77 Byltingar í Evrópu og Norður-Ameríku

Inngangur

Myndin til vinstri sýnir Louverture í herbúningi á hestbaki þar sem hann heldur á sverði yfir höfði sér. Myndin til hægri er nærmynd af Louverture frá mitti og upp. Hann er í herbúningi og með hatt. — **Mynd 7.1.** Undir lok átjándu aldar og í upphafi nítjándu aldar varð Atlantshafsheimurinn vitni að röð byltinga sem mörkuðu tímamót, einkum haítísku byltingunni, sem Toussaint Louverture, maður sem áður hafði verið hnepptur í þrældóm, leiddi í upphafi. Andlitsmynd af honum í hetjulegum stíl til vinstri birtist fyrst árið 1802 sem hluti af myndaröð af hershöfðingjum frönsku byltingarinnar og er eftir óþekktan listamann. Myndin til hægri er olíumálverk franska listamannsins Alexandre François Louis de Girardin frá 1804–1805. (heimild til vinstri: aðlögun á verkinu „Portrait of Toussaint Louverture“ eftir John Carter Brown Library/Wikimedia Commons, almenningseign; heimild til hægri: aðlögun á verkinu „Toussaint Louverture“ eftir Jeangagnon/Wikimedia Commons, almenningseign)

Yfirlit kaflans

Inngangur

Átjánda öldin var tími róttækra stjórnmálabreytinga, samfélagslegs umróts og víðtækra umbreytinga sem höfðu áhrif um allan Atlantshafsheiminn. Þegar nýjar hugmyndir tóku að ögra hefðbundnum stjórnmálakerfum og stigveldum ræddi fólk í vaxandi mæli réttindi einstaklinga og réttmæt mörk konungs- og trúarvalds. Margir, svo sem Toussaint Louverture, leiðtogi haítísku byltingarinnar (mynd 7.1), sóttu innblástur til heimspekihreyfingarinnar sem nefndist upplýsingin og byggði á meginreglum skynseminnar og vitsmunalegrar bjartsýni. Hugsjónir upplýsingarinnar urðu aðeins að hluta að veruleika. Vaxandi andi gagnrýninnar hugsunar varð þó að lokum kveikjan að röð byltinga sem umbreyttu stjórnmála- og efnahagslífi með róttækum hætti.

Í bandarísku byltingunni þróaðist höfnun nýlendubúa á geðþóttavaldi konungs og skattlagningu yfir í fullmótaða kröfu um sjálfstæði þjóðarinnar. Franska byltingin fól einnig í sér höfnun hefðbundinna forréttinda konungsvaldsins og innleiðingu nýs stjórnmálalíkans. Í hvorugu tilvikinu náðu kröfurnar um frelsi og þátttöku þó til svarts fólks, frumbyggja Ameríku, kvenna eða trúarlegra minnihlutahópa. Haítíska byltingin var fyrsta langvarandi og árangursríka atlaga Atlantshafsheimsins að þrælahaldi sem stofnun og leiddi til víðtækari róttækra breytinga en nokkur önnur átök átjándu aldar. Engin byltinganna þriggja og áhersla þeirra á nýfengið frelsi naut þó almenns stuðnings. Þær mættu allar afturhaldssamri gagnsókn sem hafði áhrif allt fram á nútíma.

Árið 1645 opnar fyrsta kaffihús Evrópu í Feneyjum; sýnd er mynd af sögulegu kaffihúsi. Árið 1651 gefur Thomas Hobbes út Leviathan; sýnd er mynd sem notuð var í bókinni. Árið 1660 er Konunglega vísindafélagið í London stofnað. Árið 1690 gefur John Locke út Önnur ritgerð um ríkisvald. Frá 1762 til 1796 ríkir Katrín II keisaraynja yfir Rússlandi; sýnd er mynd af Katrínu II. Árið 1776 lýsa Bandaríkin yfir sjálfstæði. Árið 1789 hefst franska byltingin; sýnd er skopmynd frá byltingunni. Árið 1791 hefst haítíska byltingin; sýnd er mynd af orrustu úr byltingunni. Frá 1814 til 1815 kemur Vínarþingið saman; sýnd er mynd af þinginu. Árið 1859 gefur John Stuart Mill út Frelsið. Árið 1871 er Þýskaland sameinað. — **Mynd 7.2.** (heimild „1645“: aðlögun á verkinu „Depiction of an Ottoman Coffeehouse“ eftir Routledge/Wikimedia Commons, almenningseign; heimild „1651“: aðlögun á verkinu „Leviathan by Abraham Bosse/Thomas Hobbes“ eftir Library of Congress/Wikimedia Commons, almenningseign; heimild „1762–1796“: aðlögun á verkinu „Portrait of Catherine II of Russia“ eftir Kunsthistorisches Museum/Wikimedia Commons, almenningseign; heimild „1789“: aðlögun á verkinu „Les Trois Ordres“ eftir Gallica Digital Library/Wikimedia Commons, almenningseign; heimild „1791“: aðlögun á verkinu „Haitian Revolution“ eftir Auguste Raffet/Hebert í Library of Congress/Wikimedia Commons, almenningseign; heimild „1814–1815“: aðlögun á verkinu „The Congress of Vienna“ eftir óþekktan höfund/Wikimedia Commons, almenningseign)

Sýnt er heimskort. Í Vestur-Evrópu eru Stóra-Bretland (England, Skotland og Wales) og það svæði meginlandsins sem Frakkland, Benelúxlöndin, Sviss, Þýskaland, Austurríki og Ítalía ná yfir skyggð. Austurhluti Bandaríkjanna er skyggður og Haítí er skyggt. — **Mynd 7.3.** (heimild: aðlögun á verkinu „World map blank shorelines“ eftir Maciej Jaros/Wikimedia Commons, almenningseign)