5.2 Yfir Atlantshafið
5.2 Yfir Atlantshafið
Námsmarkmið
Að loknum þessum hluta áttu að geta:
Á miðöldum í Evrópu ríkti gullöld fræða í Mið-Austurlöndum og Norður-Afríku. Eftir því sem Evrópubúar komust í aukin tengsl við þjóðir handan Miðjarðarhafs og í Mið- og Austur-Asíu bárust hugmyndir úr þessari gullöld til þeirra og höfðu áhrif á sjómenn, landkönnuði og skipasmiði. Á fimmtándu og sextándu öld knúðu nýjungar í siglingum og landkönnun Evrópubúa til að víkka verslunarnet sín um allan heim og tengjast nýjum löndum og þjóðum. Frægustu ferðir þessa tímabils, sem nefnist landafundatímabilið, voru siglingar genóska landkönnuðarins Kristófers Kólumbusar yfir Atlantshaf á 1490-árunum. Ferdinand konungur og Ísabella drottning Spánar fjármögnuðu ferðirnar.
Uppgangur siglingaþjóða
Ferð Kristófers Kólumbusar árið 1492 markaði ekki fyrstu kynni evrópskra landkönnuða og frumbyggja á meginlandi Norður-Ameríku. Með fornleifa- og sagnfræðirannsóknum geta sagnfræðingar nú tímasett þessi samskipti nær fimm hundruð árum áður en Kólumbus kom fyrst við í Karíbahafi.
Snemma á 1000-árunum frétti Leifur Eiríksson, víkingur og landkönnuður sem bjó á Grænlandi, af félaga sínum Bjarna Herjólfssyni að annað land lægi aðeins nokkur hundruð mílur í vestur. Í siglingu sem hrakti hann af leið fann Leifur land í vestri sem hann nefndi Vínland eftir vínberjunum sem uxu nálægt ströndum þess. Hann dvaldi þar aðeins yfir veturinn, komst aldrei í beint samband við frumbyggja og sneri aftur til Grænlands um vorið. Bróðir hans Þorvaldur var fyrstur til að komast í samband við þá. Því lauk með ofbeldisfullum átökum og dauða nokkurra frumbyggja Ameríku og Þorvalds sjálfs. Í þriðja rannsóknarleiðangrinum hittu karlar og konur úr fjölskyldu Leifs frumbyggja Vínlands á ný en héldu friðinn og mynduðu við þá lítið en stöðugt samband sem byggðist á viðskiptum (mynd 5.6).
Hinir norrænu landkönnuðir kölluðu þessa frumbyggja skrælingja. Fræðimenn vita ekki með vissu hvaða frumbyggjahópi þeir tilheyrðu en fornleifauppgreftir á tuttugustu öld í Nýja-Skotlandi hafa staðfest margt af því sem kemur fram í íslenskum Vínlandssögum. Á sjöunda áratug tuttugustu aldar fundu landkönnuðirnir Helge og Anne Ingstad niðurgrafnar rústir víkingabúða á Nýfundnalandi í Kanada frá því um þær mundir sem Leifur fór í leiðangra sína, á stað sem nefnist L’Anse aux Meadows. Fundurinn sannaði loks með óyggjandi hætti að norrænir menn höfðu farið til Ameríku fyrir tíð Kólumbusar. Í áranna rás hefur því verið haldið fram að aðrir en víkingar hafi einnig fundið Ameríku fyrir Kólumbus, þar á meðal írskir munkar, afrískir sjómenn og kínverskir skipverjar úr fjársjóðsflota Zheng He aðmíráls. Engar almennt viðurkenndar sannanir eru þó til fyrir neinum þessara ferða.
Byggðirnar á Nýfundnalandi urðu aldrei varanlegar, líklega vegna þess að frumbyggjahópar urðu sífellt fjandsamlegri gagnvart hinum oft ofbeldisfullu víkingum. Á fimmtándu öld voru útbyggðir á Grænlandi, þar sem norrænir menn höfðu sest að, einnig nánast horfnar. Vitneskja um land lengra í vestri lifði þó áfram í norrænum sögum og hugsanlegt er að hún hafi breiðst út um Evrópu og borist til Ítalíu og Spánar og að lokum til ungs Kristófers Kólumbusar.
Á meðan vakti fall Konstantínópel og Býsanska ríkisins fyrir Ottómönum árið 1453 óhug hjá mörgum Evrópubúum. Þeir höfðu ekki aðeins misst vígi kristins valds heldur réðu múslimar nú yfir ótryggum landleiðum þeirra við Suður- og Austur-Asíu. Því þurftu þeir að kaupa verðmæt krydd, svo sem kanil, pipar, negul og músgat, sem uxu aðeins á fáeinum lykilstöðum, fyrir milligöngu múslima. Evrópuþjóðir vildu því finna samfellda sjóleið til Indlands og strjálbýlla indóneskra eyja sem nefnast Mólúkkaeyjar eða Krydd-eyjar.
Á fimmtándu öld varð bylting í siglingatækni í Evrópu þegar hennar var mikil þörf, vegna þess að tekin var upp ný sjótækni frá samfélögum utan Vesturlanda. Á fyrsta árþúsundi e.Kr. höfðu arabískir sjómenn í Mið-Austurlöndum búið til latínseglið, þríhyrnt segl sem gerði skipum kleift að sigla upp í vindinn. Ferhyrnd segl Evrópumanna veittu skipum afl en latínseglið jók stjórnhæfni þeirra. Þegar Evrópubúar sameinuðu báðar seglagerðir á þrímastra skipum gátu þeir siglt af öryggi í hvaða átt sem var. Skutstýrið, sem var fundið upp í Kína á þrettándu öld, gerði einnig kleift að stýra gegn straumi. Forngríska stjörnuskífan, sem notaði stjörnumerki til leiðsagnar og gerði sjófarendum kleift að ákvarða norður–suður-stöðu sína á yfirborði jarðar, barst til Evrópu eftir að hafa verið endurbætt í Mið-Austurlöndum (mynd 5.7). Seguláttavitinn barst einnig til Evrópu á fimmtándu öld frá Kína, þar sem hann hafði verið notaður til siglinga frá því um 1100 e.Kr. Upptaka þessara uppfinninga gerði Evrópubúum kleift að hætta þeirri aldagömlu venju að sigla meðfram ströndum. Nú gátu þeir lagt út á opið haf, þar sem hvergi sást til lands.
Tækniframfarir og þrá eftir auknum viðskiptum og landsvæðum komu landkönnuðum þó skammt án fjárstuðnings. Viðskiptaveldið sem fjármagnaði landkönnun Evrópubúa handan hafsins átti upphaf sitt í ítölsku borgríkjum miðalda en fjárfestingakerfið sem það byggðist á var ekki upprunnið þar. Kerfið nefndist commenda og kom á eins konar fjárhagslegu stuðningskerfi þar sem fjárfestar fjármögnuðu stækkun verslunarreksturs kaupmanna og öðluðust um leið víðtækara viðskiptanet. Eins og mörg tækninýjunganna sem knúðu evrópsk skip var commenda-kerfið fyrst þróað af múslimskum kaupmönnum.
Undir lok fimmtándu aldar stóðu ítölsku borgríkin að fjölbreyttu úrvali lítilla fjölskyldufyrirtækja og stórra félaga. Fjármagn var einkum bundið í landi og verslun fremur en iðnaði en lánsfé var mikið notað. Um alla Evrópu voru viðskiptafélög með dreifðri áhættu og sameiginlegar fjárfestingar þegar orðin algeng meðal kaupmanna. Spánn, sem múslimskir valdhafar höfðu lagt undir sig og þar sem múslimar höfðu sest að, átti tengsl yfir Miðjarðarhaf við Afríku og Mið-Austurlönd. Á sama tíma náði víðfeðmt siglingaverslunarkerfi Norður- og Mið-Evrópu yfir Norðursjó og Eystrasalt.
Landkönnun Portúgala
Undir lok 1400-áranna voru Portúgal og Spánn bæði að losna undan aldalangri stjórn múslimskra ríkja í Norður-Afríku. Portúgal hafði orðið sjálfstætt ríki á tólftu öld (mynd 5.8). Í upphafi fimmtándu aldar var það lítið land með ófrjósaman jarðveg. Það bjó yfir einum kosti: landfræðilegri legu sem hentaði til landkönnunar, einkum suður með strönd Afríku og yfir Atlantshaf. Í Portúgal voru einnig margar víkur og náttúrlegar hafnir sem hentuðu siglingum, auk öflugra hliðarvinda og strauma sem mynduðu eins konar hraðbraut siglinga milli Norður- og Suður-Evrópu. Á nálægum eyjum, svo sem Asóreyjum, voru jafnframt miklir ónýttir möguleikar til fiskveiða.
Á 1340-árunum safnaði Afonso IV Portúgalskonungur opinberu fé til að koma upp verslunarflota sem gerði á fimmtándu öld þjóðina að siglingaveldi. Árið 1341 sigldu Portúgalar til Kanaríeyja í Atlantshafi. Það var aðeins upphafið að landkönnun þeirra og landvinningum. Árið 1415 sendi Jóhann I, sonarsonur Afonso IV, portúgalskan her til að hertaka borgina Ceuta í Marokkó. Jóhann vonaðist til að yfirráð yfir höfn á strönd Norður-Afríku myndu opna álfuna fyrir landvinningum og viðskiptum. Til að treysta yfirráð sín á svæðinu enn frekar fór hann fram á viðurkenningu páfa á aðgerðum sínum. Í apríl 1418 veitti Martin V páfi Portúgalskonungi rétt til allra afrískra landsvæða sem tekin væru af múslimskum valdhöfum.
Undir stjórn Hinriks prins, sonar Jóhanns, sem sagnfræðingar hafa kallað „sæfara“, gerðu portúgalskir landkönnuðir tilkall til Madeiraeyja, Asóreyja og Grænhöfðaeyja undan strönd Afríku. Þeir sigldu einnig suður með vesturströnd Afríku allt til núverandi Síerra Leóne. Að lokum náðu portúgalskir leiðangrar suðurenda Afríku og árið 1488 sigldi Bartolomeu Dias, sem hafði tekið þátt í orrustunni um Ceuta, fyrir Góðrarvonarhöfða og komst þannig til austurstrandar álfunnar.
Portúgalar voru knúnir áfram bæði af trúarhita og þrá eftir auði. Frá miðöldum höfðu þeir, eins og aðrir Evrópubúar, hrifist af sögum um týnt kristið konungsríki einhvers staðar í Afríku eða Asíu, undir stjórn goðsagnakonungs sem nefndist Jóhannes prestur (mynd 5.9). Á 1400-árunum voru þeir farnir að trúa því að lönd hans væru í Afríku og vonin um að mynda bandalag við hann til að sigra hersveitir múslima var einn hvatinn að landkönnun þeirra þar.
Portúgalar vonuðust einnig til að komast yfir auðæfi Afríku. Þegar þeir færðu sig suður með strönd álfunnar reistu þeir virki á landi sem þeir leigðu af valdhöfum á staðnum, til dæmis Elmina-virki á strönd núverandi Gana. Þaðan stunduðu þeir vöruskipti og fengu í staðinn gull, fílabein og fólk sem hafði verið hneppt í þrældóm. Fyrsti hópur Afríkubúa sem hnepptir höfðu verið í þrældóm kom til Portúgals árið 1441. Til að efla efnahagslega hagsmuni sína stofnaði Portúgal einnig til samskipta við afrísku ríkin Benín og Kongó. Tengslin við Kongó, í núverandi Angóla, voru sérstaklega náin. Meðlimir konungsfjölskyldu og aðals Kongó tóku rómversk-kaþólska trú og portúgölsk nöfn. Kongó varð mikilvæg uppspretta þrælaðs vinnuafls og konungar ríkisins aðstoðuðu Portúgala fúslega við að taka fanga úr óvinaþjóðflokkum. Tilkall Portúgala til auðæfa afrískrar verslunar var staðfest árið 1455 í Romanus Pontifex, tilskipun Nikulásar V páfa sem veitti Portúgal einkarétt til viðskipta í Afríku sunnan Bojadorhöfða á strönd Marokkó. Hagsmunir Afríkubúa sem réðu yfir þessum löndum voru ekki teknir til greina.
Landkönnun Spánverja
Þrátt fyrir Romanus Pontifex voru Ísabella I af Kastilíu og Ferdinand II af Aragón ekki reiðubúin að leyfa Portúgal að taka forystu í að koma á sjóviðskiptum við lönd utan Evrópu. Árið 1492 hafði síðasta vígi múslima á Íberíuskaga verið sigrað. Ísabella og Ferdinand þurftu því ekki lengur að óttast návist múslima og gátu beint sjónum sínum að málum handan skagans. Árið 1486 leitaði genóski siglingamaðurinn Kristófer Kólumbus til þeirra eftir fjárstuðningi til landkönnunar. Kólumbus hélt því fram að hann gæti komist til Asíu með því að sigla vestur yfir Atlantshaf. Ísabella og Ferdinand vildu finna sjóleið alla leið til Asíu til að keppa við Portúgala og samþykktu því beiðni hans. Eins og portúgölsku konungarnir voru þau einnig staðráðin í að breiða út kristna trú og berjast gegn útbreiðslu íslams. Þau litu raunar á sig sem helstu verndara rómversk-kaþólskrar trúar í Evrópu.
Kólumbus lét úr höfn á Spáni 3. ágúst 1492 með þrjú skip. Eftir stutta viðkomu á Kanaríeyjum lagði hann aftur af stað 6. september. Fimm vikum síðar kom hann til Bahamaeyja sem hann taldi tilheyra þeim hluta Suðaustur-Asíu sem nefndist Indíur. Þaðan sigldi hann til Kúbu og eyju sem hann nefndi Hispaníólu, sem merkir „litla Spán“. Eyjan skiptist nú milli Dóminíska lýðveldisins og Haítí. Kólumbus komst í samband við íbúa Hispaníólu sem hann kallaði „Indíána“. Sumir tóku Evrópubúunum vel en þeir reyndu að komast að því hvort íbúarnir ættu gull. Einn hópur, sem treysti aðkomumönnunum ef til vill ekki, barðist hins vegar við þá.
Kólumbus skildi fáeina menn eftir til að stofna byggð á Hispaníólu og hélt síðan til Evrópu með áhöfn sinni og tók með sér nokkra Arawak-frumbyggja sem þeir höfðu rænt. Þeir komu til Spánar árið 1493 og Kólumbus taldi sig hafa komist til Indía. Hann fór þrjá leiðangra til viðbótar til Ameríku (mynd 5.10). Í þriðju ferðinni kannaði hann strönd Venesúela sem hann taldi með vissu vera hluta af meginlandi Asíu.
Fljótlega áttuðu Evrópubúar sig þó á því að löndin sem Kólumbus hafði fundið voru nýjar heimsálfur. Þær voru síðan nefndar Ameríka eftir ítalska kortagerðarmanninum Amerigo Vespucci sem tók þátt í síðari leiðöngrum Spánverja og Portúgala til Suður-Ameríku. Þetta var upphaf nýlendustefnu Evrópubúa í Ameríku. Nýlendustefna er sú framkvæmd að einn hópur fólks reynir að ná yfirráðum yfir öðrum, yfirleitt í efnahagslegu arðránsskyni. Löndin í Ameríku sem Spánverjar, Portúgalar og aðrar Evrópuþjóðir gerðu tilkall til á fimmtándu og sextándu öld voru innlimuð í nýlenduveldin sem þessi ríki voru að byggja upp.
Leiðangrar Kólumbusar skiluðu ekki þeim auðæfum sem spænsku konungshjónin höfðu vonast eftir. Landkönnun Spánverja í nýju heimsálfunum hélt engu að síður áfram undir forystu svonefndra conquistadora eða spænskra landvinningamanna. Sumir þeirra voru aðalsmenn eða höfðu fengið herþjálfun og barist gegn múslimunum á Spáni. Aðrir voru landlausir og vildu bæta hlutskipti sitt. Spænska stjórnin launaði landvinningamönnum meðal annars með encomienda, arfgengri veitingu sem veitti handhafa hennar, svonefndum encomendero, rétt til vinnuframlags tiltekins fjölda fólks úr hinum sigruðu samfélögum eða til skatts í göfugmálmum eða landbúnaðarafurðum. Þrátt fyrir að krúnan bannaði að frumbyggjar væru hnepptir í þrældóm gerði encomienda-kerfið spænskum landnemum kleift að misnota þá í hagnaðarskyni (mynd 5.11).
Hinir miklu fengir sem Spánverjar vonuðust eftir fundust fljótlega í Mexíkó. Árið 1519 gekk landvinningamaðurinn Hernán Cortés á land í Potonchan á Yucatánskaga og fór norður inn í Mexíkó þar sem hann rakst á hið öfluga Astekaveldi. Auðæfi Asteka og glæsileiki höfuðborgar þeirra, Tenochtitlán, heilluðu Spánverjana. Í fyrstu tók Moctezuma II Astekakeisari vel á móti þeim og gaf þeim gjafir. Cortés tók Moctezuma hins vegar til fanga og notaði hann sem lepp í tilraun til að stjórna þjóð hans. Átök brutust út árið 1520 þegar Spánverjar drápu þátttakendur í trúarathöfn Asteka og íbúar Tenochtitlán réðust á landvinningamennina. Í ringulreiðinni var Moctezuma II drepinn, hugsanlega af eigin þjóð sem taldi hann hafa svikið sig. Spánverjarnir voru að því komnir að verða gjöreyðilagðir og flúðu því frá Tenochtitlán til nálægu borgarinnar Tlaxcala sem var keppinautur Tenochtitlán (mynd 5.12).
Cortés og bandamenn hans frá Tlaxcala sneru aftur til Tenochtitlán í maí 1521. Þá voru Astekar farnir að þjást af smitsjúkdómum sem Spánverjarnir höfðu borið með sér. Bólusótt var líkleg orsök en aðrir sjúkdómar kunna einnig að hafa breiðst út. Til dæmis eru til vísbendingar um að salmonellufaraldur árið 1540 hafi einnig dregið marga Asteka til dauða. Astekar voru orðnir afar veikburða og gátu ekki sigrað Cortés og bandamenn hans úr hópi frumbyggja. Eftir þriggja mána umsátur féll Tenochtitlán í hendur Spánverja sem hófu að snúa Astekum til kristinnar trúar. Sumir Astekar tóku kristna trú af fúsum og frjálsum vilja en margir voru neyddir til þess. Hof Asteka voru eyðilögð og kaþólskar kirkjur reistar ofan á þeim. Spánverjar nefndu Tenochtitlán Mexíkóborg og hún varð höfuðborg nýlendunnar Nýja-Spánar. Nýlendan skilaði spænsku konungunum að lokum auðæfunum sem þeir þráðu í formi ríkulegra silfurnáma.
Annar spænskur ævintýramaður, Francisco Pizarro, jafnaði fljótlega afrek Cortés í Mexíkó með því að leggja Inkaríkið í Suður-Ameríku undir sig. Í janúar 1530 sigldi Pizarro frá Kanaríeyjum í leiðangur til að leggja undir sig Perú sem hann hafði heyrt að væri auðugt að göfugmálmum. Ísabella Portúgalsdrottning, eiginkona Karls V keisara Heilaga rómverska ríkisins sem var jafnframt Spánarkonungur, hafði heimilað landvinninga hans árið 1529. Valdhafi Inka hafði nýlega látist úr bólusótt og keppinautar um krúnuna áttu í stríði. Pizarro nýtti sér ringulreiðina og það að hersveitir Inka höfðu veikst eftir áralanga bardaga. Árið 1532 tók hann Atahualpa, annan deiluaðilann í borgarastyrjöldinni, til fanga. Ári síðar tóku Spánverjarnir hann af lífi þrátt fyrir loforð hans um að fylla heilt herbergi af gulli og tvö af silfri ef Pizarro sleppti honum. Pizarro náði síðan yfirráðum yfir Cuzco, höfuðborg Inka. Perú, sem átti eins og Mexíkó miklar silfurnámur, var gert að spænskri nýlendu.
Inkar sættu sig ekki mótþróalaust við stjórn Spánverja. Undir forystu Manco Inca settust um 100,000 Inkar um Cuzco árið 1536. Þeir höfðu hins vegar ekki púðurvopn Spánverja og gátu ekki hrakið Evrópubúana burt. Spánverjar skiptu Inkaríkinu í fjögur svæði, hvert undir stjórn spænsks landstjóra, og Pizarro fékk landsvæðið sem samsvarar núverandi ríki Perú.
Tordesillas-samningurinn
Fréttir af landafundum Kólumbusar í þágu Spánverja vöktu ugg og reiði meðal Portúgala. Samkvæmt Alcáçovas-samningnum frá 1479 hafði Portúgal fallið frá öllu tilkalli til spænsku krúnunnar og veitt Spáni yfirráð yfir Kanaríeyjum. Í staðinn fékk Portúgal Gíneuströnd Afríku, sem var auðug að gulli, og allar eyjar í Atlantshafi sunnan Kanaríeyja. Samkomulagið náði ekki aðeins til landsvæðanna sem Portúgal réði þegar yfir, Madeira, Asóreyja og Grænhöfðaeyja, heldur einnig allra svæða sem kynnu að finnast í framtíðinni. Árið 1481 gaf páfi einnig út tilskipun sem veitti Portúgal landsvæði í Atlantshafi.
Tilkall Spánar til eyjanna í Karíbahafi sem Kólumbus hafði kannað virtist því brjóta bæði í bága við samninginn og tilskipun páfa. Portúgalskonungur tilkynnti að hann hygðist senda vopnaðan flota til að ná yfirráðum yfir eyjunum. Ísabella og Ferdinand gátu ekki skorað yfirráð Portúgala á hafinu á hólm og báðu því Alexander VI páfa að skerast í leikinn. Páfinn, sem var spænskur, úrskurðaði að Spánn skyldi eignast öll lönd vestan línu sem dregin væri eitt hundrað rastir vestur af Asóreyjum og Grænhöfðaeyjum.
Portúgal hóf því samningaviðræður við Spán sem samþykkti að færa línuna milli eigna Spánverja og Portúgala lengra til vesturs. Nýja línan skar austurhluta meginlands Suður-Ameríku, nú hluta Brasilíu, en skildi restina af Ameríku eftir handa Spáni. Þetta samkomulag, Tordesillas-samningurinn, var undirritað árið 1494 og staðfest árið 1506 með tilskipun Júlíusar II páfa (mynd 5.13). Þegar landkönnuðurinn Pedro Álvares Cabral gekk á land á austurströnd Suður-Ameríku árið 1500 gat hann því gert tilkall til landsins fyrir Portúgal.
Þegar Cabral kom að landi í Brasilíu árið 1500 höfðu portúgalskir sjómenn þegar siglt fyrir Góðrarvonarhöfða á suðurodda Afríku, norður með austurströnd álfunnar og alla leið til Indlands. Spánn vildi gera tilkall til auðæfa Asíu og hélt því nú fram að skiptilínan í Atlantshafi héldi áfram hinum megin á hnettinum, skipti Kyrrahafinu í tvennt og veitti Spánverjum einnig rétt til landsvæða í Asíu. Portúgal mótmælti og leitaði aftur til Vatíkansins. Árið 1514 lýsti Leó X páfi því yfir að línan í Tordesillas-samningnum skipti landsvæðum í Atlantshafi en ekki Kyrrahafi. Spánn ætti ekkert tilkall til landa Asíu.
Spánn endurtók rök sín árið 1522 þegar leiðangursfloti, sem verið hafði undir stjórn Ferdinands Magellans, sneri aftur til Evrópu eftir að hafa siglt umhverfis hnöttinn. Magellan var í þjónustu Spánar þegar hann fann leið til Asíu með því að sigla fyrir suðurodda Suður-Ameríku. Leiðangurinn hafði náð Mólúkkaeyjum (Maluku) í núverandi Indónesíu, uppsprettu verðmætra krydda, og Spánn vildi gera tilkall til eyjanna sem Portúgal hafði þegar kannað árið 1512. Til að leysa úr tilköllum sínum til eyjanna undirrituðu Portúgal og Spánn Zaragoza-samninginn árið 1529 og skiptu Kyrrahafi á milli sín. Samningurinn veitti Portúgal Mólúkkaeyjar með því skilyrði að Spánn gæti gert tilkall til þeirra ef ríkið kysi, en þá yrði það að bæta Portúgal tapið. Spánn átti ekki fé til þess og það, ásamt því hentuga fyrirkomulagi að Spánar- og Portúgalskonungar kvæntust hvor annars systrum, leiddi til þess að Spánn féll frá tilkalli sínu til Mólúkkaeyja.
Með Zaragoza- og Tordesillas-samningunum skiptu tvæ ríki heimsins hnettinum á milli sín. Þau drógu aldrei rétt sinn til þess í efa og leituðu ítrekað til páfa til að fá guðlega staðfestingu á tilköllum sínum. Ekki kemur á óvart að aðrar þjóðir heims virtu hvorugan samninginn. England og Niðurlönd, sem höfðu orðið mótmælendaríki við siðaskiptin, töldu sig ekki þurfa að hlíta tilskipunum páfa og Frakkland gerði það ekki heldur þótt ríkið væri áfram rómversk-kaþólskt. Eins og Frans I Frakkakonungur sagði: „Sólin skín á mig eins og aðra.“ Þegar veldi Spánar og Portúgals hnignuðu á sautjándu öld gerðu England, Frakkland og Niðurlönd tilkall til landsvæða í Asíu og Ameríku og stofnuðu eigin verslunarstöðvar á strönd Afríku. Spánn og Portúgal viðurkenndu heldur ekki réttindi frumbyggja landanna sem þau gerðu tilkall til. Margir Evrópubúar töldu raunar að með því að sigra íbúa Ameríku og gefa þeim ekkert val um annað en að taka kristna trú væru þeir að bjarga sálum þeirra.
Kólumbísku skiptin
Áhrif landkönnunar og landnáms Portúgala og Spánverja höfðu langtum víðtækari pólitískar og efnahagslegar afleiðingar. Hin svonefndu Kólumbísku skipti hófust við fyrstu samskipti frumbyggja og Kristófers Kólumbusar í Karíbahafi árið 1492. Heitið vísar til gagnkvæms flæðis plantna, dýra og sjúkdóma milli austur- og vesturhvels jarðar. Mun fleira en efnislegar afurðir fór á milli heimshluta. Hugmyndir, trúriðkun, þrælað fólk og menningarhefðir fóru einnig yfir Atlantshaf og umsköpuðu siðmenningar, blönduðu þeim saman og tortímdu sumum þeirra.
Heimurinn sem Kólumbus steig inn í árið 1492 var jafn flókinn, fjölbreyttur og hættulegur og heimurinn sem hann skildi eftir. Í Ameríku risu og hnigu heimsveldi, fólk gekk í hjónaband og stofnaði fjölskyldur og einstaklingar leituðust við að bæta líf sitt með því að flytjast búferlum og innleiða nýjungar. Nokkur grundvallaratriði mótuðu þó árekstrana sem voru í vændum. Eitt helsta atriðið var skilningur fólks á eðli og uppruna mannsins. Í huga Evrópubúa var heimurinn, saga hans og þróun línuleg. Eins og lýst var í kristnu Biblíunni var myrkur í upphafi. Síðan skapaði Guð ljósið og heiminn og einn dag myndi heimurinn líða undir lok. Þessi trú mótaði þá hugmynd Evrópubúa að tíminn liði eftir beinni línu og mannkynið færðist sífellt fram á við. Allt ætti sér upphaf, hápunkt og endi.
Hjá mörgum frumbyggjum var heimurinn hins vegar hringrænn og óendanlegur. Astekar töldu til dæmis að heimurinn sem þeir byggðu væri aðeins sá nýjasti í röð heima sem hefðu verið skapaðir og eyðilagðir. Heimur þeirra héldi aðeins áfram að vera til svo lengi sem þeir nærðu sólina með blóði fórnarlamba. Í heimsmyndum frumbyggja voru engin skýr mörk milli manna og náttúru eða milli andlegs heims og mannheims. Mörg trúkerfi byggðust á andatrú, þ.e. þeirri hugmynd að andlegur heimur væri til staðar ekki aðeins í mönnum heldur einnig dýrum, plöntum og jafnvel steinum. Þessi trú var mjög ólík eingyðistrú þar sem allt andlegt vald býr í einni guðlegri veru. Trúarbrögð frumbyggja beindust ekki að synd eða eðli góðs og ills. Hinn andlegi heimur var í staðinn fullur af mætti sem menn gátu beislað til góðs eða ills. Þrátt fyrir mikinn mun á einstökum trúrskoðunum deildu allir frumbyggjahópar á vesturhveli þessum grundvallarhugmyndum um tilveru sína og tengsl við aðra og heiminn.
Jörðin bjó yfir helgum mætti eins og menn, dýr og plöntur og því var ekki hægt að eiga hana. Hugmyndin um eignarhald á landi virtist mörgum frumbyggjahópum fráleit og sú litla áhersla sem þeir lögðu á einkaeign var ein ástæða þess að Evrópubúum reyndist stundum auðvelt að gera tilkall til landa sem frumbyggjar byggðu.
Afstaða frumbyggja Ameríku til kynhlutverka var einnig ólík afstöðu Evrópubúa á 1400-árunum. Konur úr röðum frumbyggja unnu sum sömu verk og evrópskar konur, svo sem að elda, búa til fatnað og ala upp börn, en tóku einnig þátt í störfum sem Evrópubúar töldu að karlar ættu að sinna og karlar sinntu að jafnaði í Evrópu. Í mörgum samfélögum frumbyggja voru konur til dæmis helstu bændurnir og reistu heimili fjölskyldunnar. Í mörgum hópum nutu konur virðingar vegna þess að þær voru taldar búa yfir helgum mætti til að lækna og skapa. Þessi máttur veitti þeim einnig sterka rödd í forystu samfélaga sinna og í sumum þeirra sátu konur í ættbálkaráðum. Hjá Írókesum í Norður-Ameríku sóttu konur til dæmis oft ráðsfundi til að veita karlkyns fulltrúum ættflokka ráð og konur völdu karlkyns leiðtoga ættbálksins. Hjá Wampanoag-fólki í sunnanverðu Nýja-Englandi gátu konur gegnt leiðtogastöðum í ættbálknum.
Í mörgum ættbálkum hafði fólk sem féll ekki að hefðbundnum hlutverkum sem kyni þess voru ætluð mun meira frelsi til að lifa eins og það kaus en sams konar fólk í Evrópu. Konur sem vildu lifa sem karlar og karlar sem vildu lifa og klæðast sem konur sættu ekki endilega refsingu eða illri meðferð svo lengi sem þau lögðu samfélaginu lið með öðrum hætti. Í sumum samfélögum urðu konur til dæmis veiðimenn og stríðsmenn. Í mörgum samfélögum klæddust karlar, sem töldu sig hafa fæðst með sálir kvenna, kvenfatnaði, sinntu kvennastörfum og urðu önnur eða þriðja eiginkona annarra karla. Slíkir karlar voru oft taldir búa yfir miklum andlegum mætti og nutu virðingar.
Þegar Kólumbus kom var fjöldi frumbyggja á öllu vesturhveli líklega um sjötíu og fimm milljónir, samanborið við líklega um sjötíu milljónir í Evrópu, þótt mat sagnfræðinga sé mjög breytilegt. Frumbyggjar skiptust í meira en sex hundruð hópa eða ættbálka í Norður-Ameríku einni. Sumir, svo sem Inúítar og Dene-fólk, voru að mestu veiðimenn og safnarar við kalt loftslag sem hentaði illa til landbúnaðar. Aðrir sunnar, svo sem Púeblófólk og Creek-fólk, stunduðu umfangsmikinn landbúnað og ræktu maís sem grunnfæðu. Þessir hópar tóku oft upp stjórnskipulag sem hentaði umhverfi þeirra. Veiðimenn og safnarar eins og Apatsjar bjuggu í litlum sveitum samheldinna fjölskyldueininga með tilnefndum leiðtoga. Í samfélögum þorpa eins og hjá Írókesum sameinuðust hópar þorpa í pólitísk bandalög. Í ríkjum Asteka og Inka stjórnuðu einvaldar stórum borgarsamfélögum.
Sem hluta af Kólumbísku skiptunum fluttu Evrópubúar til Ameríku nytjaplöntur sem þeir þekktu að heiman, þar á meðal hveiti, vínberjategundina Vitis vinifera, ávexti á borð við perur, ferskjur og mörg eplaafbrigði og grænmeti eins og lauk og hvítlauk. Fyrstu tvær tegundirnar voru sérstaklega mikilvægar Spánverjum og Portúgölum. Hveiti var nauðsynlegt til að búa til oblátur sem voru nauðsynlegur hluti rómversk-kaþólskrar messu og evrópsk vínber voru nauðsynleg til að gera vín fyrir sömu athöfn. Frumbyggjar Ameríku höfðu að mestu lítinn áhuga á að taka upp evrópskan mat en tilkoma nytjahluta sem ekki voru matvæli hafði tafarlaus áhrif. Eldunaráhöld og vopn úr málmi veittu þeim sem kusu að taka þau í notkun mikil völd.
Samfélög í Evrópu, Asíu og Afríku breyttust einnig þegar nýjar plöntur voru fluttar austur yfir Atlantshaf. Frumbyggjar í Norður-Ameríku höfðu reitt sig á maís í þúsundir ára og ýmis kartöfluafbrigði, þar á meðal sætar kartöflur, höfðu lengi verið grunnfæða frumbyggja í Suður-Ameríku. Ásamt þessari fæðu voru tómatar, eldpipar, vanilla, maníók, ananas og jarðhnetur flutt til landa í Evrópu, Afríku og Asíu og urðu þar mikilvæg matvæli. Súkkulaði, sem Astekar og Majar höfðu neytt í fljótandi formi, og tóbak, önnur afurð frá Ameríku, urðu sérstaklega vinsæl í Evrópu (mynd 5.14).
Kaffi og sykurreyr, sem Evrópubúar fluttu til Ameríku, þrifust afar vel í hitabeltisloftslagi Karíbahafs, Mið-Ameríku, Suður-Ameríku og syðstu hluta Norður-Ameríku. Mikil útbreiðsla þessara matvæla annars staðar í heiminum kom af stað keðjuverkun og jók eftirspurn eftir þeim og vinnuafli til landbúnaðar. Þessi þörf fyrir vinnuafl leiddi að lokum til plantekruþrælahalds sem festi rætur í hlutum Bandaríkjanna, á eyjum í Karíbahafi og á svæðum í Suður-Ameríku, svo sem Brasilíu.
Plöntur voru ekki það eina sem flutt var yfir Atlantshaf; ýmis dýr fylgdu Evrópubúum á ferðum þeirra yfir hafið og til baka. Hestar, kýr, geitur, sauðfé, svín og hænur fóru öll yfir Atlantshaf til Ameríku. Dýrin gerbreyttu lífi margra samfélaga frumbyggja. Í Norður-Ameríku fluttust ættbálkar eins og Lakóta-fólk út á Slétturnar miklu og mótuðu sér lífshætti sem byggðust á vísundaveiðum eftir að þeir tóku hestinn í notkun. Navajo-fólk gerðist sauðfjárbændur og náði mikilli færni í að vefa ullarefni. Ættbálkar í Mexíkó og Mið- og Suður-Ameríku tóku að ala hænur og geitur sem voru mikilvægar prótínuppsprettur.
Banvænir sýklar fóru einnig yfir til Ameríku og ollu einum verstu sjúkdómshamförum sögunnar. Vegna takmarkaðs skilnings á faraldursfræði gerði enginn sér grein fyrir að frumbyggjar höfðu nánast ekkert af þeim viðnámsþrótti og því ónæmi sem Evrópubúar höfðu þróað gegn smitsjúkdómum. Dýrin sem höfðu upphaflega borið sjúkdómana og þaðan smitað menn voru einfaldlega ekki til í Ameríku (mynd 5.15). Þegar Evrópubúar og þrælaðir Afríkubúar sem fylgdu þeim oft fluttu þessa sjúkdóma til Ameríku dóu allt að 95 prósent þeirra frumbyggja sem smituðust og bjuggu ekki yfir náttúrlegu ónæmi, að mati sumra fræðimanna.
Skortur á útsetningu fyrir evrópskum búfénaði eða sjúkdómum var þó ekki eina ástæðan fyrir því að frumbyggjar Ameríku féllu í svo stórum hópum. Bólusótt, taugaveiki, mislingar, kýlapest, inflúensa, salmonella og aðrir sjúkdómar drógu milljónir manna til dauða um alla Ameríku vegna þeirrar eyðileggingar sem Evrópubúar ollu. Evrópskir landnemar leyfðu búfé sínu oft að ganga lausu og dýrin, einkum svín, ollu miklum skemmdum á uppskeru frumbyggja. Þar sem Spánverjar stunduðu þrælaveiðar fóru frumbyggjar oft í felur og þorðu ekki að fara út til að rækta, veiða fisk eða sinna ökrum sínum af ótta við að verða teknir til fanga. Vannæringin sem af þessu leiddi veikti ónæmiskerfi þeirra og gerði þeim erfiðara að berjast gegn smitsjúkdómum, jafnvel þeim sem þeir höfðu áður fengið. Á þéttbyggðum og fjölmennum svæðum breiddust smitsjúkdómar hratt út. Líkamar sem einn sjúkdómur hafði veikt lágu auðveldlega fyrir síðari sýkingum.
Aðrir þættir stuðluðu einnig að fólksfækkun í Ameríkuálfunum. Hópar sem ætluðu sér að stofna nýlendur, svo sem Spánverjar í Nýja-Spáni, vildu koma á fót hagkerfum sem fluttu auð og hráefni til heimalandsins. Innviðirnir sem þeir byggðu voru því vísvitandi hannaðir þannig að þeir gengu á náttúruauðlindir á staðnum og sviptu frumbyggja auðlindum landa sinna, þar á meðal frjósömum jarðvegi, vatni, timbri og göfugmálmum. Þegar frumbyggjar sættu sig ekki við þessar efnahagslegu aðstæður var beitt ofbeldi gegn þeim og fjölskyldum þeirra.
Vegna ofbeldis, útlegðar, þrælkunar og mikilla dauðsfalla af völdum sjúkdóma urðu upprunalegir íbúar vesturhvels fyrir meiri háttar hamförum á sextándu öld. Þeir veittu innrásum Evrópubúa samt áfram viðnám og hófu aldalanga baráttu sem enn endurómar í samtímanum. Innan fáeinna mánaða frá því að Kólumbus kannaði Karíbahafið hófu leiðtogar frumbyggja til dæmis að vísa honum á aðrar eyjar og beindu þannig neikvæðum afleiðingum komu Evrópubúa frá sér. Stundum kusu frumbyggjahópar að beita ofbeldi til að standast ofbeldi Evrópubúa.
Ekki brugðust allir frumbyggjar við með ofbeldi. Við hina oft grimmilegu nýlenduvæðingu vesturhvels hrundu mörg kynjakerfi, trúarkerfi og samfélagsskipulag sem verið höfðu í Ameríku en önnur runnu saman eða breyttust og ný blönduð samfélög urðu til víða í Ameríkuálfunum og á Karíbahafseyjum. Margir frumbyggjahópar kusu þó að fella hluta evrópskrar efnismenningar, svo sem verkfæri og vopn, inn í eigin menningu á hátt sem gerði þeim kleift að lifa af. Comanche-fólk, sem lifði að mestu af veiðum og söfnun, tók til dæmis upp spænsku hestana sem landvinningamennirnir fluttu með sér (mynd 5.16). Innan fáeinna kynslóða umbreytti samspil hesta og málmvopna Comanche-fólki í heimsveldi sem samdi við Spánverja, Breta og Frakka á jafnréttisgrundvelli.
Að lokum streymdu viðskipti og landnám yfir Atlantshaf ekki aðeins frá austri til vesturs. Frumbyggjar nýttu sér einnig Kólumbísku skiptin og fóru til Evrópu í leit að leiðum til að hjálpa sjálfum sér og samfélögum sínum. Á sautjándu öld höfðu tugir samningamanna úr hópi frumbyggja farið til Evrópu til að leita beint til þjóðhöfðingja eftir aðstoð og hernaðarlegum og efnahagslegum ávinningi. Viðleitni þeirra sýnir hvernig frumbyggjahópar um allan Atlantshafsheiminn vonuðust til að móta framtíð sína á eigin forsendum.