Samantekt kaflans

Samantekt kaflans

5.1 Siðaskipti mótmælenda

Á sextándu öld gagnrýndu margir kristnir Evrópumenn starfshætti kaþólsku kirkjunnar. Sumir fræðimenn í Norður-Evrópu höfðu snúið sér að kristinni mannhyggju til að auka trúrækni fólks og koma þannig á trúarlegum umbótum. Þýski munkurinn Marteinn Lúther hratt siðaskiptum mótmælenda af stað þegar hann mótmælti opinberlega sölu kirkjunnar á afláti. Lúther var bannfærður en prentvélin gerði kleift að breiða hugmyndum hans um alla Evrópu. Lúther kenndi að trúin ein nægði til hjálpræðis og að ritningin væri eina uppspretta kristins kennivalds.

Hugmyndir Lúthers urðu vinsælar hjá mörgum, þar á meðal Ulrich Zwingli og Jóhannesi Kalvín í Sviss. Fylgismenn Kalvíns, nefndir kalvínistar, breiddu kenningar hans út til Niðurlanda, Skotlands, Frakklands og Englands. Ýmsar kirkjur endurskírenda voru einnig stofnaðar og höfnuðu þær ungbarnaskírn. Í Englandi hafnaði Hinrik VIII valdi páfans eftir að páfinn neitaði að ógilda hjónaband hans. Eftir því sem fylgismönnum mótmælendatrúar fjölgaði brutust trúarbragðastyrjaldir út víða um Evrópu. Kirkjuþingið í Trentó, sem rómversk-kaþólska kirkjan boðaði til árið 1545, staðfesti suma þætti kirkjukenningarinnar en samþykkti jafnframt umbætur til að uppræta hluta þeirra vandamála sem höfðu leitt til siðaskiptanna. Stríð vegna trúarbragða héldu áfram um langt árabil.

5.2 Yfir Atlantshafið

Eftir að Konstantínópel féll í hendur Osmana árið 1453 urðu Evrópumenn að eiga viðskipti við múslimska milliliði til að fá eftirsóttar vörur frá Suður- og Austur-Asíu. Evrópuríki tóku því að leita sjóleiðar alla leið til landanna í austri sem þau kölluðu Indíur. Siglingatækni frá Mið-Austurlöndum auðveldaði leitina en trúarhiti og gróðavon knúðu hana áfram. Portúgalar könnuðu Atlantshafið fyrstir, gerðu tilkall til eyja undan strönd Afríku og sigldu suður með vesturströnd álfunnar. Árið 1488 sigldi portúgalski landkönnuðurinn Bartolomeu Dias fyrir Góðrarvonarhöfða á suðurodda Afríku.

Spænsku konungshjónin Ísabella I af Kastilíu og Ferdinand II af Aragón fjármögnuðu ferðir Kristófers Kólumbusar. Hann kom að landi í Karíbahafi árið 1492 og taldi sig vera kominn til Indía. Hann fann þar ekki mikil auðæfi en landkönnun Spánverja hélt áfram. Hernán Cortés lagði undir sig hið auðuga Astekaveldi í Mexíkó og Francisco Pizarro hið silfurauðuga Inkaríki í Perú.

Til að vernda hagsmuni sína gerðu Spánn og Portúgal með sér Tordesillas-samninginn árið 1494. Með honum var dregin markalína um Atlantshafið og Spáni úthlutað landsvæðum í Ameríku að Brasilíu undanskilinni. Dýr, matvæli og aðrar auðlindir flæddu í báðar áttir í Kólumbísku skiptunum og umbreyttu varanlega menningu og hagkerfum Norður- og Suður-Ameríku, Evrópu, Asíu og Afríku. Sjúkdómar bárust einnig vestur um haf með Evrópumönnum og felldu allt að 95 prósent frumbyggja á vesturhveli jarðar. Fyrir fyrstu samskiptin höfðu bæði Evrópumenn og frumbyggjar mótað auðuga, fjölbreytta og afar ólíka menningarheima, samfélög og trúarbrögð.

5.3 Hagkerfi kaupauðgisstefnunnar

Samkvæmt kaupauðgisstefnunni þurftu ríki að safna sem mestu af eðalmálmum til að öðlast völd. Þau áttu að flytja inn sem fæstar vörur en flytja vörur út með hagnaði. Evrópsk stjórnvöld tóku kenninguna upp, lögðu á tolla, veittu einokunarleyfi og niðurgreiddu atvinnugreinar. Þau sóttust einnig eftir nýlendum sem gætu útvegað náttúruauðlindir og orðið markaðir fyrir vörur framleiddar í móðurríkinu. England, Frakkland og Niðurlönd gengu því til liðs við Spán og Portúgal við að stofna nýlendur í Ameríku á sextándu og sautjándu öld. Úr nýlendunum sóttu þau meðal annars loðfeldi, skinn, tóbak og, með mestum hagnaði, sykur. Gagnrýnendur á borð við David Hume og Adam Smith héldu því fram að kaupauðgisstefnan ylli verðbólgu og skaðaði neytendur. Smith taldi að auðæfi væru ekki takmörkuð, að öll ríki gætu dafnað og að samkeppni milli framleiðenda ætti að stýra hagkerfinu með eðlilegum hætti í stað þess að stjórnvöld stýrðu því.

5.4 Þrælaverslun yfir Atlantshafið

Frá lokum fimmtándu aldar til upphafs nítjándu aldar fluttu Evrópuríki um tólf milljónir Afríkubúa sem hnepptir höfðu verið í þrælkun yfir Atlantshafið eftir „miðleiðinni“ til að draga auð úr nýlendum sínum. Um tíu milljónir komu lifandi á leiðarenda og fullnægðu vinnuaflsþörf evrópskra plantekrueigenda sem ræktuðu markaðsplöntur á borð við sykur, hrísgrjón og tóbak. Landbúnaðarafurðirnar voru fluttar til Evrópu og fullunnar vörur úr þeim síðan til Afríku þar sem þær voru notaðar til að kaupa fleiri fanga af öðrum Afríkubúum. Þessi þrískiptu viðskipti mynduðu þríhyrningsviðskiptin. Þrælaverslunin olli mikilli fólksfækkun og tjóni á sumum svæðum Afríku og innflutningur evrópskra vara skaðaði einnig afrískar atvinnugreinar.

Meginhluti þrælaðs fólks vann við sykurrækt í Karíbahafi og Brasilíu. Vinnan var erfið og hættuleg og margir létust. Þrátt fyrir það myndaði þrælað fólk tengsl sín á milli og fann leiðir til að varðveita mannlega reisn sína og þætti úr menningu sinni. Evrópumenn græddu gríðarlega á vinnu þess og margar atvinnugreinar auðguðust ýmist á þrælaversluninni eða sykurframleiðslunni sem byggðist á henni.