5.3 Hagkerfi kaupauðgisstefnunnar
5.3 Hagkerfi kaupauðgisstefnunnar
Námsmarkmið
Að loknum þessum hluta átt þú að geta:
Árangur Spánar og Portúgals við að stofna byggðir í Ameríku, og ekki síður gróðinn sem ríkin höfðu af þeim, varð öðrum Evrópuþjóðum hvatning til að feta í fótspor þeirra. Englendingar, Frakkar og Hollendingar héldu allir yfir Atlantshafið með það að markmiði að stofna nýlendur. Þeir ætluðu að nýta auðlindir þeirra til að ná yfirhöndinni yfir keppinautum sínum.
Uppgangur kaupauðgisstefnunnar
Mikið af landkönnun Evrópumanna var knúið áfram af hagfræðikenningu sem síðari tíma sagnfræðingar gáfu heitið kaupauðgisstefna. Samkvæmt henni réðist máttur ríkis af því hversu mikið gull og silfur það átti. Því auðugra sem ríkið var, þeim mun stærri her og flota gat það haldið úti í átökum við önnur ríki. Söfnun þjóðarauðs byggðist aftur á því að viðhalda hagstæðum viðskiptajöfnuði, það er að ríki flytti út vörur sem væru verðmætari en þær sem það flutti inn. Kaupauðgisstefnan gerði einnig ráð fyrir að auðæfi heimsins, mæld í gulli og silfri, væru takmörkuð. Gróði eins ríkis væri því tap annars. Til að verða öflugra en önnur ríki yrði ríki að eiga meira gull og silfur en þau. Samkvæmt kaupauðgisstefnunni gat aðeins einn borið sigur úr býtum í efnahagslegri samkeppni.
Þegar ríki seldi vörur til útlanda safnaði það gulli og silfri, en þegar það flutti inn erlendar vörur varð það að afhenda öðrum ríkjum gull og silfur sem greiðslu. Kjarni kaupauðgisstefnunnar var því sá að ríki þyrfti að hámarka útflutning og lágmarka innflutning. Hugsjónin var raunar að flytja ekkert inn og framleiða allt heima fyrir, þar á meðal landbúnaðarafurðir. Ríki sem gat ekki fullnægt öllum eigin þörfum átti að flytja inn hráefni, vinna úr því fullunnar vörur og selja þær síðan til útlanda fyrir meira fé en framleiðslan kostaði. Hráefni sem ríkið réð yfir átti að nýta til innlendrar framleiðslu.
Á sextándu og sautjándu öld tóku flest Evrópuríki kaupauðgisstefnuna upp, einkum Frakkland og England. Þessi hugsun ýtti ef til vill ekki síður undir landkönnun og stofnun nýlendna en trúarhiti og þekkingarþrá. Fylgismenn kaupauðgisstefnunnar töldu nýlenduveldi nauðsynlegt til að ná efnahagslegum yfirráðum. Nýlendur gátu séð móðurríkinu fyrir hráefni til innlendrar neyslu svo að ekki þyrfti að kaupa það af öðrum. Íbúar nýlendnanna mynduðu aftur á móti tryggan markað fyrir vörur sem framleiddar voru í móðurríkinu. Til að tryggja að nýlendurnar ykju þjóðarauðinn kröfðust Evrópuríkin sem stofnuðu þær yfirleitt þess að þær ættu aðeins viðskipti við móðurríkið. Nýlendur Englands í Norður-Ameríku máttu til dæmis aðeins selja framleiðslu sína í Englandi.
Flestir fræðimenn sem aðhylltust kaupauðgisstefnuna töldu stýringu stjórnvalda á hagkerfinu nauðsynlega til að hámarka auð. Stjórnvöld bönnuðu gjarnan tiltekinn innflutning til að verja innlendan iðnað fyrir samkeppni. Árið 1539 bannaði Frakkland til dæmis innflutning á ullarvörum til að vernda innlenda vefnaðarvöruframleiðslu. Stjórnvöld lögðu einnig háa tolla, það er skatta á innfluttar vörur. Þeir gerðu erlendar vörur dýrari og stuðluðu þannig að uppbyggingu innlends iðnaðar. Stjórnvöld gátu einnig veitt fyrirtækjum einokun á tilteknum greinum innlendrar framleiðslu, stofnað og fjármagnað atvinnugreinar til að tryggja sjálfsnægtir innanlands og greitt fyrir innviðabætur, svo sem nýja vegi, til að efla innlenda framleiðslu og viðskipti. Þau héldu jafnframt úti stórum flotum til að verja milliríkjaviðskipti og nýlendur erlendis.
Frakkland er ef til vill skýrasta dæmið um kaupauðgisstefnu í framkvæmd. Landið var einveldi. Einveldisríki komu fram í Evrópu á sextándu og sautjándu öld þegar lénsskipulagið tók að víkja og ný ríki urðu til úr konungsríkjum miðalda. Þessi nýju þjóðríki einkenndust af miðstýrðri stjórnsýslu og skráðum lagabálkum. Fastaherir vörðu þau en ekki aðalsmenn sem fóru fyrir eigin einkaherjum.
Efst í valdakerfi ríkisins stóð einvaldur, yfirleitt konungur, sem taldi sig hafa guðlegan rétt til að stjórna. Samkvæmt hugmyndum miðalda um konungsvald voru konungar undirgefnir páfanum en einvaldar töldu sig engum háðir. Þeir gátu stjórnað að eigin vild án þess að ráðfæra sig við aðra eða leita samþykkis þeirra og án þess að deila völdum með aðlinum eins og konungar miðalda höfðu gert. Einvaldar settu sjálfir lög, mótuðu utanríkisstefnu, fóru með dómsvald eða skipuðu aðra til þess og lögðu á skatta að vild. Einvaldarnir höfðu allt ríkisvald í höndum sér og gripu oft til ráðstafana til að veikja vald aðalsmanna svo þeir ógnuðu ekki stjórn þeirra.
Frakkland var öflugast einveldisríkjanna og Loðvík XIV, sem varð Frakklandskonungur árið 1643, var ímynd einvalds sem stjórnaði af guðlegum rétti. Háttsettir franskir aðalsmenn höfðu staðið fyrir mörgum uppreisnum gegn konungsvaldinu á áratugunum áður en hann tók við hásætinu og Loðvík vildi ekki deila völdum með þeim. Hann svipti þá því öllu hlutverki í stjórn og stjórnsýslu ríkisins. Hann krafðist þess að þeir byggju hjá sér í hinni glæsilegu Versalahöll. Þar var þeim ætlað að eyða tíma sínum og fé, sem annars hefði getað nýst til að skipuleggja uppreisnir, í íburðarmikið líferni og samkeppni um hylli konungs. Hyllin gat falist í því að fá að halda á skyrtu konungs þegar hann klæddi sig að morgni. Loðvík gaumgæfði öll ríkismál og varði mörgum klukkustundum í að skipuleggja herflutninga, hafa umsjón með lagningu vega og skurða og gefa út lagabálka fyrir franskar nýlendur. „L’état, c’est moi“ („Ríkið, það er ég“), mun hann hafa lýst yfir í frægum orðum.
Einveldið gerði Frakklandi kleift að stýra efnahagslífinu með hætti sem ríki með valdaminni þjóðhöfðingja og dreifðari stjórnvöld gátu ekki. Frakkar tóku kaupauðgisstefnuna upp undir leiðsögn Jean-Baptiste Colbert, sem varð aðalráðherra Loðvíks XIV árið 1661. Sem yfirmaður ríkisfjármála leitaðist Colbert við að efla franska framleiðslu og utanríkisviðskipti en draga úr innflutningi. Undir stjórn hans hækkuðu stjórnvöld tolla á erlendar vörur og bönnuðu með öllu innflutning á sumum þeirra, til dæmis blúndum. Colbert stofnaði konunglegar verksmiðjur og glerverk og veitti einkafyrirtækjum einokun á blúnduframleiðslu (mynd 5.17). Hann taldi að eftir því sem vara væri vandaðri mætti fá hærra verð fyrir hana. Því setti hann strangar gæðakröfur svo franskar vörur seldust dýrt erlendis og refsaði þeim sem reyndu að komast hjá reglunum. Til að auka tekjur ríkisins reyndi hann einnig, án árangurs, að skattleggja franska aðalinn.
Colbert kom á fót kaupskipaflota til að flytja franskar vörur til viðskipta erlendis og dró þannig úr því að þjóðin þyrfti að reiða sig á skip annarra ríkja. Með því að tryggja að greiðslur fyrir vöruflutningana rynnu til franskra skipstjóra og útgerðarmanna hjálpaði hann til við að halda auðæfunum innan landsins. Þar sem kalla mátti kaupskipaflotann til þjónustu á stríðstímum hafði Colbert einnig eflt getu Frakklands til vopnaðra átaka við erlend ríki.
Kaupauðgisstefnan hafði einnig áhrif í Englandi og Niðurlöndum. Þótt enska þingið hefði ekki jafnmikil afskipti af hagkerfinu og franska konungsvaldið greip það engu að síður til aðgerða til að efla ensk viðskipti og draga úr innflutningi erlendra vara. Tollar voru lagðir á erlendar vörur og á síðari hluta sautjándu aldar voru sett lög sem kröfðust þess að öll skip sem fluttu vörur til Englands væru í eigu Englendinga og að áhöfnin væri að mestu ensk. Hollendingar beittu þeirri aðferð kaupauðgisstefnunnar að flytja út hágæðavörur, einkum klæði, járnverkfæri og byssur, til að vega upp á móti því fé sem hráefnasnautt landið varði í hráefni frá öðrum ríkjum.
Líkt og Frakkland veittu bæði England og Niðurlönd einkafyrirtækjum einokun á utanríkisviðskiptum: Breska Austur-Indíafélaginu og Hollenska Austur-Indíafélaginu. Tilgangurinn var að koma í veg fyrir samkeppni milli kaupmanna sem gæti hækkað það verð sem þeir væru tilbúnir að greiða fyrir erlendar vörur og lækkað verðið sem þeir tækju fyrir innlendar vörur seldar erlendis. Hollendingar, Englendingar og Frakkar sáu árangur Spánar og Portúgals og tóku einnig að stofna nýlendur í Ameríku til að tryggja sér meiri aðgang að hráefnum og nýja markaði fyrir vörur sínar. Nýlenduveldi virtist nauðsynlegt til að tryggja auð og völd ríkisins.
Kaupauðgisstefnan og útþensla heimsvelda
Til að keppa við Spán og Portúgal stofnuðu keppinautar þeirra, England, Frakkland og Niðurlönd, fljótlega byggðir í Norður-Ameríku. England stofnaði nýlendur á meginlandi Norður-Ameríku á sextándu öld og um miðja átjándu öld náðu þær frá Nýfundnalandi til Georgíu (mynd 5.18). Auk tóbaks sáu þær Englandi fyrir ýmsum vörum, allt frá timbri, loðskinnum og saltfiski úr norðlægum nýlendum til hrísgrjóna, indígós og dádýraskinna úr þeim syðri. Nýlendurnar drógu einnig til sín marga landlausa og atvinnulausa unga karla og konur frá Evrópu. Þetta fólk fór til Norður-Ameríku sem samningsbundið vinnufólk og skuldbatt sig með samningi til að vinna í tiltekinn árafjölda. Þegar landeigandinn sem hafði greitt fyrir ferð þeirra hafði fengið kostnaðinn bættan með vinnu þeirra hlaut fólkið frelsi og yfirleitt einnig landspildu.
Frakkland og Niðurlönd stofnuðu einnig nýlendur í Norður-Ameríku. Árið 1535 gerði Jacques Cartier tilkall til Kanada, sem einnig var nefnt Nýja-Frakkland, í nafni Frans I konungs. Líkt og Englandi tókst Frakklandi ekki að halda uppi varanlegri byggð í Norður-Ameríku fyrr en á sautjándu öld þegar Samuel de Champlain stofnaði slíka byggð í Québec. Frakkar stofnuðu fleiri byggðir þar sem nú er Maine-ríki, á suðurströnd Nýfundnalands og í Louisiana, sem var nefnd eftir Loðvík XIV. Dýraskinn og loðfeldir voru helstu útflutningsvörurnar til Frakklands. Lítil hollensk nýlenda blómstraði einnig um skamma hríð þar sem nú eru New York og New Jersey en var látin Englandi í té árið 1664. Líkt og frönsku nýlendubúarnir stunduðu hollensku nýlendubúarnir í Nýju-Niðurlöndum einkum loðskinnaverslun, þótt margir hollenskir bændur settust einnig að í Hudson-dal, New Jersey og á Long Island.
Evrópuríkin ætluðu að sækja sem mestan auð úr nýlendum sínum á meginlandinu í formi hráefna á borð við skinn, loðfeldi og landbúnaðarafurðir. Frakkland stýrði innflutningi fólks til Kanada til að tryggja að íbúarnir væru einkum loðdýraveiðimenn og kaupmenn, auk fárra bænda sem sæju þeim fyrir mat og hermanna sem gættu þeirra. Árið 1627 veittu frönsk stjórnvöld Nýja-Frakklandsfélaginu einokun á loðskinnaverslun. Allir loðdýraveiðimenn í Kanada áttu annaðhvort að vinna beint fyrir félagið eða selja því skinn sín. Kaupmenn þurftu að greiða stjórnvöldum 25 prósenta söluskatt. Árið 1663 færði Loðvík XIV félagið undir stjórn konungs.
Spánn hafði strangast eftirlit með verslun nýlendna sinna. Viðskipti voru bundin við fáeinar hafnir í spænsku nýlendunum og höfnina í Sevilla á Spáni og tvær kaupskipalestir sigldu árlega frá Sevilla til Ameríku. Spænsk stjórnvöld bönnuðu viðskipti á öðrum tímum. Þeir sem vildu stunda verslun þurftu auk þess að afla sér leyfis og greiða fyrir það verulegt fé. Spænska ríkið hafði einnig einkarétt á ýmsum sviðum, meðal annars á öllu silfri sem unnið var í nýlendunum, og átti allt kvikasilfur sem framleitt var í Perú. Spænskar nýlendur sem þurftu kvikasilfur til að vinna gullið og silfrið úr námum sínum urðu að kaupa það frá Perú.
Þótt nýlendurnar á meginlandinu færðu evrópsku móðurríkjunum auð voru eyjar Karíbahafsins, þar sem rækta mátti sykur, eftirsóttastar. Á sautjándu öld stofnuðu England, Frakkland og Niðurlönd nýlendur víðs vegar um Karíbahaf á eyjum sem Spánn hafði ekki gert tilkall til eða sem ríkin tóku af Spáni. Ríkin þrjú reyndu einnig að stofna nýlendur í Mið- og Suður-Ameríku. Yfirráð Spánverja og Portúgala þar urðu þó annaðhvort til þess að tilraunirnar mistókust, eins og tilraunir Hollendinga í Brasilíu, eða að nýlendurnar héldust litlar, eins og Franska Gvæjana og Hollenska Gvæjana, nú Súrínam.
Kaupauðgisstefnan og gagnrýnendur hennar
Þótt evrópskir kaupmenn og ráðherrar byggðu af miklum ákafa á kaupauðgisstefnunni við uppbyggingu nýlenduvelda átti hún einnig marga gagnrýnendur. Skoski heimspekingurinn David Hume hélt því fram á átjándu öld að eftir því sem meira gull væri í umferð í hagkerfi lands hækkaði verðið þar til það yrði svo hátt að enginn keypti vörur. Hume benti jafnframt á að ef gnægð drægi úr verðmæti hlutar yrðu gull og silfur því minna virði sem ríki eignaðist meira af þeim. Sú hugmynd gróf undan áherslu kaupauðgisstefnunnar á söfnun eðalmálma til að byggja upp auð.
Heimspekingurinn og hagfræðingurinn Adam Smith, sem einnig var Skoti, gagnrýndi kaupauðgisstefnuna á átjándu öld. Smith hélt því fram að efnahagslegur ávinningur eins ríkis þýddi ekki tap annarra. Viðskipti gætu þess í stað gagnast öllum aðilum. Eitt ríki gæti dafnað með því að útvega öðru hráefni sem hið síðarnefnda ynni í fullunnar vörur og seldi með hagnaði. Smith var einnig andvígur stýringu stjórnvalda á hagkerfinu. Að hans mati sköpuðu samkeppni milli framleiðenda og áhrif markaðarins, það er vilji kaupenda og seljenda, heilbrigt hagkerfi. Mikil eftirspurn eftir vöru hækkaði verð hennar en lítil eftirspurn eða léleg gæði lækkuðu það. Smith taldi að stjórnvöld ættu að styðja atvinnulífið, til dæmis með vegagerð og landvörnum, en ekki veita einokunarleyfi eða niðurgreiða fyrirtæki. Slíkt skaðaði aðeins neytendur með því að halda verði óeðlilega háu. Án aðstoðar stjórnvalda yrðu fyrirtæki að læra að starfa á skilvirkari hátt og lækka þannig verð, ella myndu þau ekki standast samkeppnina.
Smith taldi einnig óskynsamlegt að hvert ríki framleiddi allt sem það þyrfti. Ef Spánn gat framleitt tiltekna vöru betur en England eða fyrir minna fé átti England að nota tekjur af sölu þeirra vara sem það framleiddi best til að kaupa spænsku vöruna. England gat framleitt vefnaðarvörur með meiri hagkvæmni en Spánn en Spánn gat framleitt vín ódýrar en England. Smith útskýrði að því væri hagkvæmara fyrir England að kaupa vín frá Spáni og fyrir Spán að kaupa klæði frá Englandi en að bæði ríkin framleiddu sjálf bæði vínið og klæðið sem þau þyrftu.
Þar sem kaupauðgisstefnan leit svo á að efnahagslegur ávinningur eins ríkis væri óhjákvæmilega tap annarra háðu Evrópuríki viðskiptastríð og reyndu hvert um sig að útiloka hin frá mörkuðum sínum með tollum. Stundum fylgdu raunveruleg stríð viðskiptastríðunum. England og Niðurlönd háðu fjögur stríð á sautjándu og átjándu öld, meðal annars til að ná yfirráðum yfir viðskiptum yfir Atlantshafið (mynd 5.19). England barðist einnig við Frakkland um aðgang að mörkuðum Indlands.
Kaupauðgisstefnan hafði ekki aðeins áhrif á samskipti ríkja heldur einnig á samskipti stétta. Hún tók til dæmis hagsmuni kaupmanna og framleiðenda fram yfir hagsmuni verkafólks og neytenda með þeim rökum að halda ætti launum lágum. Þannig yrði meira fé eftir hjá atvinnurekendum og fólk hefði minni hvata eða möguleika til að kaupa munaðarvörur sem í staðinn mætti flytja út með hagnaði. Fylgismenn kaupauðgisstefnunnar studdu einnig háa skatta til að auðga stjórnvöld. Sú skoðun að nauðsynlegt væri að sækja hráefni úr nýlendum í þágu móðurríkisins varð oft til þess að stjórnvöld heftu hagvöxt nýlendnanna og refsuðu þeim harðlega sem reyndu að komast hjá viðskiptahömlum. Löngunin til að arðræna nýlendurnar í Ameríku leiddi einnig til þess að frumbyggjar og þrælað fólk frá Afríku sættu illri meðferð þegar reynt var að afla sem mests auðs.