5.1 Siðaskipti mótmælenda
5.1 Siðaskipti mótmælenda
Námsmarkmið
Að loknum þessum hluta áttu að geta:
Þegar Kólumbus sigldi yfir Atlantshafið árið 1492 sameiginleg trú sameinaði fólk í Vestur- og Mið-Evrópu, óháð landi þess eða tungumáli. Sama ár og hin afdrifaríka sigling Kólumbusar fór fram sigraði Spánn síðasta vígi múslima á Íberíuskaga og rak gyðinga úr landi. Múslimar fengu stuttan frest en árið 1501 var þeim einnig skipað að fara eða taka upp kaþólska trú. Að undanskildum fámennum samfélögum gyðinga í Niðurlöndum (Belgíu og Hollandi) og á þýsku landsvæðunum voru í upphafi sextándu aldar nánast allir íbúar Vestur- og Mið-Evrópu rómversk-kaþólskir. Andstaða við vald kaþólsku kirkjunnar fór þó vaxandi og innan við öld síðar voru Evrópubúar orðnir óbrúanlega sundraðir í trúarefnum vegna atburðar sem nefnist siðaskipti mótmælenda.
Uppruni siðaskipta mótmælenda
Siðaskipti mótmælenda hófust árið 1517 en fræjum þeirra hafði verið sáð löngu fyrr. Á miðöldum hafði kaþólska kirkjan orðið sífellt auðugri og æðstu embætti hennar komist í hendur fólks sem knúið var fremur af þrá eftir auði og völdum en andlegum hugðarefnum. Bændur Evrópu héldu þó áfram tryggð við trú sína en gagnrýnendur héldu því fram að páfar hegðuðu sér ekki eins og fulltrúar Krists á jörðu heldur fremur eins og veraldlegir furstar; þeir blönduðu sér í stjórnmál Evrópu og stýrðu jafnvel herjum. Klerkar bjuggu oft við mikinn munað í höllum og klæddust silkiklæðum og loðfeldum. Sumir áttu ástkonur og börn utan hjónabands sem fengu gjarnan stöður innan kirkjunnar. Auðugar fjölskyldur keyptu oft kirkjuleg embætti handa ættingjum sínum og sumir karlar héldu fleiri en einu biskupsembætti í senn og réðu aðra til að sinna embættisskyldunum. Veraldlegir valdhafar, konungar og furstar, sem öfunduðu kirkjuna af völdum hennar, kepptu stundum við páfa um yfirráð yfir kirkjum á yfirráðasvæði sínu og fögnuðu tækifærum til að hafna valdi kirkjunnar.
Á fimmtándu öld hafði fræðastefna sem nefndist mannhyggja náð fótfestu í borgríkjum Norður-Ítalíu. Mannhyggjan lagði áherslu á gildi og reisn mannsins. Fræðimenn hennar töldu að með því að rannsaka heimspeki, sögu og bókmenntir Grikklands og Rómar til forna gæti fólk bætt sjálft sig og lifað „góðu lífi“ sem aftur myndi bæta samfélögin sem það byggði. Ítalskir mannhyggjumenn voru oft trúræknir kristnir menn og rannsóknir þeirra á ritum fornaldar leiddu ekki til þess að þeir höfnuðu kenningum kaþólsku kirkjunnar.
Á síðari hluta fimmtándu aldar beittu fræðimenn í Norður-Evrópu sér fyrir þeirri gerð mannhyggju sem hafði það yfirlýsta markmið að gera fólk að betri kristnum mönnum. Mannhyggja norðlæga endurreisnartímans, einnig nefnd kristin mannhyggja, lagði áherslu á að rannsaka verk Forn-Grikkja og Rómverja samhliða kenningum frumkirkjufeðranna til að bæta ástand mannssálar. Markmið lærdómsins var að vekja innri tilfinningu fyrir guðrækni og mannhyggjumenn norðlæga endurreisnartímans, svo sem Desiderius Erasmus, hvöttu fólk til að hafa kristnar kenningar að leiðarljósi í daglegu lífi. Þessa innri umbreytingu töldu þeir æðri ytri trúariðkun, svo sem pílagrímsferðum eða föstu á tilteknum tímum árs. Með því að verða betri kristnir menn myndi fólk að lokum bæta kirkjuna.
Óánægja sumra kaþólikka í Evrópu og áhugi á andlegri umbreytingu í Norður-Evrópu ruddu brautina fyrir að þýskur munkur að nafni Marteinn Lúther reyndi að uppræta vafasama starfshætti rómversk-kaþólsku kirkjunnar á miðöldum. Aðgerðir Lúthers hrundu siðaskiptum mótmælenda af stað.
Árið 1517 var Lúther prófessor við háskólann í Wittenberg í Þýskalandi. Hann varð reiður þegar dóminíkanamunkurinn Johann Tetzel hóf að selja aflát í Wittenberg með heimild Alberts, erkibiskups í Mainz. Aflát stytti eða felldi jafnvel niður þann tíma sem fólk átti eftir dauðann að þjást í hreinsunareldinum til að bæta fyrir syndir sínar áður en það komst til himna. Slíkt aflát mátti vinna sér inn með verkum sem höfðu mikið trúarlegt verðleikagildi, til dæmis með þátttöku í krossferð. Kirkjan kenndi þó einnig að páfi réði yfir forða verðleika sem Jesús og kristnir dýrlingar hefðu safnað, enda hefði dyggð þeirra verið svo mikil að þeir hefðu komist til himna með umframnáð. Kirkjan gæti úthlutað þessari „umframdyggð“ til annarra í formi afláts.
Lúther hafði lengi verið gagntekinn af hugsunum um hvernig hann gæti hlotið hjálpræði, markmið allra kristinna manna. Honum ofbauð sú hugmynd að syndarar kynnu að trúa því að þeir gætu komist til himna, ekki með iðrun eða fyrir miskunn Guðs heldur með því að greiða fyrir aflát. Hann samdi níutíu og fimm röksemdir fyrir því að aflátssalan væri röng og samkvæmt frásögnum margra sagnfræðinga negldi hann síðan greinarnar 95 á dyr hallarkirkjunnar í Wittenberg. Hann dreifði einnig prentuðum eintökum um allt Þýskaland og sendi Albert erkibiskupi eintak sem kom því áleiðis til Rómar.
Lúther vildi sennilega aðeins bæta starfshætti kirkjunnar, til dæmis binda enda á aflátssöluna, en ekki hrinda af stað uppreisn gegn henni. Gerðir hans voru þó ekki túlkaðar þannig. Árið 1518 kölluðu kirkjuyfirvöld hann fyrir sig til að svara spurningum um sjónarmiðin sem hann hafði sett fram í greinunum níutíu og fimm. Á fundi í þýsku borginni Ágsborg hafnaði Lúther því að kirkjan hefði vald til að úthluta verðleikum sem Jesús og dýrlingarnir hefðu safnað. Leó X páfi fordæmdi trúarskoðanir hans formlega og skipaði honum að afturkalla þær en Lúther neitaði. Árið 1521 var hann bannfærður, þ.e. útilokaður frá þátttöku í lífi kirkjunnar.
Sú gerð kristinnar trúar sem spratt af hugmyndum Lúthers og varð grundvöllur mótmælendatrúar var frábrugðin í veigamiklum atriðum opinberum kenningum rómversk-kaþólsku kirkjunnar. Kaþólska kirkjan kenndi að hjálpræði fengist með samspili trúar og góðra verka. Kaup á afláti töldust góðverk vegna þess að féð rann til kirkjunnar. Lúther kenndi að trúin ein nægði til hjálpræðis og að mennirnir gætu ekki unnið að eigin endurlausn, sem væri alfarið háð Guði (mynd 5.4). Enn fremur þurfti ekki að fylgja aldagömlum kaþólskum hefðum til að vera góður kristinn maður. Lúther hélt því fram að ritningin ein skyldi vera uppspretta kristinnar trúar og iðkunar. Fylgjendur hans hættu því að fylgja mörgum hefðbundnum kaþólskum siðum, þar á meðal skírlífi klerka. Lúther, sem var munkur, kvæntist Katarínu frá Bóra, fyrrverandi nunnu, og stofnaði fjölskyldu. Mótmælendur kröfðust einnig afnáms munkareglna og nunnureglna. Þjónusta innan kirkjunnar, sem kaþólska kirkjan hafði lýst æðsta allra köllunar, var ekki talin æðri neinu öðru ævistarfi. Prentvélin með lausaletri, sem var þróuð í Evrópu á endurreisnartímanum, auðveldaði Marteini Lúther að breiða út boðskap sinn og þúsundir eintaka af ritum hans gengu um alla Evrópu.
Kalvínistar, endurskírendur og anglíkanar
Tilraunir til að þagga niður í Marteini Lúther báru ekki árangur og hið nýja form kristinnar trúar, mótmælendatrú, breiddist út um þýskumælandi landsvæði. Undir lok sextándu aldar hafði hún einnig fest sig í sessi víða um Vestur- og Mið-Evrópu. Valdhafar fögnuðu nýju trúnni oft sem tækifæri til að hafna valdi páfa og Lúther hvatti þýsku furstana til að gera það.
Hinn kaþólski keisari Heilaga rómverska ríkisins, Karl V (og jafnframt Karl I Spánarkonungur), var eindreginn andstæðingur mótmælendatrúar. Ágsborgarfriðurinn frá 1555 tryggði þó lútherskum valdhöfum í ríkinu, en svo nefndust fylgjendur Lúthers, rétt til að gera lútherska trú að opinberri trú í löndum sínum ef þeir kusu. Þegnar hvers fursta urðu að styðja kirkjuna sem hann valdi. Margir valdhafar í Norður-Þýskalandi tóku lútherska trú en í Austurríki og Bæjaralandi, á sunnanverðum þýskumælandi landsvæðum, hélt rómversk-kaþólska kirkjan völdum sínum. Engin önnur trúarbrögð voru viðurkennd.
Í Sviss tók Ulrich (Huldrych) Zwingli í Zürich undir hugmyndir siðaskiptanna sem Lúther hafði hrundið af stað. Zwingli, sem hafði verið prestur, krafðist róttækra breytinga, svo sem að efnisbreytingarkenningu kaþólsku kirkjunnar yrði hafnað. Samkvæmt henni var líkami Krists raunverulega til staðar í víni og oblátu altarissakramentisins sem vígð voru við hverja messu. Jafnvel Marteinn Lúther hafði ekki gengið svo langt. Zwingli prédikaði einnig gegn föstu fyrir helstu trúarhátíðir og krafðist þess að helgimyndir yrðu fjarlægðar úr kirkjum. Hann bannaði orgel í kirkjum, lokaði munkaklaustrum og nunnuklaustrum og lét prenta Biblíuna á þýsku í stað latínu. Zwingli krafðist einnig afnáms skírlífis klerka og lýsti því yfir að hvergi væri minnst á hreinsunareldinn í Biblíunni. Hann var drepinn árið 1531 í átökum milli kaþólskra landsvæða og mótmælendasvæða í Sviss.
Svissneski kaupmaðurinn Konrad Grebel var einn þeirra sem hrifust af hugmyndum Zwinglis. Grebel hreifst sérstaklega af þeirri fullyrðingu Zwinglis að skírn, sem veitti fólki inngöngu í kirkjusamfélagið, ætti að fresta þar til á fullorðinsár þegar einstaklingur væri fær um að velja að hafna syndinni. Grebel fannst Zwingli hins vegar ganga of hægt fram við umbætur í kristna samfélaginu í Zürich og stofnaði því eigin trúarhreyfingu árið 1524, Svissnesku bræðurna.
Svissnesku bræðurnir voru ein margra kirkna endurskírenda sem stofnaðar voru á sextándu öld, einkum í Mið-Evrópu og Niðurlöndum. Þær höfnuðu ungbarnaskírn en studdu fullorðinsskírn. Talið var að skírnin hreinsaði fólk af bletti erfðasyndarinnar, brot Adams og Evu, og því var ungbarnaskírn venjan hjá kaþólikkum og flestum mótmælendum. Endurskírendur töldu hins vegar að aðeins fullorðið fólk gæti hafnað syndinni af einlægni og lýst yfir trú sinni. Því gæti aðeins fullorðið fólk tekið meðvitaða ákvörðun um að gerast kristið. En þar sem aðeins mátti skíra fólk einu sinni gekk sá sem var skírður aftur á fullorðinsaldri gegn kenningu kaþólsku trúarinnar.
Aðrar hreyfingar endurskírenda voru hútternítar, mennónítar og amishar, sem klofnuðu frá stærri hreyfingu mennóníta á sautjándu öld. Auk trúarinnar á fullorðinsskírn beittu hópar endurskírenda sér fyrir aðskilnaði ríkis og kirkju og voru yfirleitt friðarsinnar. Endurskírendur neituðu að gegna opinberum embættum eða þjóna í her og viðurkenndu ekki rétt veraldlegra valdhafa til að stjórna trúarmálum. Því óttuðust flestir evrópskir valdhafar þá og þeir urðu oft fyrir ofbeldisfullum árásum.
Genf, í Sviss nútímans, var önnur miðstöð hugmynda mótmælenda. Trúarleiðtogi borgarinnar, Jóhannes Kalvín, hafði verið alinn upp í kaþólskri trú í Frakklandi en gerðist mótmælandi annaðhvort fyrir eða skömmu eftir að hann flúði til Sviss undan ofsóknum vegna trúrskoðana sinna. Hugmyndir hans voru líkar hugmyndum Marteins Lúthers en ólíkar í einu grundvallaratriði. Kalvín boðaði svonefnda útvalningarkenningu sem fól í sér að Guð hefði fyrir fram ákveðið hvaða sálir myndu hljóta hjálpræði eftir dauðann og hverjar væru dæmdar til helvítis. Enginn gæti nokkru sinni vitað með vissu hvort hann tilheyrði hinum frelsuðu eða fordæmdu og ekkert væri hægt að gera til að tryggja hjálpræðið. Kalvínistar aðhylltust kenninguna og þrátt fyrir að hún hafnaði frjálsum vilja mannsins kepptust þeir við að lifa ströngu siðferðilegu lífi sem einkenndist af vinnusemi og guðrækni. Með því að lifa eins og fólk sem væri ætlað himnaríki leituðu þeir staðfestingar á að þeir hefðu sannarlega hlotið hjálpræði. Þeir höfnuðu dansi, opinberri ölvun, fjárhættuspilum og ósæmilegu orðbragði sem óguðlegri og refsiverðri háttsemi sem sérstakur dómstóll, kirkjuráðið, fjallaði um. Kalvínismi breiddist hratt út fyrir Genf og eignðist fylgjendur í Hollandi, þar sem þeir stofnuðu hollensku siðbótarkirkjuna, í Skotlandi, þar sem presbyteríanska kirkjan var stofnuð, og í Frakklandi, þar sem fylgjendur þess nefndust húgenottar.
Marteinn Lúther, Ulrich Zwingli, Jóhannes Kalvín og leiðtogar endurskírenda höfðu einlæga trú á kenningarnar sem þeir boðuðu. Siðaskiptin á Englandi voru hins vegar annars eðlis. Þar var umbótum í upphafi komið á ofan frá, ekki af staðföstum trúskiptingi heldur konungi sem leitaði hentugrar leiðar til að skipta um drottningu.
Allt þar til Hinrik VIII Englandskonungur ákvað að losa sig undan valdi páfa hafði hann orðspor sem trúrækinn kaþólikki og gagnrýnandi Lúthers. Hann var kvæntur Katrínu af Aragón, dóttur spænsku konungshjónanna Ferdinands og Ísabellu sem voru fræg fyrir að sigra múslímska ríkið Granada og reka gyðinga og múslima frá Íberíuskaga. Hinrik og Katrín eignuðust aðeins eitt barn sem komst á legg, dótturina Maríu. Ensk lög útilokuðu ekki konur frá erfðum krúnunnar en Hinrik vildi ekki taka neina áhættu með ríkiserfðina eftir sinn dag og óskaði sér sonar sem gæti tekið við völdum án þess að tilkall hans væri véfengt.
Gegn vilja Katrínar fór Hinrik því fram á ógildingu hjónabandsins svo að hann gæti kvænst Önnu Boleyn sem hann taldi að myndi fæða honum sonu. Ólíkt hjónaskilnaði, sem kaþólska kirkjan leyfði ekki, fól ógilding einungis í sér yfirlýsingu um að hjónabandið væri ógilt vegna þess að það hefði aldrei verið lögmætt. Hinrik hélt því fram að lög kaþólsku kirkjunnar sem bönnuðu hjónaband náinna ættingja hefðu aldrei átt að leyfa honum að kvænast Katrínu, enda hafði hún fyrst verið gift Arthúri, eldri bróður hans sem var látinn. Þegar páfi neitaði að ógilda hjónabandið lýsti Hinrik því yfir að enska kirkjan væri ekki lengur bundin valdi páfa. Árið 1534 samþykkti þingið lögin um æðsta vald; með þeim var enska biskupakirkjan stofnuð og Englandskonungur gerður að höfði hennar. Erkibiskupinn af Kantaraborg, æðsta andlega valdið í landinu, ógilti að lokum hjónaband Hinriks og Katrínar. Hinrik hafði þegar kvænst Önnu í kyrrþey áður en hún eignaðist dótturina Elísabetu, síðar Elísabetu I.
Undir forystu Hinriks hélst enska biskupakirkjan, einnig nefnd anglíkanska kirkjan, að mestu kaþólsk bæði að kenningum og helgisiðum. Hinrik lokaði klaustrum Englands en mörgum mótmælendum mislíkaði að honum tókst ekki að hreinsa ensku kirkjuna af öllum þáttum rómversk-kaþólskrar trúar. Eftir dauða Hinriks varð sonur hans Játvarður VI konungur, en móðir hans, Jane Seymour, hafði verið þriðja eiginkona Hinriks. Þar sem Játvarður var enn ólögráða stjórnuðu ríkisstjórar Englandi. Þeir gerðu anglíkönsku kirkjuna mótmælendalegri og hinn ungi Játvarður var því sammála. Prestar fengu að kvænast. Notkun talnabanda við bænir var fordæmd. Kirkjulegar skrúðgöngur voru bannaðar og höggmyndir og steindir gluggar fjarlægð úr kirkjum. Messunni var breytt og margir rómversk-kaþólskir helgisiðir felldir brott. Almenn bænabók á ensku, sem kom út árið 1549, mælti fyrir um nýja helgihaldið. Prestar sem neituðu að nota Almennu bænabókina áttu á hættu að missa embætti sitt og verða fangelsaðir.
Kaþólska siðbótin og trúarbragðastyrjaldirnar
Leiðtogar kaþólsku kirkjunnar sátu ekki aðgerðarlausir hjá þegar meðlimir hennar sögðu skilið við hana og gengu til liðs við ný trúfélög. Kaþólska siðbótin, einnig nefnd gagnsiðbótin, var viðleitni kaþólsku kirkjunnar til að bregðast við gagnrýni Lúthers og koma jafnframt öðrum nauðsynlegum umbótum til leiðar. Ein leiðin til þess var kirkjuþingið í Trentó árið 1545. Þar staðfestu biskupar Evrópu og aðrir klerkar að bæði góð verk og trú væru nauðsynleg til hjálpræðis og að bæði ritningin, eins og kirkjan túlkaði hana, og hefðin væru viðurkenndar heimildir kennivalds. Þingið staðfesti einnig efnisbreytingarkenninguna. Þingfulltrúar gerðu sér grein fyrir raunverulegum vandamálum innan kirkjunnar og réðust því jafnframt í margvíslegar umbætur. Aflát var áfram heimilað en sala þess bönnuð. Þingið bannaði embættismönnum kirkjunnar að skipa ættingja í kirkjuleg embætti, bannaði biskupum að gegna embætti í fleiri en einu biskupsdæmi og gerði ráðstafanir til að bæta menntun kaþólskra klerka og stemma stigu við munaðarlífi þeirra.
Annar þáttur kaþólsku siðbótarinnar var stofnun nýrra trúarreglna. Jesúítareglan var stofnuð af spænska aðalsmanninum Ignatíusi frá Loyola. Jesúítar tóku að sér fjölmörg verkefni, einkum menntun ungra kaþólskra karla. Þeir sinntu einnig trúboði meðal fólks sem ekki var kristið og voru ráðgjafar kaþólskra valdhafa í Evrópu. Ólíkt öðrum trúarreglum hafði Jesúítareglan enga kvennadeild. Í staðinn tók Úrsúlínureglan, nunnuregla sem stofnuð hafði verið nokkrum árum fyrr, að sér menntun ungra kvenna.
Kaþólska siðbótin kom vafalaust í veg fyrir að margir kaþólikkar gengju til liðs við kirkjur mótmælenda en nýju kirkjurnar héldu áfram að afla sér fylgjenda víða um Evrópu. Stundum fór það friðsamlega fram. Stundum brutust út styrjaldir þegar trúræknir kaþólikkar börðust við jafn trúrækna mótmælendur til að verja það sem báðir aðilar töldu hina einu sönnu birtingarmynd kristinnar trúar.
Umskiptin frá kaþólskri trú til mótmælendatrúar á Englandi voru friðsamlegri en annars staðar. María I, kaþólsk dóttir Hinriks VIII og barn Katrínar af Aragón, tók við krúnunni eftir dauða Játvarðar bróður síns. Á valdatíð hennar voru mótmælendur ofsóttir og hundruð manna voru tekin af lífi þegar drottningin reyndi að færa England aftur til kaþólskrar trúar. María lést hins vegar árið 1558 áður en henni tókst það. Yngri hálfsystir hennar, Elísabet I, vildi stjórna skipulögðu og stöðugu landi. Síðla á valdatíð sinni ofsótti hún kaþólikka sem hún taldi ógna stjórn sinni sem mótmælandi, en fyrstu árin á valdastóli fylgdi hún fremur hófstilltri stefnu í trúarmálum (mynd 5.5).
Árið 1558 samþykkti þingið lögin um æðsta vald sem lýstu því enn á ný yfir að enska biskupakirkjan væri aðskilin frá rómversk-kaþólsku kirkjunni. Ári síðar endurvöktu samræmislögin frá 1559 Almennu bænabókina sem eina löglega form helgihalds á Englandi. Þó var komið til móts við þá sem vildu ekki yfirgefa kaþólska helgisiði. Fordæming páfa í eldri gerð bókarinnar var felld brott og helgisið altarisgöngunnar lýst á þann hátt að komist var hjá skýrri afstöðu til efnisbreytingarkenningarinnar. Klerkar máttu áfram klæðast hefðbundnum kaþólskum hempum og skrúða.
Á valdatíð Elísabetar reyndu enskir kalvínistar, svonefndir púrítanar, án árangurs að færa ensku biskupakirkjuna enn fjær kenningum og helgisiðum kaþólsku kirkjunnar. Margir klerkar ensku kirkjunnar voru púrítanar og andmæltu því að klæðast kaþólskum hempum við guðsþjónustur og gera krossmark við skírn. Á áttunda og níunda áratug sextándu aldar höfðu púrítanar einnig snúist gegn skipulagi ensku biskupakirkjunnar þar sem þjóðhöfðinginn var höfuð kirkjunnar. Þeir töldu að kirkjur ættu að vera sjálfstæðar og undir stjórn hópa kjörinna öldunga í stað konungs eða drottningar. Elísabet vildi hins vegar ekki breyta stjórn ensku biskupakirkjunnar. Á valdatíð arftaka hennar, Jakobs I, hófu púrítanar sem vildu segja skilið við ensku biskupakirkjuna, svonefndir aðskilnaðarsinnar, að yfirgefa England og halda meðal annars til meginlands Evrópu og Norður-Ameríku. Þar töldu þeir sig geta stofnað fyrirmyndarsamfélög kristinna manna. Á valdatíð Karls I, sonar Jakobs, hófu aðrir púrítanar einnig að flytjast brott.
Utan Englands gátu deilur um hvort konungsríki skyldi aðhyllast kaþólska trú eða mótmælendatrú leitt til mikils ofbeldis. Árið 1572 náðu átök húgenotta og kaþólikka í Frakklandi hámarki 23. ágúst með fjöldamorðunum á Bartólómeusarmessu. Þá voru áberandi húgenottar, sem komið höfðu til Parísar vegna konunglegs brúðkaups, myrtir. Friður komst ekki á fyrr en húgenottinn Hinrik IV tók við frönsku krúnunni, snerist til kaþólskrar trúar, sem meirihluti Frakka aðhylltist, og gaf út Nantes-tilskipunina árið 1598. Tilskipunin gerði kaþólska trú að opinberri trú Frakklands en veitti húgenottum jafnframt rétt til að iðka trú sína að eigin vali.
Í Spænsku Niðurlöndum barðist Filippus II Spánarkonungur, sonur og erfingi Karls V, gegn uppreisnarmönnum kalvínista. Stríð geisaði frá 1568 þar til vopnahlé var samið árið 1609. Eftir dauða Filippusar árið 1598 hélt sonur hans, Filippus III, baráttunni áfram. Friður komst á en norðurhéruðin sjö lýstu yfir sjálfstæði frá Spáni og stofnuðu ríki sem nefndist Sambandslýðveldi Niðurlanda. Niðurlönd voru ekki eini staðurinn þar sem Filippus II, er leit á sig og Spán sem verndara kaþólskrar trúar, barðist fyrir yfirráðum kirkjunnar. Árið 1588 gerði hann sjóárás á England til að færa landið aftur undir kaþólsku kirkjuna og binda enda á stuðning þess við uppreisnarmenn mótmælenda í Spænsku Niðurlöndum. Innrásin mistókst. Minni og hraðskreiðari ensk skip sigldu af sér spænska flotann. Þegar skipin sem eftir voru héldu heim á leið norður fyrir Skotland og Írland eyddust flest þeirra í stormi.
Hinar trúarbragðastyrjaldir héldu áfram fram á sautjándu öld. Frá 1618 til 1648 geisaði Þrjátíu ára stríðið milli kaþólskra ríkja og mótmælendaríkja í Heilaga rómverska ríkinu. Meðan þýskir kaþólikkar, lútherstrúarmenn og kalvínistar bárust innbyrðis drógust fleiri Evrópuríki inn í átökin. Svíþjóð, lútherskt ríki, studdi þýsku valdhafana sem voru mótmælendur og hið sama gerði Sambandslýðveldi Niðurlanda. Danmörk gekk einnig til liðs við stríðið í von um að vinna þýsk landsvæði og vega þannig upp landamissi í nýlegum átökum við Svíþjóð. Frakkland gekk í lið með mótmælendum, fyrst og fremst til að verða valdamesta ríki Evrópu. Þrátt fyrir það að stríðsaðilar kæmu frá mörgum ríkjum voru bardagarnir næstum allir háðir á þýsku landsvæðunum. Íbúar þeirra þjáðust þegar herir málaliða eyðilögðu bæi og þorp. Að lokum báru þýskir mótmælendur sigur úr býtum og Frakkland var orðið ráðandi veldi í Vestur-Evrópu. Westfalíufriðurinn, sem batt enda á stríðið árið 1648, staðfesti sjálfstæði hverrar þeirra nær eitt þúsund ríkiseininga sem mynduðu Heilaga rómverska ríkið.