2.3 Samskipti í Austur-Asíu
2.3 Samskipti í Austur-Asíu
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum átt þú að geta:
Samfélögin við Indlandshaf tóku menningarlegum og efnahagslegum samskiptum fólks af ólíkum þjóðernum og trúarbrögðum fagnandi. Samfélög Austur-Asíu brugðust hins vegar öðruvísi við slíkum samskiptum. Japan, Kína og Kórea tilheyrðu sömu efnahagsnetum og samfélögin við Indlandshaf og tóku þátt í sumum sömu menningarlegu skiptunum, en ríkin reyndu, með misjöfnum árangri, að takmarka áhrif samskipta við utanaðkomandi fólk og hugmyndir þess heima fyrir.
Japan
Á 1400-árunum virtust innanlandsátök í Japan engan enda ætla að taka. Ashikaga-sjógunarnir (hernaðarlegir lénsdrottnar), sem að nafninu til réðu landinu, voru of veikburða til að koma í veg fyrir að lénsmenn þeirra berðust hver við annan eða til að ráða niðurlögum sjóræningjaflokka sem réðust á strendur Japans, Kóreu og Kína (mynd 2.18). Valdamiklir samúræjar tóku að kalla sig daimjóa („mikla lénsherra“) og stýrðu landsvæðum sínum eins og þau væru sjálfstæð konungsríki. Þeir settu eigin lög, innheimtu vegatolla af þeim sem komu inn á svæðin og söfnuðu liði stríðsmanna sem sýndu aðeins þeim sjálfum hollustu en ekki sjóguninum eða keisaranum. Upp úr þessu óreiðutímabili risu þrír valdamiklir samúræjar hver á fætur öðrum sem urðu þekktir sem „sameinararnir þrír“. Oda Nobunaga hófst handa við að sameina Japan undir stjórn sinni á 1560-árunum. Toyotomi Hideyoshi tók við af honum og síðan Tokugawa Ieyasu. Þessir menn bundu enda á linnulaust ofbeldið, sameinuðu Japan undir öflugri miðstjórn og mótuðu tengsl þjóðar sinnar við Vesturlönd.
Árið 1543 komu portúgölsk skip til Japans. Þar var eðlilegur endapunktur siglingaleiðar sem hafði leitt þau meðfram ströndum Afríku, austur um Indlandshaf og inn á Kyrrahaf. Portúgalar vildu stunda viðskipti. Þeir vildu einnig afla rómversk-kaþólsku kirkjunni fylgismanna, líkt og þeir höfðu gert annars staðar í Asíu. Spánverjar fylgdu fljótlega í kjölfarið árið 1549 og á hæla Portúgala og Spánverja komu Hollendingar og Englendingar. Síðastnefndu þjóðirnar tvær höfðu þó minni áhuga á trúarbrögðum en hagnaði.
Jesúítaprestunum sem Spánverjar og Portúgalar fluttu með sér gekk vel að afla trúnni fylgismanna. Menn á borð við Gaspar Vilela, sem kom til Japans árið 1556, lærðu oft japönsku til að geta rætt beint við þá sem tóku trúna. Árið 1600 höfðu meira en 100,000 Japanar tekið rómversk-kaþólska trú og helmingur jesúítanna sem störfuðu í Japan var japanskur. Nagasaki á suðureyjunni Kyushu var kristnasta samfélag Japans og þar voru tíu kirkjur. Flestir samúræjar höfðu ekki áhuga á að taka rómversk-kaþólska trú en þeim þótti engu að síður annað sem Evrópumenn höfðu fram að færa eftirsóknarvert: skotvopn. Margir daimjóar tóku kristna trú eða studdu trúboðana í von um að fá vopn og byssupúður til að nota í bardögum við aðra samúræja.
Skotvopn höfðu mikil áhrif á japanskan hernað þótt erfitt væri að miða þeim og seinlegt að hlaða þau að nýju. Eitt skotvopn veitti eiganda sínum ekki forskot í bardaga við andstæðinga sem báru sverð, spjót eða lensur. Ef hermenn skipuðu sér hins vegar þétt saman og hópar þeirra skutu hver á eftir öðrum, að evrópskum hætti, gátu þeir hæglega sigrað þá sem báru hefðbundin japönsk vopn. Oda Nobunaga nýtti sér þessa nýju bardagaaðferð. Árið 1575, í orrustunni við Nagashino, beittu hann og lénsmaður hans Tokugawa Ieyasu sveitum samúræja með evrópsk skotvopn til að sigra stríðsmenn Takeda-ættarinnar. Árið 1582, þegar einn lénsmanna hans myrti hann, hafði Oda sameinað miðhluta Honshu, stærstu eyjar Japans, þar á meðal svæðið umhverfis Kyoto þar sem keisarinn hafði aðsetur.
Eftir dauða Oda tók lénsmaður hans, Toyotomi Hideyoshi, við af honum eftir að hafa sigrað her mannsins sem myrti Oda. Árið 1590 hafði Hideyoshi sigrað alla daimjóa í Japan og krafist þess að þeir lýstu yfir hollustu við sig. Hann afvopnaði þá sem ekki voru samúræjar og bannaði bændum að yfirgefa landið eða gerast hermenn. Jafnframt bannaði hann samúræjum að sinna nokkru öðru starfi en hernaði.
Ólíkt Oda Nobunaga, sem hafði haft tiltölulega litlar áhyggjur af athöfnum kristinna manna, tortryggði Hideyoshi þá meira. Hann var heittrúaður búddisti, mislíkaði að kristnir menn ætu nautgripi og hesta og varð skelfingu lostinn yfir því að sumir ofstækisfullir trúskiptingar eyðilögðu búddahof og helgigripi. Gaspar Vilela hafði tekið þátt í slíkum verkum. Árið 1587 skipaði Hideyoshi kristnum trúboðum að yfirgefa Japan. Tilskipuninni var ekki framfylgt en jesúítarnir urðu uggandi og báðu kristna daimjóa að hjálpa sér að ráðast á sjóguninn. Þeir neituðu því. Árið 1590 ákváðu jesúítarnir í Japan þess í stað að forðast afskipti af japönskum málefnum en héldu þó áfram að veita kristnum daimjóum fé á laun.
Hvorug aðferðin dugði fyllilega til að komast hjá reiði Hideyoshi. Árið 1596 lenti San Felipe, spænskt skip á leið frá Filippseyjum til Mexíkó, í fellibyljum á Kyrrahafi og strandaði á sandrifi í höfninni í Urado á japönsku eyjunni Shikoku. Daimjóinn á staðnum gerði farm skipsins upptækan, enda heimiluðu japönsk lög það. Þegar skipstjórinn mótmælti lagði daimjóinn til að hann leitaði aðstoðar hjá Mashita Nagamori, einum embættismanna sjógunsins. Spænski skipstjórinn sendi því tvo menn til höfuðborgarinnar Kyoto á fund Nagamori.
Þar sýndu þeir kort af heimsveldi Spánar í Ameríku og útskýrðu hvernig kristnitaka frumbyggjanna hefði hjálpað Spánverjum að ná völdum yfir þessu víðfeðma landsvæði. Nagamori flutti Hideyoshi þessar upplýsingar, ef til vill til að veita honum átyllu til að halda farmi skipsins. Hideyoshi óttaðist að Spánverjar hygðust leggja Japan undir sig og leita aðstoðar japanskra kristinna manna. Hann fyrirskipaði því handtöku trúboðanna sem höfðu dvalið áfram í Japan í trássi við tilskipun hans frá 1587. Jesúítarnir höfðu þó vísvitandi dregið úr opinberu trúboði sínu síðan 1587 og að mestu verið látnir í friði. Af þeim tuttugu og sex kristnu mönnum sem voru handteknir voru því flestir japanskir og tuttugu og þrír tilheyrðu reglu fransiskana. Í febrúar 1597 voru þeir allir krossfestir í Nagasaki. Þeir urðu þekktir sem píslarvottarnir tuttugu og sex frá Japan.
Árið 1592 réðst Hideyoshi inn í Kóreu, lénsríki Ming-ættarinnar, en kínverskar hersveitir stöðvuðu framrás Japana. Árið 1597 réðst hann aftur til atlögu og beið aftur ósigur, nú fyrir kínverskum og kóreskum hersveitum og flota Kóreu. Hann lést árið 1598 og fimm ára sonur hans, Hideyori, átti að erfa stöðu hans. Fimm manna ráðið sem átti að stjórna þar til Hideyori kæmist til fullorðinsára klofnaði þó fljótlega og fylkingarnar tvær hófu stríð hvor gegn annarri. Árið 1600 sigraði Tokugawa Ieyasu, lénsmaður Hideyoshi, andstæðinga sína í orrustunni við Sekigahara (mynd 2.19) og varð sjógun árið 1603.
Tokugawa Ieyasu treysti völd sín með því að launa trúföstum daimjóum með landgjöfum. Hann úthlutaði sjálfum sér og erfingjum sínum 15 prósentum af frjósamasta hrísgrjónaræktarlandi Japans. Næstbesta landið, um helmingur þess sem til var, var veitt „innri daimjóum“ hans, samúræjum sem voru skyldir honum eða höfðu lýst yfir hollustu við hann fyrir orrustuna við Sekigahara. Landið sem eftir var, sem var ófrjósamara eða lengst frá nýju höfuðborginni Edo (Tókýó nútímans), var veitt „ytri daimjóum“, samúræjaættum sem höfðu ekki lýst yfir hollustu fyrr en eftir sigur hans eða höfðu barist gegn honum. Ieyasu bannaði daimjóum að stofna til bandalaga, meðal annars með hjónaböndum, án samþykkis síns. Hann krafðist þess einnig að þeir dveldu annað hvert ár í Edo þar sem þeim yrði erfiðara að undirbúa uppreisn.
Friðurinn og einingin sem stjórn Tokugawa Ieyasu færði Japan mörkuðu upphaf velmegunar- og menningarblómaskeiðs. Daimjóarnir tóku yfir löndin sem höfðu tilheyrt samúræjum þeirra og samúræjarnir fluttu til borganna þar sem kastalar lénsherranna stóðu. Daimjóarnir stofnuðu skóla þar sem synir lénsmanna þeirra lærðu kínversk tákn, lásu konfúsísku fornritin og fengu herþjálfun. Hofskólar menntuðu börn handverksfólks og kaupmanna. Læsi var útbreitt í Japan undir stjórn Tokugawa og studdi blómlega útgáfustarfsemi. Í Edo einni voru hundruð verslana þar sem fólk gat keypt eða leigt skáldsögur og annars konar bækur. Í frístundum sótti fólk veitingahús og leikhús og þeir sem höfðu efni á því ferðuðust til búddahofa og sintóhelgidóma, oft á hátíðartímum.
Líkt og Hideyoshi óttaðist Ieyasu að kristnir menn ógnuðu Japan og hollenskir og enskir kaupmenn sem sóttust eftir viðskiptaforskoti ýttu undir þá trú. Ieyasu vissi af fjandsamlegum aðgerðum Portúgala og Spánverja á Indlandi og Filippseyjum og ætlaði ekki að láta stjórn Japans af hendi. Hann óttaðist einnig að með því að taka upp erlendu trúna gæfi hann ótryggum daimjóum tækifæri til að leggja á ráðin gegn sér. Sú trú hans styrktist þegar kristinn samúræi falsaði skjal til að hjálpa öðrum kristnum samúræja að gera tilkall til lands sem hann ásældist og hneyksli braust út. Þegar falsarinn var handtekinn hélt hann því einnig fram að uppi væri áætlun um að drepa embættismann stjórnar sjógunsins.
Árið 1614 bannaði Ieyasu iðkun kristinnar trúar og skipaði trúboðum að yfirgefa landið. Japanskir kristnir menn voru varaðir við því að þeir yrðu drepnir ef þeir afneituðu ekki trú sinni. Ieyasu taldi ljóst að besta leiðin til að halda kristnum áhrifum og öðrum hættulegum öflum utan landsins væri að banna útlendingum að koma þangað og Japönum að fara úr landi. Með því að koma í veg fyrir að Japanar yfirgæfu landið gat hann einnig hindrað daimjóa í að leggja á ráðin gegn sér erlendis.
Árið 1624 var Spánverjum bannað að koma til Japans. Árið 1639 bannaði Ieyasu Portúgölum að koma þangað. Hollendingum, sem höfðu forðast trúboð, var enn leyft að koma til Japans og stunda viðskipti. Til að takmarka hugsanleg skaðleg áhrif þeirra voru hollenskir kaupmenn þó bundnir við byggð á Dejima-eyju í höfninni í Nagasaki, í afgirtu hverfi sem þeir máttu ekki yfirgefa. Aðeins viðskiptafulltrúar með leyfi og túlkar, en starf túlka varð arfgengt, máttu eiga samskipti við þá. Englendingar hefðu ef til vill getað fengið sömu réttindi en þeim þóttu viðskipti við Japan ekki eins arðbær og þeir höfðu vonað og hættu að senda skip. Kínverskum kaupmönnum var einnig enn hleypt inn í landið en viðskipti þeirra bundin við Nagasaki og þeim gert að búa í sérstöku kínversku hverfi. Árið 1635 var Japönum bannað að yfirgefa landið nema í sérstökum erindum, svo sem til að eiga viðskipti við Kóreu, Kína og Rússland.
Þrátt fyrir tilraunir stjórnar sjógunsins til að koma í veg fyrir samskipti Japana við Evrópumenn gegndu „hollensk fræði“, þekking sem barst frá Hollendingum á Dejima, mikilvægu hlutverki í japönsku samfélagi á sautjándu og átjándu öld. Árið 1640 voru evrópskar bækur bannaðar að undanskildum læknisfræðiritum og bókum um siglingar. Á næstu árum var slakað á bönnunum sem áttu að einangra Japani frá vestrænni þekkingu. Veikir Japanar sem fengu ekki bót meina sinna hjá japönskum læknum leituðu til lækna á Dejima. Viðskipti með vestrænar vörur voru að nokkru leyfð í Nagasaki og embættismenn stjórnarinnar máttu kaupa kort, klukkur, lækningatæki, sjónauka og nýjungar á borð við evrópsk fræ og fugla. Snemma á átjándu öld var slakað á bókabönnum og rit um læknisfræði, vísindi og landafræði voru þýdd. „Hollensk fræði“ lögðu þannig grunn að vísinda- og tækniþróun Japans og héldu fólki upplýstu um það sem gerðist í Evrópu þótt flestir gætu ekki yfirgefið landið.
Samskipti Kína á tímum keisaraættanna
Japan var ekki eina ríkið sem sneri sér inn á við á sautjándu öld. Kína gerði það einnig þegar Hongwu-keisari, fyrsti keisari Ming-ættarinnar, reyndi að vinda ofan af áhrifum erlendra yfirráða eftir að hann sigraði Mongóla árið 1368. Til að verjast hættulegum áhrifum erlendra hugmynda og hugsanlegum ógnum við stjórn sína ákvað Hongwu að samskipti Kínverja við erlend ríki skyldu fyrst og fremst felast í heimsóknum sendinefnda frá skattgjafaríkjum. Með því að takmarka viðskipti við afhendingu skattgjafavarnings vonaðist Kína einnig til að þrýsta á önnur ríki, sem sóttust mjög eftir kínverskum vörum, að ganga að kröfum þess. Ein af afdráttarlausustu kröfunum var að Ashikaga-sjógunarnir kæmu í veg fyrir að japanskir sjóræningjar herjuðu á Kína og lénsríki þess, Kóreu, en japönsku valdhöfunum tókst það ekki. Árið 1371 voru öll einkarekin utanríkisviðskipti bönnuð. Nokkrum árum síðar lauk öllum utanríkisviðskiptum formlega þegar skrifstofum sjóviðskiptaeftirlitsins í hafnarborgunum Ningbo, Guangzhou og Quanzhou, sem allar skattgjafir áttu að fara um, var lokað. Hafnir voru fylltar af grjóti og tréstaurum til að hindra skipaumferð. Skip voru eyðilögð eða látin rotna við bryggju. Strandgæsla var stofnuð til að handsama hvern þann sem reyndi að stunda viðskipti. Þótt dauðarefsing lægi við brutu smyglarar regluna í stórum stíl.
Með því að loka fyrir erlend viðskipti utan skattgjafakerfisins dró stjórn Ming-ættarinnar mjög úr skatttekjum sínum og var því stöðugt fjárvana. Hongwu dró úr kostnaði ríkisins með því að fela efnameiri bændafjölskyldum að innheimta skatta og halda uppi lögum og reglu í þorpum sínum og sparaði þannig útgjöld til embættismanna. Fjölskyldur hermanna fengu land til ræktunar svo herinn gæti séð fyrir sér sjálfur. Háir skattar voru lagðir á kaupmenn og lærðu yfirstéttina. Þessar umbætur báru að mestu ekki árangur. Hermenn gátu oft ekki ræktað næga fæðu til eigin framfærslu og seldu því annaðhvort landið sem þeir höfðu fengið eða gerðust liðhlaupar. Jafnvel efnaðir bændur höfðu ekki alltaf efni á að veita þá þjónustu sem stjórnin krafðist af þeim. Embættismenn á staðnum skorti nauðsynlegt fé og tóku að leggja aukagjöld á bændur.
Sonur Hongwu, Yongle-keisari, var þriðji keisari Ming-ættarinnar og öllu forvitnari um heiminn utan Kína og ákafari í að fá skattgjafir en faðir hans. Á árunum 1405 til 1421 sendi hann Zheng He, traustan hirðgelding, í sex ferðir um Indlandshaf. Tilgangur ferðanna var að sýna auð og völd Kína með því að færa erlendum valdhöfum gjafir og fá þá þannig til að lýsa yfir lénshollustu og færa Ming-keisaranum skattgjafir.
Fyrsti flotinn lagði af stað árið 1405. Í honum voru 317 skip og 27,000 manns, þar á meðal sjómenn, hermenn, fræðimenn, handverksfólk og spáfólk. Flotinn fylgdi monsúnvindunum frá strönd Fujian í suðausturhluta Kína til konungsríkisins Champa í sunnanverðu Víetnam. Þar skipti áhöfnin silki og postulíni fyrir lakkvið, nashyrningshorn og fílabein. Skipin heimsóttu síðan Aceh, Majapahit og nokkur önnur borgríki í Indónesíu þar sem margir kínverskir kaupmenn bjuggu. Þaðan héldu þau til Srí Lanka og Calicut. Í Calicut fékk áhöfnin perlur, pipar, eðalsteina og kóral í skiptum. Á heimleiðinni flutti Zheng He erindreka frá ríkjunum sem hann hafði heimsótt á fund keisarans. Í síðari ferðum komu skipin til Persíu, Arabíu og Austur-Afríku og í einni heimferðinni flutti skip gíraffa að gjöf handa Ming-keisaranum (mynd 2.20).
Árið 1430 skipaði Xuande-keisari, sonarsonur Yongle-keisara, Zheng He að leggja upp í sjöundu og síðustu ferð sína. Þessar ferðir voru þó síðasta umtalsverða tilraun Kína um margra áratuga skeið til að koma á samskiptum við lönd handan hafsins. Fylkingar við hirðina höfðu áhyggjur af áhrifum útlendinga og hugmynda þeirra á ríkið og af kostnaði ferðanna. Eftir dauða Zheng He voru sjókort hans og skrár eyðilögð og skip flotans látin rotna.
Kína lét sig þó áfram varða málefni aðliggjandi landsvæða. Á árunum 1406–1407 réðst Kína inn í Víetnam til að koma keisara Tran-ættarinnar aftur í hásætið eftir valdarán. Uppreisn Víetnama batt enda á yfirráð Kínverja í landinu árið 1427. Hin sigursæla Lê-ætt lýsti síðan yfir hollustu við Kína og gerðist lénsríki þess. Árið 1449 lauk kínverskum herleiðangri inn á landsvæði Mongóla með fjöldamorði á Kínverjum í orrustunni við Tumu. Árin 1592 og 1597 aðstoðuðu herir Ming-ættarinnar kóreskar hersveitir við að hrekja innrás Japana. Á öðrum tímum reyndi Ming-stjórnin þó að forðast átök eftir föngum. Eftir ósigur Kínverja árið 1449 fyrir vestlægum Mongólum, svonefndum Oírötum, í orrustunni við Tumu hófst bygging nýs Kínamúrs til viðbótar við upphaflega múrinn, moldarvirkin sem Qin-ættin reisti á þriðju öld f.o.t. Vonast var til að nýi múrinn verndaði Kína fyrir umheiminum.
Kína þurfti þó fé til að greiða fyrir þetta risavaxna verkefni og önnur á borð við lengingu Miklaskurðarins til Beijing, sem Yongle-keisari hafði gert að höfuðborg sinni, og byggingu gríðarstórrar hallasamstæðu og keisaralegra embættisbygginga í Beijing sem nefnist Forboðna borgin. Árið 1567 sneri Ming-ættin við stefnunni sem bannaði utanríkisviðskipti og skömmu síðar tóku evrópsk kaupskip aftur að koma. Árið 1577 fengu portúgalskir kaupmenn, sem höfðu þegar stundað ólögleg viðskipti í Kína, leyfi til að stofna verslunarstöð í Makaó. Spænsk galeónskip frá Maníla, hlaðin silfri úr námum í Ameríku, vöktu þó enn meiri áhuga Kínverja. Frá Kína fluttu skipin kínverskt silki, satín, taft, flauel, damask og brókaði ásamt tilbúnum fatnaði. Eitt skip flutti fimmtíu þúsund pör af silkisokkum. Spánverjar fluttu einnig út bláhvíta kínverska postulínið sem hafði orðið gríðarlega vinsælt í Evrópu, auk engifers, bómullarefna, perla, moskus, saltpéturs til byssupúðurgerðar, safíra, rúbína og búra með söngfuglum ásamt öðrum framandi varningi.
Efnahagur Kína blómstraði og margir kínverskir bændur tóku að einbeita sér að framleiðslu vara fyrir erlendan markað. Sumir sérhæfðu sig í bómullarrækt og vefnaði bómullarefna. Aðrir ræktuðu mórberjatré og söfnuðu laufum þeirra til að selja fjölskyldum sem ræktuðu silkiorma, en ormarnir nærast á laufunum. Bændur sem sérhæfðu sig í silkiormarækt seldu síðan öðrum hýði þeirra. Kaupendurnir suðu hýðin til að drepa lirfurnar og röktu silkiþráðinn af þeim. Þráðurinn var seldur heimilum sem ófu silkidúk sem síðan gat farið til fólks sem sérhæfði sig í útsaumi. Í Jingdezhen í Jiangxi-héraði var postulín fjöldaframleitt.
Íbúum fjölgaði samhliða vexti efnahagslífsins undir stjórn Ming-ættarinnar. Margir bændur tóku upp ræktun nytjajurta frá Ameríku, svo sem sætra kartaflna og maíss, einkum þeir sem bjuggu á hæðóttum og þurrum svæðum á borð við Sichuan. Jurtirnar uxu vel og veittu bændafjölskyldum ríkulega orku. Sterk og sæt paprika frá Ameríku var tekin upp í svæðisbundna matargerð og umbreytti henni og jarðhnetur juku ekki aðeins fjölbreytni heldur urðu mikilvæg fituuppspretta í mataræði þar sem kjöt var af skornum skammti. Þessar nýju nytjajurtir reyndust þó að lokum skaðlegar. Þegar hlíðar voru ruddar til maísræktar, svo dæmi sé tekið, eyddust skógar og verðmætur yfirborðsjarðvegur skolaðist burt. Fjölgun íbúa fylgdi heldur ekki nægileg aukning ræktaðs lands til að framfleyta fjölguninni og víða minnkuðu akrar bænda með hverri kynslóð.
Nýr auður varð til þess að margt alþýðufólk tók að líkja eftir aðlinum. Það reisti stór hús með húsagörðum og görðum, keypti vönduð húsgögn úr rósaviði, safnaði listmunum og forngripum og réð einkakennara til að mennta börn sín og búa synina undir prófin sem veittu þeim störf í embættiskerfi keisarans. Veitingahús, gistihús og krár spruttu upp í kaupstöðum og borgum um allt land þegar fólk eignaðist efni á tómstundaiðju. Blómleg prentiðja framleiddi ekki aðeins landbúnaðarhandbækur og eintök af konfúsísku fornritunum heldur einnig leikrit og skáldsögur, sumar með erótískum atriðum og söguþráðum. Ferðahandbækur ráðlögðu fólki í viðskiptaerindum hvar það gæti gist og borðað og veittu einnig upplýsingar um sögufræga staði. Fólk tók einnig í auknum mæli að ferðast sér til ánægju. Vændi blómstraði í borgunum og efst í flóknu stigveldi þess voru vændiskonur sem efnaðir kaupmenn réðu til að skemmta karlkyns gestum í samkvæmum með tónlistarflutningi eða keppa við þá í ljóðagerð.
Ekki voru allir í samfélagi Ming-ættarinnar ánægðir með breytingarnar í Kína. Mikil aukning viðskipta færði mörgum velmegun en ekki nutu allir góðs af henni. Eftir því sem tekjumunur jókst óx einnig gremja. Fólki af aðalsættum blöskraði að margt alþýðufólk gæti nú klæðst og lifað eins og það sjálft. Aukin tækifæri alþýðufólks og breytt samfélagsgerð endurspegluðust jafnvel í túlkun kenninga Konfúsíusar. Zhu Xi, konfúsískur fræðimaður á tímum Suður-Song-ættarinnar en verk hans höfðu áhrif í upphafi Ming-tímabilsins, var sammála Konfúsíusi um að allir hefðu hæfileika til að lifa siðferðilegu lífi. Hann taldi þó að innra siðferði þeirra gæti aðeins komið í ljós með krefjandi menntunarferli. Um miðbik Ming-tímabilsins hafnaði fræðimaðurinn Wang Yangming hins vegar kenningum Zhu Xi. Að mati Wang væri siðferðiskennd fólki ásköpuð og það gæti ræktað siðferðilegt eðli sitt jafnframt því að sinna hversdagslegum störfum. Jafnvel ómenntað fólk gat skilið siðferðilegan sannleika. Aðrir höfundar Ming-tímans gagnrýndu hefðbundna fjölskyldugerð, sem Konfúsíus hafði talið undirstöðu skipulegs samfélags, og boðuðu að ekki væri nauðsynlegt að laga sig að því hátterni sem samfélagið teldi „viðeigandi“. Þessar kenningar ógnuðu íhaldssamari samfélagshópum.
Dagar Ming-ættarinnar voru taldir. Snemma á sautjándu öld hófst eitt kuldaskeið litlu ísaldarinnar, tímabils kólnunar á norðurhveli jarðar. Það færði mörgum landshlutum lágt hitastig og þurrka sem leiddu sums staðar til hungursneyðar. Flóð lögðu önnur svæði í rúst. Bændur sem höfðu misst uppskeruna eða erft of litlar landspildur til að framfleyta fjölskyldum sínum gátu hvorki greitt skatta né leigu. Jafnvel þeir sem gátu greitt áttu erfitt með að verða sér úti um silfrið sem lögin kváðu á um að nota skyldi við skattgreiðslur.
Stjórnin þurfti meira á silfri að halda en nokkru sinni fyrr. Kostnaður við framfærslu keisarafjölskyldunnar hafði vaxið gríðarlega. Embættismenn við hirðina höfðu um árabil notað stöður sínar til að safna miklum auðæfum, oft með spillingu, og stríðið í Kóreu hafði verið gífurlega dýrt. Þegar silfur varð af skornum skammti sendi keisarinn embættismenn hirðarinnar út í héruðin undir því yfirskini að þeir ættu að skoða námur. Raunverulegt hlutverk þeirra var að gera silfur kaupmanna upptækt. Þegar hópur kínverskra embættismanna kom til Maníla árið 1603 til að taka silfur af kínverskum kaupmönnum þar töldu Spánverjar að Kína hygðist ráðast á borgina. Þeir drápu tuttugu þúsund kínverska íbúa og vildu eftir það ekki lengur eiga viðskipti við Kína. Þar sem keisarastjórnina skorti nægt fé til að greiða hernum var kínverskum hermönnum sagt upp. Á árunum 1627–1628 risu hungraðir, örsnauðir og reiðir hermenn og bændur upp í Norður-Kína. Árið 1632 hafði ofbeldið breiðst út til annarra héraða. Þetta gerði embættismönnum enn erfiðara að innheimta skatta, sem stjórnin í Beijing hækkaði árið 1639 og reitti fólk enn frekar til reiði.
Norðan Gulafljóts stofnuðu óánægðir bændur her undir stjórn Li Zicheng. Á svæðinu milli Gulafljóts og Yangtze-fljóts leiddi Zhang Xianzhong aðra uppreisnarmenn. Ofbeldi braust út í hverju héraðinu á fætur öðru. Í apríl 1644 náði bændaher Li Zicheng Beijing á sitt vald. Síðasti keisari Ming-ættarinnar örvænti, drap flesta úr fjölskyldu sinni og hengdi sig síðan í hallargarðinum. Li lýsti sig valdhafa Kína og stofnanda nýrrar keisaraættar. Hann ríkti þó ekki nógu lengi til að festa ætt sína í sessi. Næstu valdhafar Kína voru Mansjúar.
Mansjúar voru þjóðernishópur sem bjó norðaustan Kínamúrs í sunnanverðri Mansjúríu. Þeir voru afkomendur Jurchen-hirðingja sem stofnuðu Jin-ættina. Hún réð Norður-Kína frá 1115 til 1234, þegar Mongólar sigruðu hana. Mansjúarnir höfðu síðan sest að og gerst bændur. Seint á sextándu öld sameinaði Mansjúaleiðtoginn Nurhaci ættbálka Mansjúa í ríki sem færði Ming-keisaranum skattgjafir. Árið 1616, þegar Ming-ættin tók að hrynja, réðust Mansjúar á kínverskar byggðir á Liaodong-skaga. Þeir neyddu handverksfólk til að útvega her sínum vopn og bændur til að útvega mat. Embættismenn og herforingjar sem voru reiðubúnir að lúta þeim fengu stöður í stjórnsýslu Mansjúa. Þeir sem gerðu uppreisn voru drepnir í fjöldamorðum.
Eftir dauða Nurhaci árið 1626 lýsti sonur hans Hong Taiji sig leiðtoga Qing-ættarinnar, en heitið merkir „hreinn“ eða „skýr“. Þegar hann færði út yfirráð Mansjúa á kínverskum landsvæðum tók hann upp kínverskt stjórnsýsluform og fjölgaði kínverskum embættismönnum í stjórn sinni. Kínverskir embættismenn og herforingjar, sem spilling Ming-stjórnarinnar og vanhæfni hennar til að takast á við vandamál landsins ofbuðu, gengu í stórum hópum til liðs við Mansjúa. Eftir að Li Zicheng náði Beijing óttaðist Wu Sangui, herforingi Ming-ættarinnar sem gætti austurenda Kínamúrs, að óreiðan héldi áfram og hleypti herjum Mansjúa í gegn. Hinn 27. maí 1644 sigruðu hersveitir Wu Sangui og Mansjúa her Li Zicheng og náðu Beijing á sitt vald. Herir Mansjúa sóttu suður á bóginn en mótspyrna Ming þar var hörð og það var ekki fyrr en árið 1683 sem allt Kína laut stjórn Mansjúa.
Þvert á ótta margra Kínverja reyndust fyrstu keisarar Qing-ættarinnar góðir valdhafar. Þeir lögðu sig fram um að varðveita sjálfsmynd sína sem Mansjúar en tóku jafnframt kínverskri menningu fagnandi. Kangxi, fyrsti keisari Qing-ættarinnar, ferðaðist um Kína til að kynnast nýju ríki sínu. Hann tók upp kínverska embættiskerfið og fyrirskipaði að Mansjúi og Han-Kínverji stýrðu saman hverju hinna sex helstu ráðuneyta stjórnarinnar. Kangxi stjórnaði samkvæmt konfúsískum meginreglum og hélt við prófakerfi keisarastjórnarinnar fyrir opinber embætti.
Mansjúar gættu þess þó vandlega að halda yfirburðastöðu sinni og kröfðust hollustu Kínverja. Staðbundin embætti voru til dæmis yfirleitt veitt Han-kínverskum embættismönnum en Mansjúar fengu eftirlitsstöður. Öllum körlum var einnig gert að sýna að þeir viðurkenndu stjórn Mansjúa með því að bera einkennandi hárgreiðslu þeirra: framhluti höfuðsins var rakaður en hárið að aftan látið vaxa sítt og bundið í eina fléttu. Eftir 1645 máttu karlar sem báru ekki hárið með þessum hætti eiga von á aftöku.
Líkt og aðrir kínverskir valdhafar studdi Kangxi einnig búddisma. Hann umbar önnur trúarbrögð, þar á meðal kristni, sem var leyfð svo lengi sem kristnir Kínverjar héldu áfram að vera skyldurækin börn sem heiðruðu forfeður sína, en jesúítarnir studdu þá venju. Tilraunir jesúítanna til að læra kínversku og virðing þeirra fyrir kínverskri menningu gerðu þeim auðveldara að afla trúnni fylgismanna en dóminíkönum og fransiskönum. Liðsmenn hinna reglanna urðu þó öfundsjúkir og kvörtuðu við páfa yfir því að jesúítarnir væru reiðubúnir að laga sig að kínverskum siðum. Þegar Vatíkanið úrskurðaði að allar guðsþjónustur yrðu að fara fram á latínu og fyrirskipa yrði kristnum Kínverjum að láta af helgisiðum til heiðurs forfeðrum sínum ákvað Kangxi að trúboðar sem hlýddu úrskurðinum yrðu að yfirgefa Kína.
Kangxi og eftirmenn hans, Yongzheng og Qianlong, reyndu að bæta úr þeim vandamálum sem virtust hafa leitt til falls Ming-ættarinnar. Þeir treystu fjárhag Kína og þar sem þeir óttuðust að Ming-ættin hefði látið undan slöku siðferði sem auður og munaður höfðu leitt af sér sneru fræðimenn Qing-ættarinnar aftur til kenninga Zhu Xi. Leikrit og skáldsögur sem þóttu siðferðilega vafasöm voru bönnuð og mikil áhersla lögð á hefðbundin konfúsísk gildi. Qianlong heimsótti til dæmis móður sína daglega til að sýna henni hollustu sína (mynd 2.21). Skírlífi kvenna var hampað og samfélög reistu svo marga minnisboga um „skírlífar ekkjur“, konur sem höfðu neitað að giftast aftur eftir dauða eiginmanns síns, að stjórnin reyndi á nítjándu öld að binda enda á venjuna með því að lýsa því yfir að aðeins mætti heiðra þannig konur sem frömdu sjálfsvíg þegar þær urðu ekkjur.
Qing-ættin hélt þó áfram þeirri stefnu Ming-ættarinnar að eiga sem minnst samskipti við önnur ríki. Líkt og Ming-ættin greip hún inn í málefni Asíu þegar hagsmunir hennar virtust í húfi. Árið 1683 var eyjan Taívan, bækistöð sjóræningja og athvarf flóttamanna sem voru Ming-ættinni trúir, til dæmis gerð að hluta Kína. Árið 1720 náðu herir Qing-ættarinnar borginni Lhasa, höfuðborg Tíbets, á sitt vald. Á 1750-árunum börðust þeir við Mongóla og Úígúra í Mið-Asíu og innlimuðu Xinjiang-hérað, en nafnið merkir „nýtt hérað“, í kínverska ríkið.
Á valdatíma Qing-ættarinnar reiddi Kína sig áfram á tekjur af utanríkisviðskiptum og eftirspurn Evrópumanna eftir kínverskum vörum hélst. Qing-ættin var þó áfram tortryggin í garð Evrópumanna og vildi lágmarka samskipti við útlendinga líkt og Japanar höfðu gert. Fólk sem ekki var kínverskt mátti búa í Makaó en eftir 1759 mátti það aðeins stunda viðskipti um höfnina í Guangzhou og aðeins við Co-hong, hið opinbera kínverska kaupmannagildi. Meðan það var í viðskiptaerindum í borginni varð það að dvelja í sérstöku hverfi Evrópumanna. Að viðskiptunum loknum varð það að fara.
Í augum Kínverja var Evrópa óæðra heimssvæði sem hafði ekkert áhugavert fram að færa. Þótt evrópsk vísindaþekking vekti hrifningu sumra héldu flestir kínverskir kaupmenn og embættismenn áfram að líta niður á Vesturlönd. Það birtist í móttökum Qianlong á George Macartney lávarði, sem heimsótti Kína fyrir hönd Bretakonungs árið 1793. Qianlong krafðist þess að Macartney, sem fulltrúi óæðri einvalds, sýndi virðingu sína með því að krjúpa og snerta jörðina með enninu, en þannig heilsuðu lénsmenn keisaranum að fornum sið. Macartney neitaði og Qianlong lýsti því yfir að hann væri reiðubúinn að taka Bretakonung sem lénsmann en teldi hann ekki jafningja sinn. Hann hafnaði einnig beiðni Breta um að stofna varanlegt sendiráð í Kína. Kína hefði þegar allt sem það þarfnaðist, sagði hann, og Bretland hefði ekkert verðmætt fram að færa.
Kórea og nágrannaríkin
Eftir fall Mongóla í Kína voru Kóreumenn ósammála um eðli tengsla sinna við Ming-ættina. Á 1380-árunum urðu Yi Seong-gye og samherji hans, hershöfðinginn Choe Yeong, frægir fyrir að sigra japanska sjóræningja sem herjuðu á Kóreu. Þegar Ming-ættin reyndi að innlima kóreskt landsvæði lýsti Choe Yeong yfir andstöðu við hana og hvatti til innrásar á Liaodong-skaga í Kína. Yi Seong-gye var valinn til að leiða herinn en nýtti tækifærið þess í stað til að ná höfuðborg Kóreu og stjórn landsins á sitt vald árið 1388. Árið 1392, eftir að hafa stjórnað í fjögur ár í gegnum leppkonunga, lýsti Yi Seong-gye sig leiðtoga nýrrar konungsættar, Joseon-ættarinnar, sem nefnd var eftir eldri kóreskri konungsætt. Hann ríkti sem Taejo-konungur, lýsti sig lénsmann hinnar mun voldugri Ming-ættar og stofnaði til vinsamlegra tengsla við Kína.
Taejo tók upp konfúsískar meginreglur sem, ólíkt búddisma, leggja áherslu á varðveislu fjölskyldunnar og samfélagslegs stigveldis fremur en velferð einstaklingsins. Kóresku samfélagi var skipt í skýrt afmarkaðar og rígskorðaðar stéttir. Efst var valdastétt borgaralegra embættismanna og herforingja sem nefndist yangban og stjórnaði landinu ásamt konunginum. Aðild að stéttinni réðst af góðum árangri á keisaralegu prófunum, sem byggðust á þekkingu á konfúsísku fornritunum líkt og sambærileg próf í Kína. Eins og í Kína drottnuðu efnaðar fjölskyldur og aðall fyrri keisaraættar yfir prófunum því aðeins karlar úr þeim fjölskyldum höfðu tíma og fé til að afla sér þeirrar menntunar sem þurfti til að standa sig vel. Aðild að yangban-fjölskyldu veitti einnig rétt til setu í staðbundnum stjórnarráðum og þar með yfirráða yfir málefnum heimabyggðar. Að lokum varð aðild að yangban-stéttinni arfgeng þegar aðeins synir þessara fjölskyldna máttu þreyta keisaralegu prófin. Yangban-stéttin naut vinnu sangmin, samningsbundins vinnufólks sem vann landið.
Ólíkt yangban voru seonbi hámenntaðir fræðimenn sem helguðu sig fræðastörfum og þjónuðu almenningi án fjárhagslegs endurgjalds. Þeir ásældust ekki auðæfi heldur kusu fræðilega iðju og töldu hlutverk sitt felast í því að vera öðrum í samfélaginu siðferðileg fyrirmynd. Þeir mátu ráðvendni framar öllu og töluðu máli alþýðunnar jafnvel þótt það gæti kallað yfir þá vanþóknun konungsins. Þótt þeir kæmu úr sömu stétt og yangban greindi áhugaleysi þeirra á auði og völdum þá frá henni.
Ást seonbi á fræðum og námi blómstraði á valdatíma Sejong, fjórða konungs Kóreu. Árið 1442 þróuðu kóreskir fræðimenn tæki til að mæla úrkomu nákvæmlega. Þeir þróuðu einnig aðferð til að mæla vindátt og vindhraða. Stjörnuathugunarstöð var reist og ýmiss konar sólúr og vatnsklukkur fundin upp til tímamælinga (mynd 2.22). Þríhyrningamælitæki og mælistangir voru notuð til að mæla landhæð. Sejong fékk fræðimenn úr rannsóknarstofnun sem hann hafði stofnað og nefndist Salur hinna verðugu til að hjálpa sér að þróa hangúl-stafrófið, sem gat táknað hljóð kóresks talmáls. Hangúl-stafrófið, sem Sejong kynnti árið 1446, var ætlað alþýðufólki í stað kínversku táknanna sem yangban-yfirstéttin notaði við skriftir.
Eftir valdatíma Sejong glímdi Joseon-ættin við margvíslega erfiðleika. Japan réðst inn í Kóreu árið 1592 og aftur árið 1597. Á næstu öld réðust Mansjúar nokkrum sinnum á Kóreu á árunum 1627 til 1636. Auk vandamála af völdum utanaðkomandi árása ollu átök milli fylkinga yangban-stéttarinnar mikilli sundrungu. Fylkingarnar, Austurmenn og Vesturmenn, háðu ofbeldisfull átök sem héldu áfram kynslóð eftir kynslóð.
Seint á sautjándu öld varð andúð á átökum innan yangban-yfirstéttarinnar til þess að margir fræðimenn, embættismenn og alþýðufólk studdu Silhak-hreyfinguna. Hún hvatti til rannsókna á raunvísindum og tækni í því skyni að leysa hagnýt vandamál í stað þess að einblína á konfúsísku fornritin, en silhak merkir „hagnýtt nám“. Fylgismenn Silhak boðuðu einnig margvíslegar samfélagsumbætur, þar á meðal landumbætur og endurskoðun á rígskorðaðri samfélagsgerð Kóreu. Umbótasinnarnir héldu því fram að nám ætti að efla velferð fólksins. Þeir lögðu áherslu á félagslegt jafnrétti og mikilvægi kóreskrar menningar.
Áhugi á að varðveita kóreska menningu mótaðist án efa af tengslum Kóreu við nágrannaríkin. Kínverjar kynntu Kóreumönnum bæði búddisma og konfúsíanisma, en Joseon-ættin byggði á konfúsíanisma. Kínversk áhrif náðu einnig til kóreskrar ritlistar, málaralistar, byggingarlistar og leirkeragerðar. Kóreskir fræðimenn skrifuðu öldum saman með kínverskum táknum. Í aldanna rás höfðu Kínverjar, Kítanar, Mongólar, Japanar og Mansjúar ráðist inn í Kóreu. Stöðugt flæði erlendra hugmynda og varnings átti engu að síður þátt í að styrkja sérstaka kóreska sjálfsmynd meðal Kóreumanna. Til að greina sig frá Kínverjum, Mongólum og Japönum lögðu Kóreumenn á borð við umbótasinna Silhak áherslu á mikilvægi þess að viðhalda kóreskri sjálfsmynd sem byggðist á sögu og menningu Kóreu.