2.1 Indland og alþjóðleg tengsl
2.1 Indland og alþjóðleg tengsl
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum átt þú að geta:
Á sextándu öld var Indland miðpunktur heimsviðskipta, einkum hafnirnar á vesturströnd landsins, svo sem borgirnar í soldánsdæminu Gujarat. Um þessar hafnir streymdu auðæfi og fólk Indlandshafsheimsins og þar varð til samfélag sem einkenndist af hagsæld og fjölbreytileika. Löngun til að ná yfirráðum yfir þessum auðæfum laðaði að sér bæði evrópska landkönnuði og indverskar valdaættir, svo sem Mógúlana og Marathana, og kom þeim að lokum í átök.
Mógúlveldið
Zahir al-Din Muhammad Babur hafði lengi dreymt um að stofna voldugt keisaraveldi. Faðir hans, höfðingi litla miðasíska ríkisins Fergana í því landi sem nú er Úsbekistan, var afkomandi hins fræga landvinningamanns Tímúrs. Móðir hans var af ætt mongólska leiðtogans Djengis Khan. Árið 1494, ellefu ára að aldri, varð Babur höfðingi Fergana eftir óvænt andlát föður síns og setti sér það markmið að ná yfirráðum yfir öllum þeim löndum sem höfðu eitt sinn lotið frægum forföður hans, Tímúr. Árið 1504 tók hann djarft skref. Með fjölskyldu sína og aðeins tvö hundruð hermenn með sér hélt hann yfir Hindúkúsh-fjöll og lagði undir sig borgina Kabúl í Afganistan. Árið 1526 beitti Babur hernaðaraðferðum sem hann hafði lært af Persum, fyrrum bandamönnum sínum, þar á meðal notkun stórskotaliðs, og sigraði mun fjölmennari her soldánsdæmisins Delí, múslímsks ríkis á Norður-Indlandi. Þar með stofnaði hann Mógúlveldið (orðið Mógúl er persneskur framburður orðsins Mongóli).
Þrátt fyrir löngun sína til að verða valdhafi Indlands og hrifningu af hinu nýja landi tileinkaði Babur sér ekki indverska menningu. Þótt dýr, plöntur og loftslag undirálfunnar vektu forvitni hans hafði hann lítinn áhuga á íbúunum eða hindúatrú. Hann lýsti Indverjum þannig að þá skorti bæði persónulegan þokka og mannasiði. Hann dáðist að auðæfum landsins en reyndi að færa sér og fjölskyldu sinni brot af heimalandinu með því að hanna garða í persneskum stíl. Hugur hans beindist áfram eindregið að Mið-Asíu og hann hélt uppi póstleið og áningarstöðvum milli Agra, höfuðborgar Mógúlveldisins, og Kabúl. Þegar hann lést var hann grafinn í Agra, en síðar voru jarðneskar leifar hans fluttar heim til Kabúl og grafnar þar, í samræmi við óskir hans.
Þegar Babur lést árið 1530 erfði elsti sonur hans, Humayun, ríki Mógúla á Indlandi. Stjórnartíð Humayuns var ekki farsæl. Aðeins tíu árum síðar neyddist hann til að flýja eftir ósigur í orrustu gegn Sher Shah Suri, höfðingja indverska ríkisins Bihar. Humayun leitaði skjóls við hirð Tahmasps, sjahs Safavída í Persíu, þar sem hann tileinkaði sér persneska menningu að miklu leyti. Árið 1555 sneri hann aftur til Indlands og endurheimti hásætið, en sigurinn varð skammvinnur. Aðeins nokkrum mánuðum eftir að hann endurheimti indversku borgina Delí lést Humayun eftir að hafa hrasað í bröttum stiga.
Fjórtán ára sonur Humayuns, Akbar, erfði hásætið. Þótt Akbar væri ólæs, hugsanlega vegna alvarlegrar lesblindu, varð hann fremstur keisara Mógúlveldisins. Ólíkt föður sínum og afa, sem höfðu áfram beint sjónum að Mið-Asíu, gerði Akbar Indland að sínu. Hann leitaðist markvisst við að tryggja Indverjum, bæði múslímum og hindúum, sess í ríki sínu. Þótt hann væri herskár og færði út landamæri Mógúlveldisins um norðurhluta undirálfunnar og inn á miðslétturnar í suðri leyfði hann staðbundnum höfðingjum að halda yfirráðum yfir löndum sínum svo lengi sem þeir gengust honum á hönd.
Til að treysta tök sín á Indlandi kvæntist Akbar systrum og dætrum staðbundinna höfðingja, bæði múslíma og hindúa. Hann neyddi hindúískar eiginkonur sínar ekki til að taka íslamstrú og brúðkaupsathafnir þeirra sameinuðu hindúíska og múslímska siði. Akbar innleiddi þó á Indlandi fyrirkomulag sem þekktist annars staðar í hinum múslímska heimi: Konum konungsfjölskyldunnar var haldið aðskildum frá körlum í kvennabúri. Aðskilnaður kvennanna frá körlum við hirðina þýddi ekki að þær væru áhrifalausar; eiginkonur, mæður og jafnvel fóstrur komu oft að mikilvægum pólitískum ákvörðunum. Á stjórnartíð Akbars leiddu tilraunir til að útiloka konur frá opinberu lífi engu að síður einnig til þess að nöfn þeirra hurfu úr opinberum heimildum. Sá siður að halda þeim aðskildum breiddist jafnframt frá heimilum Mógúla til heimila hindúísku valdastéttanna, sem tóku siðinn upp.
Þótt siðir Mógúla hafi vafalaust haft áhrif á hindúa gerði Akbar enga tilraun til að knýja fram samræmi við íslamska siði eða þröngva múslímskri trú upp á þegna sína. Árið 1568 afnam hann jizya, skatt sem lagður var á þá sem ekki voru múslímar. Hann heimilaði byggingu nýrra hindúahofa, sem áður hafði verið bönnuð, og veitti nokkrum þeirra fé til starfseminnar. Sjaría, lög íslams, gilti aðeins um múslíma en hindúísk lög giltu um hindúa. Bæði hindúar og múslímar gátu gegnt störfum í hernum og stjórnsýslu Akbars.
Akbar gerbreytti embættiskerfi ríkis síns. Ríkinu var skipt í héruð og hvert þeirra fékk landstjóra, yfirdómara, herforingja og fjármálastjóra. Akbar skipaði embættismenn sem nefndust mansabdarar. Framgangur í starfi réðst af frammistöðu: Hegðun sem vakti vanþóknun Akbars gat leitt til stöðulækkunar eða flutnings í óeftirsóknarverðara hérað. Hver mansabdar bar jafnframt ábyrgð á að safna riddaraliði til þjónustu í her Mógúla.
Akbar fyrirskipaði landmælingar í ríki sínu og lét meta hve miklar tekjur mætti hafa af hverjum akri. Mansabdörum var síðan greitt fyrir störf sín með sköttum sem innheimtir voru af tilteknum landbúnaðarlendum. Eftir því sem þeir hækkuðu í tign fengu þeir úthlutað meira landi. Þessum löndum var þó reglulega úthlutað að nýju og við andlát mansabdars féll allur auður hans í hlut Akbars. Keisarinn gat þó heimilað syni mansabdars að erfa eignir föður síns. Þessi stefna tryggði að þeir sem fóru með stjórnsýslu ríkisins héldu tryggð við Akbar.
Akbar kvæntist ekki aðeins hindúískum konum og bauð hindúa velkomna í stjórnsýslu sína, heldur sýndi hann einnig öðrum trúarbrögðum og fylgjendum þeirra umburðarlyndi. Hann reisti sal sem vettvang fyrir trúarlegar kappræður (mynd 2.4). Í fyrstu tóku aðeins múslímskir fræðimenn þátt; þeir rökræddu sín á milli um trúarlög og guðfræði og svöruðu spurningum Akbars. Akbar varð þó fljótlega óánægður og taldi sum sjónarmið þeirra of ósveigjanleg. Þá bauð hann fulltrúum annarra trúarbragða að taka þátt, meðal annars portúgölskum jesúítatrúboðum. Akbar fannst kristni áhugaverð en hafnaði kenningum jesúítanna um guðdómleika Jesú og er sagður hafa skemmt sér yfir kröfu þeirra um einkvæni.
Akbar yfirgaf þó að lokum öll viðurkennd trúarbrögð og stofnaði eigin persónudýrkun, Din-i Ilahi (hin guðlega trú). Þessi trú sameinaði þætti úr mörgum ólíkum trúarbrögðum og Akbar gegndi þar lykilhlutverki. Árið 1579 gaf hann út tilskipun um að hann skyldi úrskurða um öll trúarleg álitamál. Fylgjendur trúar hans litu á hann sem fulltrúa Guðs sem væri, í hlutverki sínu sem fulltrúi hins guðlega, skuldbundinn til að umbera öll trúarbrögð. Akbar hætti að fara með hinar fimm daglegu bænir sem múslímum ber að flytja og tók að tilbiðja „guðlegt ljós“. Hann tók einnig upp þann sið að birtast þegnum sínum daglega á svölum svo þeir gætu séð hann, í anda hindúasiðar þar sem tilbiðjendur taka við blessun með því að horfa á helgimynd guðdóms. Allar þessar breytingar ollu múslímum við hirð Akbars miklum áhyggjum.
Indland dafnaði þó að mestu undir stjórn Akbars. Landvinningar hans sameinuðu stóran hluta undirálfunnar og tryggðu þar frið. Þótt hann væri sjálfur ólæs safnaði hann umfangsmiklu bókasafni með ritum á mörgum tungumálum, réð fjölda þýðenda og fræðimanna og stofnaði skóla fyrir bæði múslíma og hindúa. Innanlands- og utanríkisviðskipti blómstruðu. Gull og silfur streymdu til Indlands í skiptum fyrir vefnaðarvöru, krydd og gimsteina. Handverk blómstraði og kaupmenn efnuðust. Miklir skattar voru lagðir á bændur til að standa undir embættiskerfi ríkisins, en á tímum þurrka eða annarra náttúruhamfara þurftu þeir ekki að greiða þá að fullu.
Auðugar konur úr röðum Mógúla voru meðal þeirra sem nutu góðs af hagsældinni á stjórnartíð Akbars. Þær endurfjárfestu í viðskiptum tekjur af landeignum sem keisarinn og forverar hans höfðu gefið kvenkyns ættingjum sínum. Ágóðann notuðu þær til að styrkja moskur, reisa skýli fyrir ferðalanga, styðja listamenn og skáld og fjármagna góðgerðarstarf. Þær nýttu auð sinn einnig til að gefa keisaranum og embættismönnum við hirðina gjafir, en þannig reyndu þær meðal annars að hafa áhrif á stjórn Mógúlveldisins.
Arftakar Akbars stóðust honum ekki snúning. Þegar hann lést árið 1605 tók sonur hans, Jahangir, við hásætinu. Jahangir vildi skara fram úr föður sínum og rak stóra vinnustofu listamanna sem sýndu hann á ótal myndum sem öðrum valdhöfum fremri. Málverkin frá vinnustofu Jahangirs báru áhrif evrópskra málverka, einkum andlitsmynda, sem Englendingar gáfu honum, en hann hafði komið á viðskiptasambandi við þá. Jahangir veitti múslímskum fræðimönnum vernd, en trúarstefna Akbars hafði hneykslað þá. Líkt og faðir hans kom hann þó á keisaralegri persónudýrkun og fylgjendur hans héldu því fram að Jahangir birtist þeim í draumum og gæti læknað þá. Líkt og Akbar bauð hann fólk af mörgum trúarbrögðum velkomið við hirð sína og kvæntist bæði múslímskum og hindúískum konum. Eins og Humayun afi hans drakk Jahangir oft óhóflega og það bitnaði á heilsu hans. Þegar líkamlegum kröftum hans hnignaði leyfði hann eftirlætiseiginkonu sinni, Nur Jahan, persneskri múslímakonu, að taka sér veruleg völd í ríkisstjórninni. Hún tók þátt í opinberum helgisiðum, sinnti erindrekstri og gaf út keisaralegar tilskipanir. Hún aðstoðaði Jahangir einnig við að velja son sem arftaka og kom á hjónabandi milli þessa sonar, Shah Jahan, og frænku sinnar (mynd 2.5).
Eftir andlát Jahangirs tók Shah Jahan við hásætinu árið 1628. Til að undirstrika tign sína í augum þegna sinna og annarra valdhafa lét hann reisa Páfuglahásætið, upphækkaðan pall undir hvolfi sem var skreytt gulli, hálfeðalsteinum og páfuglastyttum, og réðst í fjölda byggingarframkvæmda. Fegurst þessara mannvirkja var Taj Mahal, grafhýsi sem reist var árið 1631 fyrir Mumtaz Mahal, eftirlætiseiginkonu Shah Jahans, en hún hafði látist árið áður við fæðingu fjórtánda barns þeirra (mynd 2.6). Grafhýsið í borginni Agra endurspeglar fullkomlega blandaða indversk-íslamska menningu Mógúlættarinnar og er talið fyrirmyndarverk persneskmótaðrar byggingarlistar. Það var reist í garði við annan enda spegilsléttar tjarnar og einkennist af stóru hvolfi sem fjórar frístandandi mínarettur umlykja, en úr slíkum turnum eru múslímar kallaðir til bæna. Grafhýsi á þessum hluta Indlands voru yfirleitt gerð úr algengum efnum á borð við sandstein, en Taj Mahal er klætt hvítum marmara í stíl sem hæfir hinsta hvílustað múslímsks helgimanns. Það er skreytt hálfeðalsteinum og á það eru letruð vers úr Kóraninum með fágaðri skrautskrift, en Shah Jahan valdi þau sjálfur.
Árið 1648 flutti Shah Jahan höfuðborg Mógúlveldisins frá Agra til Delí og hóf þar enn eitt gríðarstórt byggingarverkefni, Rauða virkið. Innan þessa virkis úr rauðum sandsteini voru reistar hallir og stjórnsýslubyggingar, margar úr hvítum marmara, en aðrar með pússuðu gifsi eða glerjuðum flísum sem létu þær líkjast marmara. Skurðir og persnesk vatnshjól sáu borginni fyrir vatni og fráveitukerfi flutti það burt. Ilmandi vatn rann eftir rásum um borgina. Innan borgarmúranna reistu embættismenn sér eigin stórhýsi. Moskur og garðar voru reist, mörg þeirra á kostnað auðugra kvenna úr röðum Mógúla. Þessar byggingarframkvæmdir fegruðu Agra og Delí til muna en tæmdu ríkissjóð og juku skattbyrði indverskra bænda.
Soldánsdæmið Gujarat
Þrátt fyrir völd sín réðu Mógúlar aldrei yfir öllu Indlandi og nokkur landsvæði héldust að mestu utan yfirráða þeirra. Á sextándu öld var eitt þessara svæða, soldánsdæmið Gujarat á norðvesturströnd Indlands, mikilvæg miðstöð verslunar á Indlandshafi. Gujarat lá við Arabíuhaf, nærri Persíu og Arabíuskaga (mynd 2.7). Frá maí til september blésu monsúnvindar og hafstraumarnir sem þeir mynduðu báru seglskip frá Austur-Afríku og Arabíu í átt að Gujarat og öðrum stöðum á vesturströnd Indlands, svo sem héraðinu Kerala sunnar. Yfir vetrarmánuðina snerust monsúnvindarnir og straumarnir við og hjálpuðu sjófarendum að komast heim. Á tímabilinu milli þessara monsúnskipta settust erlendir sjófarendur og kaupmenn að á vesturströnd Indlands og þar urðu til blómlegar viðskiptamiðstöðvar með fasta íbúa af bæði indverskum og erlendum uppruna.
Árið 1573 innlimaði Akbar keisari Gujarat í Mógúlveldið. Um hafnir héraðsins streymdu auðæfi Indlands og hafnarborgirnar Surat og Khambat voru sérstaklega fjölfarnar. Meðal útflutningsvara var vandaður bómullarvefnaður sem kaupendur í Austur-Afríku, Evrópu og Mið-Austurlöndum keyptu. Auk vöruhúsa og verslunarfélaga í eigu Indverja, Araba og Persa voru í hafnarborgunum gistihús fyrir ferðalanga, verslanir og bankahús. Gujarat var ekki aðeins viðskiptamiðstöð heldur einnig fræðasetur. Margir íslamskir fræðimenn settust þar að og í nokkrum borgum voru stórar moskur og trúarskólar, sem sumir voru reistir fyrir fé frá hindúískum valdhöfum.
Íbúar hafnarborga Gujarat voru fjölbreyttir. Þótt flestir væru hindúar voru önnur trúarsamfélög þar einnig fjölmenn. Þetta voru að mestu kaupmannasamfélög útlendinga, það er samfélög sem kaupmenn frá öðrum löndum stofnuðu þegar þeir komu til að stunda viðskipti en settust oft að og gengu að eiga fólk úr heimabyggð. Mikilvægustu kaupmannasamfélög útlendinga í Gujarat voru stofnuð af múslímum. Sumir íbúanna voru afkomendur kaupmanna sem höfðu komið frá Persíu eða Arabíuskaga allt frá áttundu öld, en aðrir voru afkomendur hindúakaupmanna sem höfðu tekið íslamstrú til að eiga auðveldara með viðskipti við arabíska og persneska kaupmenn. Sameiginleg trú tengdi þá við viðskiptafélaga sína og stuðlaði að því trausti sem þurfti til viðskipta í fjarlægum löndum, en slík viðskipti gátu tekið mörg ár að skila hagnaði.
Súfar, íslamskir dulspekingar, höfðu komið til Indlands á elleftu öld og töluverður fjöldi múslíma átti súfska forfeður. Aðrir múslímar voru komnir af hermönnum sem höfðu komið til Indlands í herjum miðasískra eða afganskra innrásarmanna frá tíundu til þrettándu aldar. Í borgum Gujarat bjó einnig mikill fjöldi Parsa. Parsar voru saraþústratrúarmenn, fylgjendur trúarhóps sem tilbað eld og átti forfeður sem höfðu komið frá Persíu til Indlands á sjöundu öld. Þeir kunna að hafa flúið Persíu af ótta við trúarofsóknir eftir landvinninga múslíma, eða sest að á Indlandi fyrir landvinningana og aldrei snúið heim.
Í Gujarat bjuggu einnig gyðingar og nestoríanskir kristnir menn. Þeir síðarnefndu höfðu klofið sig frá stærri kristnu kirkjunni á fimmtu öld vegna deilu um hvort Jesús hefði aðeins eitt eðli — guðlegt — eða tvenns konar eðli — mannlegt og guðlegt. Nestoríanskir kristnir menn komu einkum frá Sýrlandi og Persíu. Stærra samfélag kristinna manna bjó í Kerala. Í Gujarat voru einnig lítil samfélög indverskra djaína, fylgjenda djaínisma, og búddista.
Mikill trúarlegur og þjóðernislegur fjölbreytileiki Gujarat stuðlaði að velgengni héraðsins í viðskiptum, því kaupmenn þar áttu auðveldara með viðskipti við fólk sömu trúar og af sama þjóðernisuppruna annars staðar í heiminum. Arabar versluðu við Araba og Persar við Persa. Gyðingar í Gujarat héldu tengslum við samfélög gyðinga annars staðar á Indlandi, í Norður-Afríku og Mið-Austurlöndum. Sú staðreynd að keisarar Mógúlveldisins voru múslímar styrkti vafalaust stöðu múslímska kaupmannasamfélagsins í Gujarat. Um miðja sautjándu öld voru yfirráð Mógúla á Indlandi hins vegar komin í hættu.
Uppgangur Marathaveldisins
Aurangzeb I var síðasti afburðastjórnandi Mógúla á Indlandi. Árið 1658 náði hann hásæti Mógúlveldisins á sitt vald og hófst handa við að leggja undir sig ríkin á Deccan-hásléttunni í sunnanverðu Mið-Indlandi. Hann leiddi einnig íslamska trúarvakningu á yfirráðasvæðum Mógúla. Aurangzeb var trúrækinn og gerði oft hlé í miðri orrustu til að flytja skyldubænir dagsins. Hann leitaðist við að útrýma öllum óíslömskum siðum við hirð sína. Hann neitaði að stunda veiðar, sem höfðu verið hefðbundið tómstundagaman valdhafa Mógúla, og hlustaði ekki á tónlist, þótt hirðmenn hans héldu því áfram. Hann lagði niður kappræður fræðimanna af ólíkum trúarbrögðum sem forverar hans höfðu stutt, ásamt öðrum siðum á borð við að láta vega sig á móti jafnmiklu gulli á afmælum sínum og krýningarafmælum, því honum þótti slíkt óviðeigandi sýndarmennska og óhóf. Aurangzeb studdi múslímska fræðimenn og fól þeim að taka saman safn íslamskra laga á persnesku.
Aurangzeb var fær herforingi og stækkaði yfirráðasvæði Mógúlveldisins. Honum reyndist hins vegar erfitt að fella aðra en múslíma inn í samfélag ríkisins. Stundum gaf hann hindúahofum fé eins og fyrri keisarar Mógúlveldisins höfðu gert, en þess á milli fyrirskipaði hann eyðileggingu hofa hindúa sem veittu stjórn hans viðnám. Hann lagði einnig sérstakan skatt á hindúíska pílagríma og að lokum á alla sem ekki voru múslímar. Hindúar sem störfuðu í stjórnsýslu hans þurftu ekki að greiða skattinn en fengu engu að síður oft lægri laun en múslímskir embættismenn. Múslímskum innflytjendum til Indlands var einnig gert hærra undir höfði en hindúum sem fæddust á Indlandi þegar skipað var í mikilvæg embætti í stjórnsýslu Aurangzebs.
Aurangzeb lenti í átökum við síka á Norður-Indlandi. Síkatrú, eingyðistrú sem sameinar þætti hindúatrúar og íslams, varð til í Punjab-héraði á norðvestanverðu Indlandi á fimmtándu öld. Mógúlar ofsóttu síka og Aurangzeb reyndi að stjórna því hverjir tækju við sem gúrúar síka, trúarlegir og pólitískir leiðtogar samfélagsins. Þegar hann lét taka gúrúinn Tegh Bahadur af lífi varð það kveikja að enn harðari andspyrnu gegn yfirráðum Mógúla.
Meðal þeirra fjölmörgu hindúa sem veittu Aurangzeb viðnám voru Marathar, hópur frá vesturhluta Deccan-hásléttunnar. Margir Marathar höfðu öðlast reynslu sem hermenn bæði í herjum múslímskra og hindúískra valdhafa. Öflugasti leiðtogi þeirra, Shivaji, hafði aflað sér hernaðarreynslu með þessum hætti (mynd 2.9). Þegar hann leiddi eigin heri til orrustu gegn liði Mógúla reyndist hann skæður andstæðingur og sigraði herforingja Aurangzebs hvað eftir annað. Velgengni Shivajis á vígvellinum og ríkulegt herfang liðs hans löðuðu til hans marga fylgjendur. Árið 1663 sigraði hann mun stærri her Mógúla eftir að hafa staðist umsátur í meira en tvö ár. Innan árs frá sigrinum réðst lið Shivajis inn í Gujarat og náði hafnarborginni Surat á sitt vald.
Aurangzeb reyndi að gera Shivaji að bandamanni sínum. Hann kallaði hann til hirðar Mógúla árið 1666 og veitti syni hans, sem enn var barn, konunglegan titil. Gestgjafar Shivajis úr röðum Mógúla sýndu honum þó fyrirlitningu og þegar Aurangzeb reyndi að halda honum föngnum tókst Shivaji að flýja og hóf hann þá stríðið gegn Mógúlum að nýju. Átta árum síðar lét Shivaji lýsa sig keisara til jafns við Aurangzeb. Þar með lýsti hann í raun yfir rétti sínum til að ráða eigin landsvæði og skipaði sér í valdastöðu yfir öðrum leiðtogum Maratha.
Shivaji leitaðist við að eyða áhrifum Mógúla með því að gera héraðstungumálið maratí að starfstungu hirðar sinnar í stað persnesku, tungu Mógúla. Hann stjórnaði hirð sinni samkvæmt hindúískri hefð og skipti persneskum stjórnmálahugtökum út fyrir hugtök úr sanskrít, helgitungu hindúatrúar. Allir menntaðir hindúar kunnu sanskrít, en ekki var hægt að gera ráð fyrir að hindúar annars staðar á Indlandi kynnu maratí. Sanskrít gegndi svipuðu hlutverki í ríki Shivajis og latína í Evrópu á miðöldum eða kínverska í Austur-Asíu; sanskrít var tungumál menntuðu yfirstéttarinnar. Shivaji leiddi trúarlegar skrúðgöngur að helgum stöðum hindúa í héraðinu og studdi einnig fræðimenn í sanskrít. Þrátt fyrir hollustu sína við hindúatrú gaf hann þó íslömskum stofnunum fé og mismunaði ekki múslímum. Þegar Aurangzeb lagði skatt á þá sem ekki voru múslímar í Mógúlveldinu skrifaði Shivaji honum og sagði að hann gæti ekki verið góður múslími ef hann skildi ekki að Guð hefði skapað allt fólk, ekki aðeins múslíma.
Frá árinu 1674 hóf Shivaji herför til að leggja undir sig suður- og miðhluta indversku undirálfunnar og færa þá undir stjórn Marathaveldisins (mynd 2.10). Þótt hann hefði látist árið 1680 hélt stríðið milli Mógúla og Maratha áfram. Áralöng átök tæmdu fjárhirslur Mógúla og árið 1705 náðu herir Maratha yfirráðum yfir strönd Gujarat. Hersveitir Mógúla dreifðust um of víðfeðmt svæði og þeir hófu undanhald frá landsvæði Maratha.
Eftir því sem Mógúlar veiktust styrktust Marathar. Á næstu tuttugu árum náðu herir Maratha yfirráðum yfir um það bil þriðjungi Indlands. Tilraun Maratha til að ná völdum yfir öllu Indlandi stöðvaðist þó þegar Ahmad Shah Durrani, konungur Afganistans, hélt austur gegn bæði Mógúlveldinu og Marathaveldinu til að stækka eigið ríki. Á meðan Indverjar og Afganar börðust sín á milli náðu evrópskir nýlenduherrar jafnt og þétt völdum á Indlandi.
Evrópsk nýlendustefna
Árið 1488 hafði portúgalski skipstjórinn Bartolomeu Dias siglt um Góðrarvonarhöfða á suðurodda Afríku, en óþolinmóð áhöfn hans neyddi hann til að snúa við áður en hann gat kannað Indlandshaf frekar. Dias var einn fjölmargra portúgalskra landkönnuða sem höfðu haldið út á Atlantshaf á fimmtándu öld eftir að Portúgal lagði undir sig múslímsku hafnarborgina Ceuta á strönd Marokkó árið 1415. Ceuta lá við enda karavanaleiða sem fluttu gull Vestur-Afríku yfir Saharaeyðimörkina. Eftir að Duarte Portúgalskonungur tók við hásætinu árið 1433 veitti hann yngri bróður sínum Hinriki, sem sagnfræðingar á nítjándu öld nefndu „sæfara“, rétt til að heimila landkönnun suður fyrir Bojador-höfða á norðvesturströnd Marokkó. Duarte veitti Hinriki einnig rétt til alls hagnaðar af viðskiptum við þau svæði sem landkönnuðirnir fyndu.
Hinrik var staðráðinn í að finna uppsprettu gulls Vestur-Afríku og kostaði leiðangra suður með strönd Afríku. Portúgalar færðust smám saman sunnar og stofnuðu verslunarstöðvar á leiðinni. Þótt gull væri helsta verslunarvaran var þrælað fólk einnig keypt og selt í Lissabon. Hinrik innheimti 20 prósenta skatt af viðskiptunum og notaði féð til að fjármagna enn fleiri leiðangra.
Eftir fall Konstantínópel í hendur Ottómanveldisins árið 1453 voru þekktar leiðir til krydds og annarra eftirsóttra asískra vara alfarið á valdi múslíma. Aðrir Evrópubúar höfðu lengi litið öfundaraugum á einokun Feneyinga og Genúamanna á kryddversluninni, en Ottómanar höfðu veitt þeim verslunarívilnanir. Nú varð hvatinn til að finna nýjar leiðir til Austurlanda enn meiri. Af þessum sökum hélt Kristófer Kólumbus út á Atlantshaf árið 1492 í þjónustu Ísabellu drottningar og Ferdinands Spánarkonungs í leit að sjóleið til Indlands.
Árið 1494, eftir að Kólumbus kom að landi í Karíbahafi, undirrituðu Spánn og Portúgal Tordesillas-samninginn. Með honum staðfestu ríkin ákvörðun Alexanders VI páfa um að öll ókristin lönd vestan línu sem dregin var hundrað rastir vestur af Grænhöfðaeyjum undan strönd Afríku, sem Portúgal hafði þegar gert tilkall til, skyldu tilheyra Spáni. Öll ókristin lönd austan línunnar voru færð Portúgal (mynd 2.11). Fjórum árum síðar varð annar portúgalskur sæfari, Vasco da Gama, fyrsti Evrópumaðurinn til að sigla alla leið til Indlands eftir að hafa farið um Góðrarvonarhöfða.
Árið 1498 sigldi da Gama norður með austurströnd Afríku og þaðan yfir Indlandshaf að suðvesturströnd Indlands. Þar kom hann að landi í höfninni í Calicut (Kozhikode) í því sem nú er Kerala-ríki (mynd 2.12). Da Gama hafði komið til Indlands í leit að samfelldri sjóleið til Suðaustur- og Austur-Asíu, þaðan sem krydd, silki, postulín og aðrar asískar vörur bárust. Evrópubúar höfðu um aldir haft aðgang að slíkum munaðarvarningi en hann var dýr. Flytja þurfti vörurnar landleiðina, sem takmarkaði magnið sem komst til Evrópu, og þær gengu jafnframt um hendur margra milliliða milli upprunastaðar og evrópskra neytenda. Með því að finna samfellda sjóleið að uppsprettunni átti að leysa þessi vandamál og þjóðin sem fyndi hana gæti orðið afar auðug. Fyrir leiðangra Portúgala höfðu kaupmenn frá Norður-Ítalíu, einkum Feneyingar, einokað viðskipti við Asíu, sem vakti mikla öfund kaupmanna í öðrum löndum. Da Gama vonaðist til að breyta því.
Af öllum vörunum sem da Gama leitaði að var krydd eftirsóttast. Það var ekki aðeins notað í matreiðslu heldur einnig sem innihaldsefni í lyfjum og ilmurinn af því var notaður til að fela óþægilega lykt. Portúgalska skipagerðin sem hér um ræðir, karavella, hafði tiltölulega lítið farmrými en lítið magn af pipar og öðru kryddi komst fyrir í lestinni og gat samt skilað verulegum hagnaði í Evrópu.
Karavellur höfðu þó ákveðna kosti. Þær voru stærri og traustari en flest skip sem sigldu um Indlandshaf, voru þungvopnaðar og jafnframt tiltölulega hraðskreiðar og stöðugar í miklum sjógangi. Ef kaupmenn á Indlandi vildu ekki selja Portúgölum á því lága verði sem Evrópumennirnir ákváðu lokuðu skipstjórar karavellanna aðgangi að indverskum höfnum svo arabískir og persneskir kaupmenn gætu ekki stundað viðskipti.
Velgengni da Gama við að komast til Indlands og verðmæti varningsins sem hann flutti heim leiddu til fleiri leiðangra. Árið 1500 lét Pedro Alvares Cabral stofna verslunarstöð með skrifstofum og vöruhúsum í Calicut til að versla með pipar. Hann tryggði sér einnig viðskiptasamninga við staðbundna valdhafa í Cochin (Kochi) og Kannur, sem báðar eru í Kerala. Til að ryðja samkeppni úr vegi lét Cabral menn sína hertaka kaupskip múslíma í höfninni, ræna þau farmi og brenna, en skaut síðan á höfnina. Um sex hundruð múslímskir sjómenn voru drepnir. Indverjar réðust á portúgölsku verslunarstöðina í Calicut til að hefna árásarinnar á múslímsku kaupmennina.
Samskipti staðbundinna valdhafa og Portúgala bötnuðu ekki þegar da Gama sneri aftur árið 1502. Hann krafðist þess að öllum Aröbum yrði vísað frá Calicut og þegar kröfunni var hafnað lét hann skjóta á borgina eins og Cabral hafði gert. Portúgalar mótuðu þar þá aðferð sem þeir og aðrir Evrópumenn beittu síðar um allt Indland: Þeir reyndu að sundra og sigra með því að mynda bandalög við suma staðbundna valdhafa á kostnað annarra. Þessi aðferð varð auðveldari á síðari áratugum eftir því sem Mógúlveldið veiktist. Þegar Portúgalar gerðu bandalag við valdhafann í Cochin svaraði zamorininn, erfðavaldhafinn í Calicut, með innrás í Cochin. Í hefndarskyni eyðilögðu Portúgalar skipaflotann sem sigldi árlega frá Calicut til Egyptalands til að selja krydd í umboði zamorinsins.
Frá árinu 1502 reyndu Portúgalar einnig að auka tekjur sínar með því að krefjast þess að skip sem stunduðu viðskipti á Indlandshafi bæru cartaz, skjal merkt kristnum krossi. Gjald fyrir skjalið rann í konungssjóð Portúgals. Með því að skylda skipin til að sigla að portúgalskri stöð á Indlandi til að kaupa það vonaðist portúgalska ríkisstjórnin jafnframt til að auka viðskipti kaupmanna sinna í höfnum sem hún réð yfir. Farmur skipa sem báru ekki cartaz var gerður upptækur og skipunum sökkt. Skipstjórar úr röðum múslíma, gyðinga og hindúa mótmæltu því að þurfa að bera skjal með kristnum krossi og allir sem ekki voru Portúgalar gramdist tilraun Portúgals til að ná yfirráðum yfir verslun á Indlandshafi.
Til að vernda efnahagslega hagsmuni sína tók fjölbreyttur og öflugur hópur andstæðinga höndum saman gegn þessum tilraunum Portúgala. Eftir að kryddfloti zamorinsins í Calicut var eyðilagður leituðu zamorininn í Calicut og múslímskir kaupmenn borgarinnar aðstoðar Egypta. Á þeim tíma réð soldánsdæmi mamlúka í Egyptalandi ekki aðeins því landi heldur einnig Levant-svæðinu (Stór-Sýrlandi) og stórum hluta Arabíuskaga. (Mamlúkar voru valdastétt fyrrum þrælkaðra hermanna sem réðu Egyptalandi eftir ósigur kalífadæmis Abbasída.) Snemma á sextándu öld var svæðið miðstöð kryddverslunar við Evrópu. Áður en Portúgalar komu til Indlands höfðu feneyskir kaupmenn stundað þau viðskipti um höfnina í Alexandríu. Al-Ashraf Qansuh al-Ghawri, soldán Egyptalands, leitaði því aðstoðar Feneyja og borgríkið sendi honum skip og fallbyssuliða (mynd 2.13). Á sama tíma sendi konungur Portúgals flota til Indlands til að berjast gegn múslímum við Indlandshaf.
Árið 1508 lenti egypskur floti mamlúkasoldánsins, ásamt skipum frá soldánsdæminu Gujarat, í orrustu við portúgölsk skip í höfninni í Chaul á vesturströnd Indlands. Þótt portúgalski flotaforinginn félli og flaggskip hans færist í orrustunni komst afgangur portúgalska flotans undan til hafnarinnar í Cochin. Floti mamlúka var of illa farinn til að veita honum eftirför. Árið 1509 unnu Portúgalar afgerandi sigur á sameinuðum flota frá Egyptalandi, Gujarat og Calicut í höfninni í Diu, einni helstu höfn soldánsdæmisins Gujarat. Portúgalar tóku ekki Diu á sitt vald en fengu rétt til að stofna þar verslunarstöð og umtalsverða greiðslu í gulli frá múslímskum kaupmönnum borgarinnar.
Á næstu árum náðu Portúgalar fleiri landsvæðum á Indlandi, þar á meðal borginni Goa á vesturströnd undirálfunnar. Goa varð bækistöð portúgalska Indlandsríkisins, en það var heiti Portúgals á yfirráðasvæðum sínum við Indlandshaf. Jesúítaprestar fylgdu portúgölskum sjófarendum, kaupmönnum og hermönnum til þessara hafna og hófu af krafti að snúa Indverjum til rómversk-kaþólskrar trúar. Þótt flestir Indverjar væru áfram hindúar eða múslímar tókst Portúgölum að snúa nokkrum hindúum úr lægri þjóðfélagsstéttum til trúar. Þeir vonuðust til að geta bætt samfélagslega stöðu sína með því að taka upp trú Portúgala. Sumir kunna einnig að hafa talið að rómversk-kaþólsk trú gerði þeim kleift að eiga viðskipti við Portúgala, rétt eins og fyrri kynslóðum kaupmanna kann að hafa þótt skynsamlegt í viðskiptum að taka íslamstrú.
Portúgalar eignuðust einnig bæði trúskiptinga og bandamenn á eyjunni sem þeir kölluðu Ceilão, Ceylon á ensku (nú Srí Lanka), eftir að hafa enn á ný notfært sér deilur staðbundinna valdhafa. Árið 1551 var konungurinn í Kotte myrtur og búddískur arftaki hans leitaði aðstoðar Portúgala til að halda hásætinu í baráttu við bróður sinn, konunginn í Sitawaka, bandamann Calicut. Portúgalar reistu virki á Ceylon og tóku jafnframt að snúa hluta íbúanna til rómversk-kaþólskrar trúar, þar á meðal nýjum valdhafa Kotte. Þegar valdhafinn í Kotte lést arfleiddi hann því konung Portúgals að ríki sínu.
Árið 1565 gengu múslímskir valdhafar á Deccan-hásléttunni til liðs við zamorininn í Calicut, konunginn í Sitawaka og soldáninn í Aceh (Indónesíu) í nýrri tilraun til að reka Portúgala á brott í stríði Indlandsbandalagsins. Þeir leituðu einnig aðstoðar Ottómanveldisins. Aðstoð flota Ottómana hefði getað vegið upp á móti yfirráðum Portúgala á höfunum, en Ottómanar þurftu að bæla niður uppreisnir á Arabíuskaga og heyja stríð við borgríkið Feneyjar og gátu því ekki tekið þátt.
Frásagnir af stórkostlegum auðæfum Indlands og þeim auði sem portúgalskir kaupmenn söfnuðu hvöttu Evrópubúa annarra þjóða til að leita gæfunnar á Indlandshafi. Árið 1600 veitti Elísabet I Englandsdrottning Breska Austur-Indíafélaginu einokun á viðskiptum á Indlandshafi (félagið var einnig nefnt Enska Austur-Indíafélagið eða einfaldlega Austur-Indíafélagið). 1 Breska Austur-Indíafélagið var hlutafélag þar sem fjölmargir kaupmenn lögðu saman fé til að fjármagna verslunarleiðangra og skiptu síðan hagnaðinum. Leiðangur til Indlands krafðist gríðarlegs fjármagns sem fáir einstaklingar réðu við. Þeir sem höfðu efni á slíku gátu jafnframt glatað öllum auðæfum sínum ef leiðangurinn mistókst. Með því að leggja fé í sameiginlegan sjóð þurfti enginn að hætta öllum eignum sínum.
Hollenskir og franskir kaupmenn stofnuðu einnig eigin Austur-Indíafélög sem hlutafélög. Hollendingar beindu mestri athygli að eyjum Indónesíu en Frakkland keppti við England og Portúgal um að ná til sín auðæfum Indlands. Árið 1661 fékk Karl II Englandskonungur Bombay (Mumbai) sem hluta af heimanmundi portúgalskrar eiginkonu sinnar, Katrínar af Braganza, og leigði borgina Breska Austur-Indíafélaginu. Frakkland stofnaði síðan verslunarstöð í Surat árið 1668 og fleiri stöðvar á næstu árum. Evrópumenn áttu oft samstarf við indverska kaupmenn sem leituðu nýrra fjárfestingartækifæra utan undirálfunnar.
Árið 1685 hækkaði landstjóri Mógúla í Bengal skatta á ensk viðskipti á svæðinu. Breska Austur-Indíafélagið neitaði að greiða og reyndi að ná landsvæðinu af Mógúlum. Ensk skip settu hafnbann á hafnir Mógúla á vesturströnd Indlands og trufluðu bæði viðskipti þeirra og ferðir múslímskra pílagríma á leið til Mekka. Aurangzeb keisari Mógúlveldisins svaraði með því að leggja hald á eignir félagsins og hóf árið 1689 hafnbann á Bombay sem svelti Englendinga til uppgjafar. Fulltrúar félagsins neyddust til að greiða háa sekt áður en þeir fengu viðskiptaréttindi sín aftur.
Í tilraun sinni til að standast útþenslu Englendinga leituðu Mógúlar aðstoðar Frakka. Frakkland og Bretland voru þegar keppinautar í viðskiptum þegar ríkin flæktust árið 1754 í stríð um yfirráð í Norður-Ameríku. Átökin, sem nefndust Franska og indíánastríðið, breiddust fljótlega til Evrópu þar sem bardagar hófust árið 1756. Sem hluti af þessum átökum, sem nú náðu um allan heim og nefndust Sjö ára stríðið, börðust herir og flotar Frakka og Breta einnig á Indlandi. Frakkland gerði bandalag við Mógúlveldið. Árið 1756 þrýstu Frakkar, sem höfðu aukið viðskipti sín í Bengal til muna, á valdhafa héraðsins um að ráðast á Fort William-virki Breta nærri Kalkútta (Kolkata). Árið eftir svöruðu Bretar með gagnárás og sigruðu lið Bengalbúa og Frakka í orrustunni við Plassey. Eftir það gátu Bretar stundað viðskipti óáreittir í Bengal. Árið 1761 eyðilögðu Bretar frönsku verslunarstöðina Pondicherry (Puducherry).
Bæði Mógúlar og Marathar höfðu veikst eftir áralanga bardaga sín á milli, gegn innrásarherjum Afgana og gegn Evrópumönnum sem þrengdu að þeim. Smáríki á Norður-Indlandi losnuðu því undan yfirráðum þeirra og viðurkenndu vald Breta gegn því að Bretar viðurkenndu tilkall þeirra til yfirráða. Ringulreiðin sem fylgdi hjálpaði Bretum að ná yfirráðum yfir Indlandi. Þannig náðu Bretar smám saman völdum á Indlandi með blöndu af bandalögum og hernaðarsigrum og með því að nýta þá sundrungu sem þegar ríkti milli konungsríkja og valdhafa landsins.
Neðanmálsgreinar
- 1 Bretland sem stjórnmálaheild varð til þegar England og Skotland sameinuðust eftir andlát Elísabetar I. Konungsríkið Stóra-Bretland var formlega stofnað árið 1707. Það er nokkur tímaskekkja að tala um Breska Austur-Indíafélagið áður en ríkið Stóra-Bretland varð til, en félagið er þó oftast þekkt undir því heiti.