77 Byltingar í Evrópu og Norður-Ameríku
7.4 Þjóðernishyggja, frjálslyndisstefna, íhaldsstefna og stjórnmálaskipan
Markmið
Í lok þessa kafla átt þú að geta:
Snemma á nítjándu öld vék umrót byltingartímans fyrir stjórnmálaheimspeki og hugmyndastefnum sem ætlað var að koma aftur á skipan og koma í veg fyrir sams konar ofbeldisfull átök og höfðu einkennt stóran hluta aldarinnar á undan. Eftir því sem trú á fullveldi almennings og meginreglur frelsis og jafnréttis breiddist út, einkum í Evrópu og Norður-Ameríku, mótuðu þjóðir í mótun ólíkar hugmyndir um hvernig best væri að varðveita ávinning byltinganna. Þjóðernishyggja, frjálslyndisstefna og íhaldsstefna urðu sérstaklega rótgróin öfl sem drógu hvert með sínum hætti tímabundið úr ólgu byltingartímans. Í gjörbreyttu stjórnmálaumhverfi brutust þó að lokum út uppreisnir og byltingar sem ögruðu síðustu leifum samfélagsskipanarinnar fyrir byltingarnar.
Þjóðernishyggja
Þegar órói byltingartímans tók að hjaðna mótaði vaxandi tilfinning fyrir sameiginlegum markmiðum og gildum hugmyndir fólks um þjóðarvitund. Í kjölfar frönsku byltingarinnar og styrjalda byltingarmanna við nágrannakonungsríki, sem þeir töldu fjandsamleg hinu nýja lýðveldi, tók hin nýja hugmynd um þjóð að veita fólki tilfinningu fyrir tilheyrslu og samfélagi. Hún leysti eldri hugmyndir um konungsættir og borgríki af hólmi og varð helsti grundvöllur pólitískrar hollustu einstaklinga. Frönsku byltingarmennirnir nýttu ótta við erlendar árásir til að afla stjórnvöldum stuðnings og koma á fót her sem gætti hagsmuna fólksins fremur en konungsins. Þannig vöktu þeir hollustu við ríkið, sem var jafnframt talið standa fyrir fólkið. Í sumum tilvikum, til dæmis í Bretlandi, fór þjóðríkið saman við hefðbundið konungsveldi. Í öðrum ríkjum, svo sem Haítí, Frakklandi og Bandaríkjunum, vék gamla skipanin alfarið fyrir nýju stjórnmálakerfi og menningarumhverfi.
Þjóðernishyggja er róttæk stjórnmálastefna sem setur hagsmuni þjóðarinnar ofar alþjóðlegum hagsmunum. Hún heldur fram sérstöðu og eðlislægum yfirburðum eigin lands og rétti þjóðar til sjálfsákvörðunar og stjórnmálalegs sjálfræðis. Stefnan getur stuðlað að stöðugleika innanlands með því að efla einingu og hollustu, en hún getur einnig alið á fjandskap í garð utanaðkomandi hópa og jaðarsett minnihlutahópa. Þótt þjóðernishyggja væri öflugt afl í Evrópu alla nítjándu öldina einskorðaðist hún engan veginn við álfuna og hafði mikil áhrif á nútímaþróun ríkja á borð við Egyptaland og Japan.
Þegar nýjar þjóðir tóku að myndast á nítjándu öld byggðu margar þeirra þjóðarvitund sína á tungumáli, þjóðerni, trúarbrögðum, hugmynd um sameiginlegan uppruna eða einhverri blöndu þessara þátta. Oft býr fólk sem deilir þjóðarvitund byggðri á þjóðerni, tungumáli eða trú í sama ríki og stjórnar sér sjálft. Ríki er stjórnmálaeining sem ræður yfir afmörkuðu landsvæði og setur íbúum þess lög. Þetta er markmið þjóðernissinna.
Stundum er fólk með sameiginlega þjóðarvitund, eða „þjóðerni“, hins vegar dreift milli margra ríkja. Á nítjándu öld bjó til dæmis fólk af þýskum uppruna sem talaði þýsku í mörgum konungsríkjum, furstadæmum og öðrum stjórnmálaeiningum í Evrópu. Við slíkar aðstæður leitast þjóðernissinnar við að sameina alla sem hafa sömu þjóðarvitund í einu ríki, undir einni stjórn sem fólk af því þjóðerni fer með og innan sömu landamæra.
Í öðrum tilvikum býr fólk með sameiginlega þjóðarvitund í ríki sem fólk af öðru þjóðerni stjórnar. Gyðingar eiga til dæmis sameiginlega þjóðarvitund gyðinga, en að þeim undanskildum sem búa í Ísrael, ríki sem var ekki stofnað fyrr en 1948, búa þeir í ríkjum þar sem fólk af öðru þjóðerni er ráðandi. Við slíkar aðstæður kunna þjóðernissinnar að berjast fyrir stofnun sérstaks ríkis fyrir þjóðernisminnihlutann, svo fólk úr honum geti búið þar og stjórnað sér án afskipta annarra og stundum fjandsamlegra hópa. Á nítjándu öld varð til gyðingleg hreyfing sem nefndist síonismi og barðist fyrir stofnun sérstaks ríkis gyðinga.
Undir lok nítjándu aldar voru Ítalía og Þýskaland meðal þeirra þjóða sem gengu lengst í að beita þessum aðferðum til að styrkja pólitískt fullveldi sitt og efla mótstöðu gegn hættu á harðstjórn. Í skólum, hernum og embættiskerfinu var viðhaldið frásögnum um yfirburði þjóðarinnar og réttmæti málstaðar hennar. Þessi tilfinning fyrir sameiginlegri sjálfsmynd og arfleifð lagði grunninn að þeirri þjóðernishyggju sem að lokum leiddi til sameiningar Ítalíu og Þýskalands á nítjándu öld.
Á fyrri hluta nítjándu aldar var Ítalía lauslegt bandalag ríkja undir yfirráðum Austurríska keisaradæmisins og kaþólsku kirkjunnar. Þótt ríkin byggju hvert að sínum menningarhefðum, stjórnmálakerfum og mállýskum leiddu vaxandi áhrif þjóðernishyggju og þrá eftir auknu frelsi og því að losna undan valdboðsstjórn til fjölmargra uppreisna gegn hefðbundnum konungsveldum og erlendum stórveldum um allan Ítalíuskagann. Hugmyndir um jafnrétti og ættjarðarást, sem breiddust út um Evrópu á nítjándu öld, efldu vaxandi tilfinningu fyrir sameiginlegum markmiðum og vonum í ítölsku ríkjunum.
Eftir að Giuseppe Mazzini stofnaði samtökin Unga Ítalía árið 1831 tók hann að efla tilfinningu fyrir sameiginlegri ítalskri sjálfsmynd og hvatti fylgjendur sína til að helga þjóðinni líf sitt. Mazzini vonaði að með nýju lýðveldi mætti varpa af sér harðstjórn erlendra konunga og valdi páfans. Þjóðernishyggja þótti þó svo róttæk á þessum tíma að hann var að lokum handtekinn og gerður útlægur fyrir stjórnmálalegan undirróður.
Eftir handtöku Mazzinis hélt hermaðurinn og ættjarðarvinurinn Giuseppe Garibaldi áfram að efla stuðning við sameinað ítalskt ríki. Eftir þátttöku í misheppnaðri uppreisn í Píemonte flúði hann þó land. Hernaðarreynsla Garibaldis og þjálfun í skæruhernaði í sjálfskipaðri útlegð sinni í Rómönsku Ameríku gerðu honum kleift að leiða sveitir sínar til sigurs í byltingarherferðum árin 1848–1849. Þessir ítölsku þjóðernissinnar, sem vildu binda enda á yfirráð Austurríkis, hrundu sameiningarbaráttunni af stað. Hún naut öflugs stuðnings Viktors Emanúels II, konungs Píemonte-Sardiníu, og forsætisráðherra hans, Camillo di Cavour greifa. Byltingarátökin náðu hámarki þegar Garibaldi lýsti Viktor Emanúel II konung hins sameinaða konungsríkis Ítalíu árið 1861. Sameiningin, sem einnig er nefnd Risorgimento, varð því undir konungsstjórn. Henni lauk þegar Róm var innlimuð árið 1870 (mynd 7.15).
Á landsvæðum þar sem þýska var ríkjandi kom árið 1815 fram bandalag þrjátíu og níu fullvalda ríkja, Þýska sambandið, sem tók við af hinu fyrrverandi Heilaga rómverska keisaradæmi. Þar sem hvert aðildarríki hélt pólitísku sjálfræði sínu skorti sambandið framkvæmdarvald og miðstýrða stjórn. Meginmarkmið þess var þó ekki að leysa stjórnvöld aðildarríkjanna af hólmi heldur að koma á sameiginlegum vörnum gegn Frakklandi og Rússlandi. Þótt sambandið félli að lokum fyrir Austurríska keisaradæminu árið 1866 lagði það grunninn að þeirri þjóðernishyggju sem knúði sameiningu Þýskalands árið 1871 og stofnun nútíma þjóðríkisins Þýskalands.
Þegar Þýskaland færðist nær pólitískri sameiningu um miðja nítjándu öld reyndi það að losna undan erlendum stjórnmálaáhrifum og treysta þá menningarlegu og mállegu einingu sem hafði eflt Þýska sambandið. Árið 1848 reyndi Frankfurtþingið, fyrsta þing Þýskalands sem kosið var í frjálsum kosningum, að semja stjórnarskrá til að sameina landið í keisaradæmi undir miðstýrðu keisaravaldi. Tilraunin mistókst þegar aðallinn, herinn og Friðrik Vilhjálmur IV Prússakonungur höfnuðu henni. Konungurinn neitaði að viðurkenna að kjörið þing gæti veitt konungi guðlegt vald. Eftir að Frankfurtþingið fór út um þúfur tók sameiningarhreyfingin aftur við sér með vaxandi árangri Zollverein, tollabandalags sem Prússland stofnaði árið 1834. Árið 1854 höfðu nær öll þýsku ríkin gengið í bandalagið, sem hélt áfram að auka auð og hagsæld aðildarríkjanna. Hins vegar hægði á sameiningunni þegar hinn nýi konungur, Vilhjálmur I Prússakonungur, vildi tvöfalda stærð hersins og frjálslynd millistéttarfólk andmælti herskyldu. Vilhjálmur varð óþolinmóður vegna kyrrstöðunnar og skipaði Otto von Bismarck greifa, eindreginn íhaldsmann, forsætisráðherra árið 1862.
Upphafleg hreyfing Mazzinis á Ítalíu hafði lagt áherslu á þjóðareiningu sem leið til að efla fullveldi almennings, en metnaður Bismarcks beindist fyrst og fremst að því að styrkja vald og hagsmuni hins mótmælendatrúaða Prússlands. Þrátt fyrir andstöðu frjálslyndra afla úr millistétt og þingsins setti Bismarck hernaðarútgjöld í forgang og einbeitti sér að uppbyggingu öflugs ríkis. Hann hóf röð afgerandi styrjalda við Austurríki, Danmörku og Frakkland til að auka þýsk völd, útilokaði hið kaþólska Austurríki frá þýskum málefnum og tók hertogadæmin Slésvík og Holstein af Danmörku og þýskumælandi héruðunum Alsace og Lorraine af Frakklandi. Sigurgangan hleypti nýju lífi í sameiningarbaráttuna með sigri hernaðarhyggju og valdboðsstjórnar. Starf Bismarcks náði hámarki með stofnun sameinaðs Þýskalands og 18. janúar 1871 var hann skipaður ríkiskanslari Þýska keisaradæmisins (mynd 7.16).
Eftir því sem þjóðernishyggja öðlaðist aukinn styrk á nítjándu öld naut ættjarðarást einnig vaxandi stuðnings um alla Evrópu. Þótt hugtökin eigi ýmislegt sameiginlegt endurspegla þau ólík hugmyndafræðileg sjónarmið. Ættjarðarást á rætur að rekja til forngrískra og rómverskra hugmynda um hollustu við borg eða samfélag og felur í sér borgaralegan samhug. Á upplýsingartímanum, einkum í verkum heimspekingsins Jean-Jacques Rousseau, þróaðist hún smám saman yfir í hugmyndina um ást á þjóðinni. Ólíkt þjóðernishyggju felur ættjarðarást ekki í sér að ein þjóð sé öðrum fremri.
Frjálslyndisstefna
Líkt og þjóðernishyggja á stjórnmálaheimspeki frjálslyndisstefnunnar rætur í meginreglum upplýsingarinnar og varð til í byltingarátökum átjándu aldar. Grundvallarmarkmið hennar er frelsi undan hömlum, nánar tiltekið tjáningarfrelsi, fullveldi almennings, fulltrúastjórn og vernd einkaeignar og borgaralegra réttinda. Frjálslyndisstefna nítjándu aldar er þó frábrugðin frjálslyndisstefnu síðari hluta tuttugustu aldar og tuttugustu og fyrstu aldar. Merking hugtaksins hefur breyst með tímanum. Þótt fólk sem telst frjálslynt í Bandaríkjum tuttugustu og fyrstu aldar styðji almennt aðstoð stjórnvalda við fátækt fólk og ríkisafskipti til að tryggja jafnrétti voru frjálslynd öfl nítjándu aldar andvíg ríkisafskiptum. Frjálslyndisstefna og þjóðernishyggja útiloka ekki hvor aðra; þjóðernisleiðtogar á borð við Mazzini tileinkuðu sér til dæmis einnig margar meginreglur frjálslyndisstefnu. Engu að síður spratt greinarmunur á pólitískri og efnahagslegri frjálslyndisstefnu úr verkum upplýsingarsinna á borð við John Locke og Adam Smith.
Pólitísk frjálslyndisstefna byggist á áherslu Lockes á samþykki hinna stjórnuðu og á náttúruréttindi til lífs, frelsis og eigna. Hún boðar takmarkað ríkisvald og rétt til að standa gegn sérhverju stjórnmálavaldi sem nýtur ekki samþykkis almennings. Þessum markmiðum má ná með því að setja ríkisvaldinu skorður og tryggja öllum borgurum réttindi í ritaðri stjórnarskrá. Umburðarlyndi í trúmálum og aðskilnaður ríkis og kirkju urðu einnig grundvallarreglur frjálslyndisstefnu á átjándu öld. Allar þessar hugmyndir áttu mikilvægan þátt í að móta byltingarhreyfingar í nýlendum Breta í Norður-Ameríku, á Haítí og í Frakklandi. Þar voru gefnar út ritaðar stjórnarskrár sem staðfestu fullveldi almennings. Hugmyndir upplýsingarinnar um náttúruréttindi, sem reyndu á í röð byltinga, þróuðust yfir í varanlega skuldbindingu við samþykki hinna stjórnuðu og jafnræði fyrir lögum í frjálslyndri stjórnmálaheimspeki nítjándu aldar.
Einn kunnasti talsmaður frjálslyndisstefnu á nítjándu öld var enski heimspekingurinn John Stuart Mill, sem barðist fyrir vernd einstaklingsréttinda gegn ritskoðun og harðstjórn. Í sígildu riti sínu Frelsið, sem kom út árið 1859, lagði hann áherslu á mikilvægi umburðarlyndis og að ólík siðferðiskerfi gætu þrifist hlið við hlið í friði í sama samfélagi. Mill hélt því fram að fólk ætti að vera frjálst að taka siðferðilegar ákvarðanir um eigið líf án afskipta eða hindrana stjórnvalda. Hann var jafnframt mikilvægur stuðningsmaður kvenréttinda og ritgerð hans Kúgun kvenna hafði mikil áhrif á kvenréttindahreyfingu nítjándu aldar.
Mill og Locke miðuðu frjálslyndisstefnu við meginreglur náttúruréttinda og jafnréttis, en efnahagsleg frjálslyndisstefna spratt af kenningum skoska hagfræðingsins Adams Smith frá upplýsingartímanum. Smith, en kenningar hans mótuðu vaxandi kapítalisma tímabilsins, færði rök fyrir laissez-faire-meginreglunni, þeirri hugmynd að efnahagsmál ættu að vera laus undan ríkisafskiptum. Í Kenningunni um siðferðiskenndir, sem kom út árið 1759, hélt hann því fram að þátttaka fólks á frjálsum markaði í eiginhagsmunaskyni yrði stýrt af ósýnilegum öflum, „ósýnilegri hönd“, sem hvers kyns ríkisafskipti myndu aðeins trufla. Að mati Smiths myndi aukin hagsæld gagnast öllum ef einstaklingum væri leyft að sækjast eftir fjárhagslegum árangri án hafta stjórnvalda. Þótt laissez-faire-kenning Smiths beindist fyrst og fremst að efnahagsmálum taldi hann, líkt og Mill og Locke, að frelsi undan hömlum stjórnvalda og vernd náttúruréttinda væru grundvallarreglur farsæls stjórnarfars.
Íhaldsstefna
Frjálslyndisstefna og þjóðernishyggja voru framhald af hugsjónum upplýsingarinnar um náttúruréttindi og frelsi, en uppgangur íhaldsstefnu var viðbragð gegn hugmyndafræðilegum breytingum og auknu frelsi sem tengdust byltingum átjándu aldar. Talsmenn íhaldsstefnu gerðu sér grein fyrir að ekki væri hægt að hverfa aftur til tímans fyrir byltingarnar og reyndu þess í stað að halda aftur af þjóðernishyggju og frjálslyndisstefnu til að hemja nýjar meginreglur lýðræðis og lýðveldisstjórnar. Íhaldsstefna byggðist á þeirri trú að skyndilegar breytingar í formi byltingar væru ólögmætar. Hún boðaði hlýðni við ríkisvaldið og að trúarkenningar gegndu miðlægu hlutverki við að viðhalda samfélagsskipan og stöðugleika. Íhaldssamir kenningasmiðir á borð við Edmund Burke héldu jafnframt fram að réttindi einstaklingsins væru réttindum samfélagsins undirgefin og að stjórnmálabreytingar væru aðeins ásættanlegar ef þær gerðust hægt og stig af stigi en ekki með byltingu.
Meginmarkmið íhaldssamra leiðtoga í Evrópu snemma á nítjándu öld, svo sem Klemens von Metternich utanríkisráðherra Austurríkis, var að koma í veg fyrir frekari byltingar og viðhalda hagstæðu valdajafnvægi, það er jafnvægi sem hindrar að ein þjóð drottni yfir öðrum. Í Napóleonsstyrjöldunum í byrjun nítjándu aldar reyndi Napóleon að koma á miklu keisaraveldi sem færði stóran hluta Evrópu undir frönsk yfirráð. Metternich og bandamenn hans brugðust við með því að reyna að halda aftur af Frakklandi og koma aftur á reglu með íhaldssömum stjórnkerfum.
Eftir ósigur Napóleons samþykktu Metternich og stjórnarerindrekar frá Prússlandi, Rússlandi og Bretlandi að mynda sameiginlega fylkingu til að varðveita frið og stöðugleika í Evrópu. Aðildarríki þessa Fjórveldabandalags komu saman á Vínarfundinum 1814–1815 til að treysta friðarsamkomulag sitt. Þótt fundurinn væri í orði sameiginlegt átak réð Metternich mestu um gang hans. Hann hélt því fram að eina leiðin til að varðveita stöðugleika í Evrópu væri að koma aftur til valda konungum sem hafði verið steypt af stóli og myndu styrkja hefðbundin viðhorf og stofnanir. Með föstum tökum myndu konungarnir jafnframt krefjast hollustu þegna sinna og ganga gegn lýðræðislegum meginreglum samfélagssáttmálans og einstaklingsfrelsis.
Stórveldin í Vín vonuðu einnig að endurreisn konungsveldanna myndi viðhalda stjórnmálalegu jafnvægi og valdajafnvægi í Evrópu (mynd 7.17). Til að tryggja að ekkert eitt ríki gæti lagt önnur undir sig samþykktu þau að skipta hernaðar- og stjórnmálavaldi með jafnari hætti sín á milli. Rússland, Prússland og Austurríki gerðu til dæmis öll tilkall til pólskra landsvæða. Til að tryggja sanngjarna valdskiptingu fengu Prússland og Austurríki að halda hluta pólskra landsvæða sinna, en önnur, svo sem hertogadæmið Varsjá, voru færð undir rússnesk yfirráð. Austurríki og Prússland fengu síðan yfirráð yfir viðbótarlöndum í þýsku og ítölsku ríkjunum sem bætur fyrir missi pólsku landsvæðanna. Frakklandi var jafnframt gert að skila þeim landsvæðum sem það hafði eignast undir stjórn Napóleons fyrir endurreisn franska konungsveldisins árið 1814.
Friðarsamkomulagið í Vín frá 1815 átti að halda aftur af frjálslyndisstefnu og þjóðernishyggju byltingartímans, en íhaldssamir leiðtogar á borð við Metternich vanmátu almennan stuðning við þessar hugmyndastefnur, sem höfðu fest svo djúpar rætur í ríkjum á borð við Bandaríkin og Frakkland að ekki varð aftur snúið. Grískir stuðningsmenn fullveldis þjóðarinnar fylgdu til dæmis byltingarhugsjónum þegar þeir kröfðust sjálfstæðis frá Tyrkjaveldi árið 1821 og öðluðust það árið 1830. Eftir 1815 naut íhaldsstefna engu að síður áfram vaxandi fylgis meðal þeirra sem studdu forystu og forréttindi erfðakonunga, skipulagðra trúarstofnana og aðalsins.