextándu og sautjándu öld festu í sessi þá sýn að alheimurinn væri skipulegur og rökréttur. Í byrjun átjándu aldar hafði þessi hugmynd leitt til verulegrar gagnrýni á hefðbundna réttlætingu kristninnar á samfélagslegum stigveldum og sýn hennar á eðli alheimsins. Með því að ögra rótgrónum hugmyndum um náttúruna, alheiminn og takmörk mannlegrar greindar færði byltingin í vísindalegri hugsun á árnýöld út landamæri þekkingarinnar og ýtti undir vitsmunalega nýsköpun. Á átjándu öld héldu fræðimenn og aðrir hugsuðir áfram gagnrýninni rannsókn sinni og tóku hefðbundnar stofnanir, allt frá trúarbrögðum til konungsveldisins, til gaumgæfilegrar skoðunar. Þessi nýi andi gagnrýninnar hugsunar og öflugu hugmyndaskiptin urðu að lokum þekkt sem upplýsingin.
Sagnfræðingar hafa yfirleitt talið Vestur-Evrópu fæðingarstað upplýsingarinnar. Innblástur hennar var þó í raun hnattrænn og spannaði allt frá heimsborgaralegu eðli hins þjóðernislega, trúarlega og menningarlega fjölbreytta Ottómanveldis til auðugra heimspekihefða Kína. Að lokum höfðu þessar hugmyndir meiri áhrif í Evrópu en annars staðar, en afleiðingar upplýsingarinnar takmörkuðust alls ekki við Evrópu. Upplýsingarhugsuðir í Evrópu mynduðu nýja heild úr þessari þekkingu sem síðar barst til annarra heimshluta. Þar túlkuðu nýlenduþegnar hugmyndirnar á sinn hátt og nýttu þær í eigin þágu.
Vald skynseminnar
Ekki er hægt að draga upplýsinguna saman í eina sameinandi heimspeki eða eitt heildstætt hugmyndakerfi. Upplýsingarhugsuðir í vitsmunalegum kreðsum Asíu, Evrópu og Ameríku sóttu þó innblástur í áherslu sautjándu aldar á að beita skynseminni til að glíma við spurningar um mannlegt eðli, margbreytileika stjórnmálavalds og samfélagsskipulags og lögmál rökfræði og vísindalegrar hugsunar.
Margir þeirra þátta vestrænna vísinda sem ásamt hugmyndum ítölsku endurreisnarinnar veittu upplýsingunni innblástur byggðust á vísindahefðum sem þróuðust í hinum íslamska heimi, sem hafði tileinkað sér forngrísk og indversk þekkingarkerfi. Sérstaklega tók Al-Andalus, sá hluti Spánar og Portúgals sem múslimar réðu og komst til valda árið 711, að hafa veruleg áhrif á vitsmunalíf Evrópu á elleftu og tólftu öld. Með varðveislu og þýðingum á verkum forngrískra hugsuða á borð við Aristóteles og Platon, sem þá voru ekki aðgengileg í Evrópu, ýttu múslimskir fræðimenn á Spáni bæði undir evrópsku endurreisn tólftu aldar og ítölsku endurreisnina á fjórtándu og fimmtándu öld. Auk þess að varðveita grundvallarrit Grikkja sömdu og þýddu múslimskir fræðimenn í Al-Andalus á miðöldum, svo sem tólftu aldar fræðimaðurinn Averroes, einnig arabísk heimspekirit sem nutu mikillar útbreiðslu meðal fræðimanna í kristinni Evrópu.
Annars staðar í hinum múslimska heimi höfðu arabísk, indversk og persnesk rit um stærðfræði, læknisfræði og stjörnufræði lengi haft mikil áhrif á evrópsk vísindi og heimspeki. Framlag persneskra stærðfræðinga miðalda á borð við Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi og Omar Khayyam til algebrunnar og lykilhlutverk indverska heimspekingsins Aryabhata á sjöttu öld á sviði hornafræðinnar veittu til dæmis fræðimönnum vísindabyltingarinnar þau vitsmunalegu verkfæri sem þurfti til að þróa nýjar kenningar um alheiminn og eðli hreyfinga reikistjarna (mynd 7.4). Þessar framfarir hefðu þó ekki orðið án þróunar tugakerfisins á Indlandi til forna og nýjunga í notkun brota innan arabískra talnakerfa í Norður-Afríku á tíundu öld. Hæfni vísindamanna til að reikna flóknar stærðfræðiformúlur og lýsa smáatriðum í hreyfingum reikistjarna ýtti ekki aðeins undir vísindabyltinguna heldur kom áþreifanlegri þekkingu einnig í stað hjátrúar og rótgróinna trúarskoðana. Upplýsingin var því afrakstur þvermenningarlegra tengslaneta fræðastarfs og þekkingarmiðlunar sem stuðluðu að vexti vísindanna.
Meðal þeirra meginhugmynda sem mótuðu sýn upplýsingarinnar á þekkingu voru hugtökin tvö, afleiðsla og aðleiðsla. Þessar aðferðir, sem voru arfur úr hugmyndaheimi vísindabyltingarinnar, fela í sér ólíkar leiðir til að skipuleggja upplýsingar og setja fram tilgátur. Við aðleiðslu er tilteknum dæmum og athugunum safnað til að komast að almennri niðurstöðu, en afleiðsla hefst hins vegar á almennri fullyrðingu eða kenningu sem síðan er beitt til að draga ályktanir um einstök tilvik.
Afleiðsla átti rætur í kenningum gríska heimspekingsins Aristótelesar á fjórðu öld f.Kr., en varð mikilvægur þáttur vísindabyltingarinnar í verkum franska heimspekingsins René Descartes. Descartes tengdi afleiðslu við raunhyggju, það er öflun þekkingar með skynreynslu, og lagði þannig grunninn að vísindalegu aðferðinni. Aðleiðsla gegndi hins vegar mikilvægu hlutverki í verkum enska náttúruheimspekingsins Francis Bacon. Bacon hélt því fram að afleiðsluaðferðin hæfist á fullyrðingu og hafnaði gögnum sem studdu ekki forsenduna, en með aðleiðslu væri niðurstaða aðeins dregin að lokinni gagnasöfnun. Að mati Bacons gerði aðleiðsla ein rannsakendum kleift að styðja athuganir sínar reynslugögnum í stað ágiskana.
Að lokum mótuðu bæði aðleiðsla og afleiðsla hugmyndaheim upplýsingarinnar með því að bjóða upp á tvær kerfisbundnar leiðir til að draga ályktanir um náttúruna af athugunum og gögnum. Hvaða aðferð sem þeir völdu tileinkuðu upplýsingarhugsuðir sér vísindalegu aðferðina sem leið til að beita skynsemi og hlutlægni við söfnun og greiningu upplýsinga.
Náttúruréttindi
Náttúruréttindi, réttindi sem allt fólk býr yfir, svo sem rétturinn til lífs og frelsis, voru þungamiðja margra heimspekirita og umræðna á átjándu öld. Hugmyndin um náttúruréttindi byggist á þeirri forsendu að allir hafi grundvallarréttindi sem séu ófrávíkjanleg, það er að mannleg lög geti hvorki afturkallað þau né fellt úr gildi. Hún varð þó ekki til á tímum upplýsingarinnar heldur átti rætur í mun eldri hefðum um réttlæti og náttúrurétt. Í fornpersneskri hefð saraþústratrúar vísaði hugtakið asha, sem merkir „vilji Guðs“, til óbreytanlegs lögmáls sem átti upptök sín í guðdóminum og réð alheiminum. Þótt margar fornar trúar- og heimspekihefðir hafi mótað túlkanir á náttúrurétti umbreyttu evrópskir upplýsingarhugsuðir slíkum hugmyndum í stjórnmálakerfi, sem var nýjung á þeim tíma. Vaxandi áhersla á skynsemi og löngun til að bæta mannlífið á átjándu öld varð til þess að heimspekingar upplýsingarinnar sáu fyrir sér stjórnmálakerfi sem byggðust á náttúruréttindum fremur en guðlegum rétti konunga eða hefðbundnu samfélagsstigveldi kristninnar.
Einn fyrsti upplýsingarhugsuðurinn sem tók á náttúruréttindum var enski heimspekingurinn John Locke. Hann hélt því fram að fólk hefði grundvallarréttindi til lífs, frelsis og eigna. Í áhrifamiklu stjórnspekiriti sínu, Tvær ritgerðir um ríkisvald, hélt hann því fram að allir fæddust frjálsir og að stjórnvöld ættu aðeins að starfa með samþykki þeirra; þessi meginregla nefnist fullveldi almennings. Þótt Locke og evrópskir samtímamenn hans héldu fram eðlislægu jafnrétti allra manna var túlkun þeirra á jafnrétti að nokkru leyti þversagnakennd. Í reynd studdu þeir nefnilega ójöfn kerfi nýlendustefnu og þrælaverslunarinnar yfir Atlantshaf sem sviptu alla aðra en hvíta karla náttúruréttindum sínum.
Líkt og Locke og samtímamenn hans á Englandi rökræddu lykilpersónur frönsku upplýsingarinnar einnig umfang náttúruréttinda. François-Marie d’Arouet, betur þekktur undir höfundarnafninu Voltaire, var sérlega ötull málsvari eðlislægra réttinda og frelsis. Hann var óvæginn gagnrýnandi kaþólsku kirkjunnar, aðalsins og franska konungsveldisins og lagði sérstaka áherslu á að verja trúarlegt umburðarlyndi, málfrelsi og eðlislægt gagn skynseminnar. Það gerði hann meðal annars í ritunum Ritgerð um umburðarlyndi og Lýðveldishugmyndir. Í þekktasta verki sínu, háðsádeilunni Candide frá 1759, hæddist Voltaire bæði að ríkjandi trúarbrögðum og veraldlegum stjórnvöldum. Samtímamaður hans Montesquieu skrifaði einnig ítarlega um tengsl laga og réttinda. Montesquieu beindi einkum sjónum að stjórnmálafrelsi og því að tryggja þrískiptingu löggjafarvalds, framkvæmdarvalds og dómsvalds ríkisins til að veita stjórnvöldum aðhald. Um þetta fjallaði hann í bók sinni Anda laganna frá 1748.
Spennan milli ríkisvalds og réttar einstaklinga til að taka eigin ákvarðanir varð einnig Jean-Jacques Rousseau innblástur. Meðal framlaga hans til heimspeki upplýsingarinnar var hið áhrifamikla rit Samfélagssáttmálinn. Hugmyndin um samfélagssáttmála nær aftur til tíma Platons og Sókratesar á fjórðu og fimmtu öld f.Kr. og til búddíska ritsins Mahāvastu frá annarri öld f.Kr. Hún byggist á þeirri trú að einstaklingar framselji ríkinu náttúruréttindi sín og að ríkið beri síðan ábyrgð á að viðhalda þeim og vernda þau. Í umfjöllun sinni um náttúruréttindi heldur Rousseau því fram að myndun mannlegra samfélaga geri gagnkvæmt háð nauðsynlegt og krefjist þess að einstaklingsfrelsi sé samræmt fullveldi ríkisins. Einstaklingar þurfa að vera frjálsir til að gera það sem þeir kjósa, en stjórnvöld verða jafnframt að geta takmarkað athafnir fólks til að vernda réttindi allra. Hann fjallaði einnig um kenninguna um almannaviljann, en samkvæmt henni getur ríki aðeins talist lögmætt ef vilji fólksins í heild leiðir það, fremur en duttlungar fámennrar valdastéttar.
Locke, Voltaire, Montesquieu og Rousseau lögðu áherslu á greinarmuninn milli ófrávíkjanlegra réttinda og valds ríkisins. Sumir heimspekingar þessa tíma, svo sem Jeremy Bentham og Edmund Burke, drógu hins vegar í efa að náttúruréttindi væru yfirleitt til. Bentham var enskur lögfræðingur sem var þekktur fyrir að aðhyllast nytjastefnu, stjórnmálaheimspeki sem lagði áherslu á að tryggja sem mesta velferð sem flestra. Hann hélt því fram að réttindi yrðu aðeins til fyrir atbeina ríkisins og væru ekki til utan marka borgaralegs samfélags. Jafnvel þótt stjórnvöld gerðu ekki það sem almannaviljinn krafðist eða virtu æðsta gildi náttúruréttar að vettugi gæti það, að sögn Benthams, aðeins leitt til óreiðu og lögleysu að vefengja lögmæti þeirra.
Líkt og Bentham hafnaði írski heimspekingurinn Edmund Burke einnig hugmyndinni um fullveldi almennings. Þótt hann véfengdi ekki tilvist náttúruréttar hélt hann því fram að náttúruréttindi misstu gildi sitt þegar borgaralegt samfélag yrði til, því aðeins fólk sem byggi yfir dyggð og góðri dómgreind ætti að fá að fara með stjórnmálavald. Það myndi gæta hagsmuna fólksins sem, að mati Burkes, myndi eðlilega láta eigingjarnar langanir sínar og einstaklingsvilja víkja fyrir hagsmunum ríkisins.
Þótt upplýsingin hafi leitt af sér margvíslegar skoðanir á uppruna og merkingu náttúruréttinda gerði hún fólki einnig kleift að hugsa með gagnrýnni hætti um tengsl sín við ríkið og lögmæti byltingar. Sumir hugsuðir, á borð við Burke og Bentham, vörðu forgang ríkisvalds fram yfir einstaklingsréttindi, en aðrir, svo sem Locke og Voltaire, héldu á lofti friðhelgi náttúruréttinda og töldu að ekki mætti skerða stjórnmálafrelsi. Eftir því sem rökræðan hélt áfram á tímum upplýsingarinnar náði hún einnig til kenninga um samfélagssáttmálann, þar sem athyglin beindist sérstaklega að siðferði og lögmæti laga og stjórnmálaskipulags.
Kenningar um samfélagssáttmálann
Kjarni rökræðna upplýsingarinnar um tengsl ríkisvalds og náttúruréttinda var eðli samfélagssáttmálans. Þetta óskráða samkomulag, eða „sáttmáli“, skuldbindur fólk í samfélagi til að hlíta reglum þess og ákvæðum, ellegar sæta refsingu fyrir brot gegn þeim. Í meginatriðum framselja þeir sem ganga að samfélagssáttmálanum ríkinu náttúruréttindi sín með þegjandi samþykki, sem fær þá það hlutverk að viðhalda þeim og vernda þau. Að mati margra kenningasmiða samfélagssáttmálans, svo sem Rousseaus, geta borgarar hins vegar leyst sig undan samfélagslegum og siðferðilegum skyldum sínum við ríkið ef því tekst ekki að framfylgja almannaviljanum eða vernda náttúruréttindi.
Lokamarkmið kenninga um samfélagssáttmálann var að sýna fram á að reglur borgaralegs samfélags gætu átt sér skynsamlega réttlætingu og að stjórnvöld í sinni fullkomnustu mynd þjónuðu í raun hagsmunum fólksins og virtu almannaviljann. Þannig myndu stöðugleiki og samfélagsleg skipan ríkja fyrir alla. Um hlutverk réttlætis og frelsis í borgaralegu samfélagi urðu því miklar rökræður meðal heimspekinga og evrópskra valdhafa sem vildu varðveita jafnvægi milli einstaklingsréttinda og stjórnmálavalds.
Samfélagssáttmálinn er ekki hið sama og lýðræði. Lýðræði er stjórnarform þar sem valdið til að stjórna er í höndum fólksins. Samkvæmt kenningum um samfélagssáttmálann gátu konungar og drottningar ákveðið hvað þjónaði hagsmunum þegna sinna best og gripið til þeirra aðgerða sem þeir töldu vernda þegnana með bestum hætti. Aðilar sáttmálans voru fólkið annars vegar og einvaldurinn hins vegar. Fólkið framseldi einvaldinum réttindi sín og leyfði honum að stjórna sér, en konungurinn eða drottningin gætti hagsmuna fólksins. Þegar kenningar um samfélagssáttmálann og hugmyndin um náttúruréttindi hlutu aukna viðurkenningu á átjándu og nítjándu öld tóku sumir einvaldar í Evrópu, svo sem Friðrik mikli af Prússlandi og Katrín mikla af Rússlandi, áhrifum upplýsingarinnar fagnandi og urðu þekktir sem upplýstir einvaldar (mynd 7.5). Þótt þeir héldu óskoruðu valdi sínu aðgreindu upplýstir einvaldar sig frá öðrum konungum með því að halda því fram að samfélagssáttmálinn veitti þeim vald til að stjórna með hagsmuni þegnanna að leiðarljósi.
Upplýstir einvaldar buðu oft þekktum heimspekingum til hirða sinna til að aðstoða við að semja lög og móta stefnu sem áttu, að minnsta kosti í orði, að vernda kjarna samfélagssáttmálans. Friðrik af Prússlandi bauð til dæmis franska heimspekingnum Voltaire að búa í höll sinni í Potsdam árið 1750. Þótt eðli einræðisstjórnar kunni að virðast stangast á við vernd náttúruréttinda og samfélagssáttmálans þróuðu margir heimspekingar stjórnmálalíkön sem höfðuðu til upplýstra einvalda. Locke, Rousseau og Thomas Hobbes eru oft hylltir í hefðbundnum sagnfræðilegum frásögnum fyrir að verja réttindi og frelsi. Hobbes hélt því fram að einveldi, sem einkenndist af ótakmörkuðu miðstýrðu stjórnmálavaldi, væri besta leiðin til að varðveita réttindi og frelsi í náttúruástandi sem annars væri stjórnlaust. Rousseau og Locke mærðu hins vegar kosti lýðræðislegri stjórnmálalíkana.
Þrátt fyrir að samfélög upplýsingarhugsuða tækju upp að því er virtist framsækna sýn á algild réttindi veittu þau þó ekki öllum frelsi og rit hugsuðanna voru ekki eins altæk og ætla mætti. Útbreiðsla hugsjóna upplýsingarinnar leiddi vissulega til aukins frelsis margra, einkum hvítra karla úr efri stéttum og millistéttum í Vestur-Evrópu og á því svæði sem síðar varð að Bandaríkjunum. Flestar konur, karlar neðst í samfélagsstigveldinu og litað fólk voru þó almennt útilokuð frá þátttöku í upplýsingunni og nutu ekki góðs af hugsjónum hennar um félagslegt og stjórnmálalegt jafnrétti.
Sumar konur úr yfirstétt, svo sem frönsku heimspekingarnir Émilie du Châtelet og Germaine de Staël, tóku að sér leiðandi hlutverk í líflegum vitsmunalegum rökræðum tímabilsins og hlutu viðurkenningu fyrir framlag sitt. Sumir upplýsingarhugsuðir töldu konur þó ekki standa jafnfætis körlum. Rousseau lýsti konum til dæmis sem undirskipuðum körlum á þeirri forsendu að þær væru að eðlisfari veikari og síður skynsamar. Á þeim grunni hélt hann því fram að konur ættu heima á einkavettvangi heimilisins en opinber vettvangur stjórnmála og viðskipta væri svið karla. Aðrir hugsuðir, svo sem Locke, studdu aukinn aðgang kvenna að menntun og þátttöku þeirra á opinberum vettvangi, en héldu því fram að karlar ættu vegna meiri styrks og hæfni að gegna forystuhlutverkum á heimilinu og í opinberu lífi. Þótt fáeinar konur gegndu mikilvægum hlutverkum á tímum upplýsingarinnar nutu flestar þeirra ekki þegar í stað góðs af áherslu hennar á hugsjónir jafnréttis og frelsis.
Á því svæði sem síðar varð að Bandaríkjunum og í sumum Evrópulöndum fóru kenningar upplýsingarinnar saman við þrælahald, yfirtöku á landi frumbyggja og samfélag þar sem stjórnmálaþátttaka og vernd ríkisins takmarkaðist almennt við hvíta eignamenn. Kenningasmiðir samfélagssáttmálans réttlættu slíkar mótsagnir yfirleitt með því að halda því fram að frumbyggjar lifðu utan stjórnmálaskipunar og skorti hæfni til skynsamlegrar hugsunar og ættu því ekki rétt á þeim réttindum og þeirri vernd sem annað fólk nyti. Lögfræðingar upplýsingarinnar notuðu auk þess kenningar um samfélagssáttmálann til að verja þrælahald, annaðhvort á þeim forsendum að það væri réttlætanleg afleiðing landvinninga eða að svart fólk væri ófært um að stjórna sér án verndar hvítra eigenda. Þótt kenningar um samfélagssáttmálann hafi að lokum lagt grunn að lykilskjölum á borð við sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna og stjórnarskrá landsins fóru hugsjónir þeirra um réttindi og frelsi saman við rótgróið kynþáttamisrétti sem var grundvöllur þrælahalds og nýlendustefnu.