4.1 Samtengdur íslamskur heimur

Frá því að íslam kom fram á dögum Múhameðs spámanns í upphafi sjöundu aldar e.o.t. breiddist íslam víða út um aldir og leiddi til stofnunar nokkurra kalífadæma, landsvæða þar sem múslímskir valdhafar sem nefndust kalífar réðu ríkjum. Útbreiðslan í upphafi varð að miklu leyti með landvinningum, meðal annars landvinningum spámannsins sjálfs og Rashidun-kalífadæmisins (heiti á stjórn kalífanna fjögurra sem tóku við af Múhameð) og kalífadæmis Umajjada, sem varð til nokkrum áratugum eftir dauða Múhameðs og var undir stjórn Umajjadaættarinnar í Sýrlandi. Með þessum landvinningum náði umma, samfélag múslima, til Írans, Spánar og hinna víðfeðmu landa þar á milli.

Á næstu öldum náði umma til Vestur-Afríku og Indlands fyrir tilstilli bæði viðskipta og landvinninga. Koma Mongóla á þrettándu öld leiddi til enn frekari útbreiðslu en jafnframt til endaloka kalífadæmis Abbasída árið 1258. Á næstu öldum styrkti uppgangur Ottómanveldisins stöðu íslams í suðausturhluta Evrópu og Safavídar komust til valda í Íran. (Landið sem áður var kallað Persía tók að nefnast Íran á tímum Abbasída, þótt útlendingar kölluðu það áfram almennt Persíu fram á tuttugustu öld.) Viðvarandi viðskipti múslima á Indlandshafi breiddu íslam einnig út til Suðaustur-Asíu. Um 1500 náði hinn íslamski heimur yfir víðfeðmt landsvæði og var mjög fjölbreyttur hvað stjórnmál, þjóðerni og tungumál varðaði.

Á sextándu öld samanstóð umma af fjölmörgum stórum og smáum íslömskum heimsveldum og ríkjum. Meðal stóru heimsveldanna voru Mógúlveldið á Indlandi (sem fjallað er um í Indland og alþjóðleg tengsl), Safavídaveldið í Íran og Ottómanveldið á Miðjarðarhafssvæðinu. Mun fleiri smærri konungsríki voru á svæðum á borð við Marokkó, Indónesíu, Svahílíströndina og hluta Mið-Asíu. Þrátt fyrir þessa pólitísku sundrungu héldu hinir ýmsu hlutar hins víðfeðma íslamska heims þó ákveðinni samheldni sem stafaði að miklu leyti af trúarbrögðunum. Íslömsk ríki í samkeppni hvert við annað gátu verið ósammála um opinberar kennisetningar eða stjórnmál en fulltrúar ulama, stéttar klerka og fræðimanna sem eru helstu túlkendur íslamskra laga, tóku þátt í fræðilegum rökræðum og áttu samstarf sín á milli með bréfaskiptum. Sameiginleg grundvallarviðhorf og lotning fyrir kenningum Múhameðs sameinuðu alla múslima. Trúarlegar og pólitískar stofnanir höfðu yfirleitt svipaða gerð og starfsemi á ólíkum stöðum: dómarar höfðu umsjón með lagalegum og trúarlegum ágreiningi og ulama veitti bæði stjórnmálalegum valdhöfum og almennum borgurum ráð um stefnumál með óbindandi réttarálitum sem nefndust fatva-álit. Þannig stuðlaði ulama að samheldni hins sífellt fjölbreyttari íslamska heims.

Með samblandi af landvinningum heimsvelda, viðskiptum, trúboði súfa og fólksflutningum hafði íslam breiðst víða út um 1500. Þegar múslimar fluttust til annarra landa stofnuðu þeir yfirleitt íslamskar trúarstofnanir sem þeir þekktu í nýju samfélögunum. Þetta tryggði heimafólki jafnt sem ferðamönnum, kaupmönnum og gestum ákveðinn stöðugleika. Það auðveldaði einnig ferðalög og samskipti innan hins íslamska heims og stuðlaði að samheldni múslima þegar einstök ríki risu, féllu og önnur tóku við. Afleiðingin var mikil landfræðileg og þjóðernisleg fjölbreytni trúarinnar og á stöðum á borð við Indland og Indónesíu blönduðu nýir trúskiptingar íslömskum siðum við staðbundnar hefðir (mynd 4.4). Um allan hinn íslamska heim var arabískt letur jafnframt lagað að ritun staðbundinna tungumála, svo sem kúrdísku, pastó, úrdú og púnjabí.

Ekki allir sem kynntust íslam eða urðu hluti af hinum íslamska heimi tóku upp íslamstrú. Margir kristnir í suðausturhluta Evrópu og suðvesturhluta Asíu iðkuðu áfram trú sína í hinu víðara íslamska samfélagi. Útbreiðsla íslams á Indlandi efldi stundum hindúisma og önnur trúarbrögð þar. Fólk í samfélögum annarra en múslima sem múslímskir valdhafar veittu vernd nefndist dhimmi. Það mátti iðka trú sína en þurfti að viðurkenna yfirráð múslímskra valdhafa. Dhimmi-kerfið var ætlað að veita trúarlegum minnihlutahópum opinbera stöðu innan samfélags múslima og lagalega vernd en því fylgdu yfirleitt einnig nokkrar takmarkanir á opinberu lífi þeirra, svo sem á klæðavali. Það takmarkaði einnig hvaða störf þeir máttu gegna og þar með félagslegan hreyfanleika þeirra. Algengasta kvöðin var jizya, eða nefskattur (mynd 4.5).

Líf dhimmi-fólks var oft erfiðara en líf múslima í sömu þjóðfélagsstétt og víða tók fólk sem ekki var múslímskt upp íslamstrú til að bæta félagslega stöðu sína og möguleika á félagslegum framgangi. Kaupmenn tóku oft upp íslamstrú til að fá aðgang að viðskiptanetum múslima og mögulegum viðskiptafélögum. Karlar sem ekki voru múslimar og vildu giftast múslímskum konum, hvort sem það var af ást eða til að tengjast áhrifamikilli fjölskyldu, þurftu að taka upp íslamstrú. Kristnar konur og gyðingakonur gátu gifst múslímskum körlum án þess að skipta um trú en múslímsk kona mátti aðeins giftast múslímskum manni.

Íslam kom fram á svæði sem einkenndist af viðskiptum og ferðalögum. Margir áhrifamiklir múslimar á fyrstu árum íslams, meðal annars Múhameð sjálfur, voru kaupmenn eða úr kaupmannafjölskyldum. Vegna þeirrar stofnanalegu samfellu sem sjaría, íslömsk löggjöf, tryggði voru viðskipti fljótlega sett undir nákvæmar reglur, skattar á innfluttar vörur voru samræmdir og markaðir undir eftirliti og stjórn með sama hætti um allan hinn íslamska heim. Á sextándu öld blöktu fánar íslams frá Spáni og Marokkó í vestri að hliðum Kína í austri. Þessi landsvæði voru þó ekki sameinuð undir einum stjórnmálaleiðtoga. Þrátt fyrir pólitískan, þjóðernislegan og tungumálalegan mun tengdi net viðskipta og ferðalaga þau þess í stað saman í eitt sameiginlegt umma og bar íslam lengra en herir trúarinnar hefðu nokkru sinni getað.

Verslunarleiðir lágu þvers og kruss um hinn víðfeðma íslamska heim og tengdu saman fjarlæg svæði. Múslímskir kaupmenn stunduðu sjóviðskipti frá Indlandi og Suðaustur-Asíu, einkum Indónesíu, til Austur-Afríku, Egyptalands og Arabíuskaga. Múslimar í Mið-Asíu og Kína stunduðu landverslun við kaupmenn í Íran, Austur- og Norður-Afríku og á Balkanskaga. Karavanar sem fóru yfir Sahara teygðu viðskiptin inn í Vestur-Afríku. Kaupmenn, trúboðar, fræðimenn og margir aðrir ferðuðust eftir þessum verslunarleiðum. Ferðir þeirra auðvelduðu ekki aðeins útbreiðslu íslams heldur einnig tungumála á borð við arabísku og persnesku, sem urðu tungumál viðskipta, fræða og bókmennta. Þær gerðu jafnframt kleift að miðla og skiptast á nýrri tækni, hugmyndum, góðmálmum, rit- og talnakerfum og fjölbreyttum landbúnaðarafurðum sem áður fengust aðeins á fáeinum afmörkuðum svæðum heimsins (mynd 4.6).

Dhimmi-fólk og aðrir íbúahópar sem ekki voru múslímskir voru oft hvattir til viðskipta vegna sérþekkingar sinnar og tengsla á fjarlægum svæðum. Armenskir kristnir menn tóku til dæmis mikinn þátt í silkiverslun og nærvera þeirra var vel séð í helstu verslunarmiðstöðvum. Viðskiptanet sem samfélög gyðinga höfðu komið á tengdi þau milli Evrópu, Norður-Afríku, Mið-Austurlanda og Suður-Asíu. Þar sem gyðingar voru undanþegnir fjárhagsákvæðum sjaría, sem bönnuðu að taka vexti af lánum, urðu þeir áberandi sem lánveitendur og bankamenn og þjónuðu yfirleitt bæði múslímskum og kristnum viðskiptavinum. (Lög gyðinga bönnuðu þeim að lána öðrum gyðingum fé gegn vöxtum.) Múslimar ferðuðust einnig víða og stunduðu viðskipti með eftirfarandi hadith, eða ummæli Múhameðs sem oft er vitnað til, að leiðarljósi: „Leitið þekkingar, jafnvel allt til Kína.“

Þegar kaupmenn komu til nýrrar borgar völdu þeir yfirleitt bænaleiðtoga, oft úr hópi ulama, sem gegndi einnig starfi dómara. Múslímskur markaðseftirlitsmaður vottaði að vog og mælieiningar væru réttar, staðfesti viðskiptasamninga milli múslímskra kaupmanna, vottaði stærð farms sem sendur var á brott og tryggði að verslunarfyrirtæki fylgdu ákvæðum sjaría. Samræmdir starfshættir múslímskra kaupmanna voru mikilvægur kostur þegar samið var við þá um flutning vara um langan veg. Annar kostur var útbreidd notkun bankaábyrgða sem voru viðurkenndar í öðrum íslömskum löndum og gerðu kaupmönnum kleift að ferðast án þess að bera með sér mikið magn gulls.

Vegna hins mikla hagnaðar af verslunarvörunum voru ræningjar og stigamenn stöðug ógn. Stjórnvöld styrktu því gistihús sem nefndust karavanseræ með reglulegu millibili við helstu verslunarleiðir, yfirleitt með dagleið á milli þeirra. Þar gátu kaupmenn hvílst og geymt vörur sínar á öruggum stað (mynd 4.7). Auðugir einstaklingar gátu einnig reist karavanseræ og veitt ferðalöngum skjól í guðrækni skyni. Veikburða ríki sem gátu ekki tryggt öryggi kaupmanna og ferðalanga sáu oft verslunarleiðir færast út fyrir yfirráðasvæði þeirra ef áhættan varð of mikil.

Auk flutnings efnislegra vara á borð við landbúnaðarafurðir, góðmálma og krydd auðvelduðu íslamskar verslunarleiðir einnig flutning þrælaðs fólks. Þar sem sjaría bannar múslimum að hneppa aðra múslima í þrældóm varð algengt að hneppa fólk sem ekki var múslímskt í þrældóm frá svæðum innan seilingar þrælasala múslima. Fólkið kom oft frá Norður-Afríku og Afríku sunnan Sahara, Mið- og Austur-Evrópu, Indlandi og Indónesíu. Þrælað fólk sem flutt var um hinn íslamska heim var verslað með í skiptum fyrir margs konar vörur á borð við klæði, leirmuni, glervörur og góðmálma. Múslímskir kaupmenn störfuðu einnig sem milliliðir og seldu kaupmönnum í Mið-Asíu og Evrópu þrælað fólk frá Afríku. Þeir voru jafnframt helstu aðilarnir að flutningi þrælaðs fólks yfir Saharaeyðimörkina (mynd 4.8).

Þrátt fyrir að miðstýrt stjórnmálavald væri ekki til staðar voru samskipti um langan veg möguleg í hinum íslamska heimi. Ástæðan var að arabíska, tungumál Kóransins, var notuð í flestum fræðilegum og stjórnsýslulegum tilgangi, auk trúarlegra nota. Fræðimenn voru dreifðir víða en sjaldan einangraðir og flestir kaupmenn fluttu bréf um langan veg sem hluta af farmi sínum. Vísindamenn gátu því borið saman athuganir sínar, nemendur lært af ráðgjöfum og leiðbeinendum í fjarlægum löndum og fulltrúar ulama leitað ráða hjá starfsfélögum sem þeir kynnu aldrei að hitta.

Vegna mikilvægis viðskipta og ferðalaga í hinum íslamska heimi voru vísindalegar og tæknilegar nýjungar sem studdu þessa starfsemi sérstaklega mikils metnar. Kortagerð var til dæmis talin sérlega mikilvæg. Landfræðingar gerðu kort með því að safna upplýsingum um hinn þekkta heim, annaðhvort með eigin athugunum eða þekkingu sem aðrir miðluðu. Árið 1513 lauk Piri Reis, flotaforingi og kortagerðarmaður Ottómanveldisins, til dæmis við kort af hinum þekkta heimi (mynd 4.9). Við gerð þess studdist hann við athuganir Kristófers Kólumbusar, portúgalskra landkönnuða á Indlandi og nokkrar arabískar heimildir. Því miður hefur aðeins um þriðjungur kortsins varðveist.

Auk þess að þróa tæki sem nýttust við viðskipti og ferðalög hönnuðu íslamskir frumkvöðlar einnig kerfi sem notuðu staðsetningu og áttavitaáttir til að reikna út qibla, stefnuna til Mekka sem múslimar eiga að snúa í við bænahald. Fyrstu aðferðirnar byggðust á ónákvæmum leiðbeiningum („Mekka er í austri“) en á níundu öld var farið að nota stærðfræðilega útreikninga. Á fjórtándu öld hafði stærðfræði tekið slíkum framförum að Shams al-Din al-Khalili, opinber tímavörður Damaskus, beitti þróaðri hornafræði til að reikna út qibla-stefnuna fyrir marga staði af slíkri nákvæmni að gervihnattatækni nútímans getur vart gert betur. Þessar og aðrar tilraunir til að ákvarða nákvæma staðsetningu fólks á hnettinum leiddu til framfara í stjarnfræðilegum mælingum, líkt og þörfin á að reikna bænatíma hvers dags út frá stöðu sólar á himni.

Hernaðarleg tækni, einkum notkun púðurs, tók einnig miklum framförum á þessu tímabili. Púður var upphaflega þróað í Kína og barst til hins íslamska heims á þrettándu og fjórtándu öld, hugsanlega fyrst fyrir tilstilli Mongóla. Á fimmtándu öld beittu janíssarar Ottómanveldisins skotvopnum á borð við arkebúsu, frumgerð langrar byssu, í orrustum. Ottómanar urðu einnig frægir fyrir að beita stórskotaliði í umsátrinu um Konstantínópel árið 1453. Ottómanveldið var ekki eina íslamska ríkið sem notaði púðurvopn og bætti þau enn frekar. Bæði Safavídar í Íran og Mógúlar á Indlandi voru þekktir fyrir að geta búið hermenn sína með skotvopnum á borð við hina öflugu luntalásbyssu (mynd 4.10).