2.2 Soldánsdæmið Malakka
2.2 Soldánsdæmið Malakka
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum átt þú að geta:
Líkt og soldánsdæmið Gujarat naut soldánsdæmið Malakka góðs af landfræðilegri legu sinni. Það náði yfir norðurhluta indónesísku eyjunnar Súmötru og suðurhluta Malakkaskaga og réð aðgangi að hinu mjóa Malakkasundi, beinustu leiðinni milli Indlandshafs og Suður-Kínahafs, sem er hluti Kyrrahafsins. Öll viðskipti milli Indlands, Suðaustur-Asíu og Kína fóru um þetta hafsvæði.
Uppgangur soldánsdæmisins Malakka
Þegar leifar Srivijayaveldisins á eyjunni Súmötru féllu fyrir Majapahitveldinu á þrettándu öld stofnaði flóttamaðurinn Sang Nila Utama, sem sagðist vera afkomandi Alexanders mikla, konungsríkið Singapura á eyjunni Singapúr. Singapura varð blómleg viðskiptamiðstöð. Auðæfi ríkisins kölluðu þó yfir það árásir bæði Majapahitveldisins og konungsríkisins Ayutthaya í Síam (nú Taílandi). Árið 1398 féll Singapura einnig og Parameswara, síðasti konungur ríkisins og prins úr Srivijayaætt, flúði með fylgjendum sínum. Hann komst til sjávarþorps við ósa Malakkaár á Malakkaskaga sem tilheyrði ættbálki sem nefndist Orang Laut („sjófólkið“). Orang Laut hafði þegar veitt öðru flóttafólki undan Majapahit skjól og þar hafði sest að blandaður hópur hindúa, búddista og múslíma. Sagt er að Parameswara hafi hrifist af hugrekki lítils hjartardýrs sem óttaðist ekki veiðihunda hans og ákveðið að reisa nýtt konungsríki á þessum stað.
Borgin Malakka (Melaka), sem Parameswara og fylgjendur hans stofnuðu um árið 1400, varð blómleg verslunarhöfn. Ríkið óx og náði bæði yfir norðurströnd Súmötru og Malakkaskaga, sitt hvorum megin Malakkasunds (mynd 2.14). Orang Laut-fólkið hélt hafsvæðinu lausu við sjóræningja og arabískir, persneskir, indverskir og kínverskir kaupmenn komu þangað til viðskipta. Margir ákváðu að setjast þar að. Parameswara kvæntist dóttur indónesísks múslímsks valdhafa og tók íslamstrú. Hann breytti nafni sínu í Iskander (persneska heitið á Alexander) og tók sér soldánstitil. Þetta gerði Malakka kleift að mynda náin tengsl við önnur múslímsk ríki á Súmötru sem áttu viðskipti við Gujarat. Um Malakkasund streymdu silki, krydd og postulín ásamt vörum frá Malakka, svo sem tini sem unnið var norðan við borgina. Íbúar Malakka ræktuðu einnig sagópálmalundi sem gáfu mikilvæga fæðu, sterkjuríkt hráefni í brauð og núðlur sem verslað var með um allt svæðið.
Malakka kom einnig á tengslum við Ming-ættina í Kína. Zheng He aðmíráll heimsótti Malakka sex sinnum í leiðöngrum sínum í þjónustu Yongle-keisarans. Þegar vaxandi styrkur konungsríkisins Ayutthaya í Síam ógnaði Malakka létu sendimenn Ming-ættarinnar Síama vita að Malakka væri skattland Kína og þeir mættu því ekki hlutast til um málefni þess. Um miðja fimmtándu öld sneri Ming-ættin sér inn á við og hætti að skipta sér af málefnum erlendra ríkja. Þá var soldánsdæmið Malakka orðið nógu öflugt til að verjast Ayutthaya og hratt tveimur árásum konungsríkisins árin 1446 og 1456. Þegar Ayutthaya ógnaði ekki lengur gat soldánsdæmið Malakka breitt áhrif sín og íslamstrú um Suðaustur-Asíu.
Frá Malakka fluttu trúarkennarar, margir þeirra súfar, íslamstrú um Malakkaskaga og íbúar nærliggjandi eyja tóku einnig trúna. Soldánar Malakka og aðrir múslímskir valdhafar greiddu ríflega fyrir byggingu moska og trúarskóla (mynd 2.15). Snemma á 1600-árunum var íslam orðið ríkjandi trú á Indlandshafssvæðinu og aðeins á eyjunni Balí voru áhrif hindúatrúar enn veruleg. Á Jövu, heimkynnum hins hindúísk-búddíska Majapahitveldis, fylgdu upptöku íslams átök milli múslíma við ströndina og hindúa og andatrúarfólks í innsveitum, en það síðarnefnda tilbað yfirnáttúrulegan kraft sem það taldi búa í öllum fyrirbærum alheimsins. Trúskipti fóru þó að mestu friðsamlega fram. Kaupmenn voru sérstaklega fúsir til að taka trúna til að tengjast rótgrónu neti kaupmanna sömu trúar á Indlandi, í Persíu, Arabíu og Afríku. Þeir gátu þá jafnframt treyst á vernd íslamskra laga. Trúarkennarar úr röðum súfa voru fúsir til að laga íslam að staðbundnum trúarhefðum. Þeir leyfðu fólki á sumum svæðum að halda áfram að tilbiðja náttúruanda og konum að gegna áfram virku hlutverki í staðbundnum viðskiptum, eins og algengt var í Suðaustur-Asíu.
Malakka náði hátindi valda sinna seint á fimmtándu öld á stjórnartíð Mansur Shah soldáns og sonar hans, Alauddin Riayat Shah soldáns. Á þessu tímabili, sem oft er talið „gullöld“ Malakka, fylgdi Mansur Shah útþenslustefnu og innlimaði gullríka ríkið Pahang á austurströnd Malakkaskaga í ríki sitt. Valdhafi Majapahit óttaðist styrk Malakka og leitaði friðar með því að gefa Mansur Shah dóttur sína og láta honum í té nokkur landsvæði Majapahit. Ríki um allan malaíska eyjaklasann viðurkenndu valdhafa Malakka sem yfirherra sinn.
Níu úrvalsriddarar aðstoðuðu soldána Malakka við að halda völdum yfir borginni. Fremstur þeirra var Hang Tuah, sem talaði mörg tungumál, þar á meðal arabísku, persnesku og mandarínkínversku, og var fær í notkun fjölmargra vopna. Hann bar ábyrgð á að gæta hafsvæðisins umhverfis Malakkasund og halda því lausu við sjóræningja. Stofnun embættis shahbandars stuðlaði einnig að góðri reglu. Erlendum kaupmönnum var skipt milli fjögurra aðskildra hverfa í borginni og hvert hverfi fékk embættismann, shahbandar, sem hafði eftirlit með þeim og innheimti skatta.
Lagasafn sem nefndist Undang-Undang Melaka („lög Malakka“) gilti um hegðun fólks í höfninni. Það var mótað af íslömskum lögum og lagði refsingu við verknaði á borð við rán, hjúskaparbrot og drykkjuskap. Einn mikilvægasti hluti lagasafnsins fyrir kaupmenn var sjóréttarkaflinn Undang-Undang Laut Melaka. Hann fjallaði um allt frá hegðun sjómanna og farandkaupmanna gagnvart skipstjóra kaupskipsins til þeirrar röðunar sem gilti um viðskipti þegar skipið lagðist að höfn — skipstjórinn mátti selja vörur sínar fyrstur — og reglna um meðferð þeirra sem deildu eða stálu eignum annarra farþega.
Geta valdhafa Malakka til að setja sjómönnum og kaupmönnum reglur, bæði í borginni og um borð í skipum þeirra, gerði höfnina að eftirsóknarverðari viðskiptastað. Kaupmenn þurftu ekki að óttast að lögleysa ríkti í Malakka eins og í mörgum höfnum. Borgin varð fljótt helsta höfnin fyrir viðskipti með indverskan vefnað og kínverskt postulín, auk varnings á borð við krydd frá malaíska eyjaklasanum. Vaxandi auður og mikilvægi Malakka áttu þátt í því að fimmtánda öldin varð gullöld ríkisins.
Yfirburðir Malakka í verslun á Indlandshafi leiddu til þess að Undang-Undang Melaka breiddist út um eyjar Indónesíu. Þeir gerðu malaísku jafnframt að helsta viðskiptatungumáli strandsvæða Suðaustur-Asíu. Á fjórtándu öld var þróað sérstakt letur fyrir tungumálið sem byggðist á arabísku letri. Á fimmtándu öld blómstruðu malaískar bókmenntir, sem áður höfðu aðeins varðveist í munnlegri geymd, og var það enn eitt einkenni gullaldar soldánsdæmisins Malakka.
Malakka undir stjórn Evrópumanna
Árið 1509 kom portúgalskur floti til Malakka með Diogo Lopes de Sequeira. Konungur Portúgals hafði falið honum að koma á viðskiptum við Malakka svo Portúgal gæti tekið við af Feneyjum sem miðstöð kryddverslunar Evrópu. Tomé Pires, lyfsali Portúgalskonungs sem ferðaðist til Suðaustur-Asíu í leit að kryddi, sagði: „Sá sem ræður Malakka heldur um kverkar Feneyja.“ Mahmud Shah soldán og aðrir við hirð hans höfðu áhuga á möguleikanum á viðskiptum við Portúgala og að geta hugsanlega beitt herskipum þeirra gegn keppinautum, eins og sumir indverskir valdhafar höfðu gert. Margir indverskir múslímar í Malakka, einkum Gujaratbúar, vissu hins vegar af árásum Portúgala á múslímska kaupmenn á Indlandi og voru andvígir öllum viðskiptum við Evrópumennina. Mahmud Shah heimilaði Portúgölum fyrst að stofna verslunarstöð en sendi síðan, að ráði indverskra og javanskra múslímskra kaupmanna, skip til árásar á þá árið 1510. Sequeira og skip hans komust undan en nokkrir Portúgalar voru teknir til fanga.
Árið 1511 kom portúgalski herforinginn Alfonso de Albuquerque frá Indlandi ásamt stórum flota með meira en þúsund vopnaða hermenn um borð. Hann krafðist þess að Portúgölunum sem höfðu verið teknir til fanga árið áður yrði skilað. Soldáninn tafði málið meðan hann reyndi að safna her til að sigra Portúgala, en eftir viku bið lét Albuquerque skjóta á borgina. Föngunum var samstundis sleppt en soldáninn hafnaði kröfum Albuquerques um skaðabætur og rétt til að reisa virki. Albuquerque setti þá lið sitt á land í borginni með aðstoð hindúískra, kínverskra og búrmanskra kaupmanna sem vonuðust til að geta nýtt áhrif Portúgala til að ná yfirburðum yfir múslímskum keppinautum sínum. Innan mánaðar höfðu Portúgalar náð Malakka á sitt vald og Mahmud Shah hafði flúið. Albuquerque reisti virki til að gæta inngangsins að borginni og skipaði Nina Chatu, hindúakaupmann sem hafði hjálpað til við að frelsa portúgölsku fangana, æðsta stjórnanda hennar. Nýslegnum myntum var dreift og fólki tilkynnt að viðskipti héldu áfram eins og áður.
Atburðir þróuðust þó ekki alveg eins og Portúgalar höfðu ætlað. Soldáninn sem steypt hafði verið af stóli stofnaði nýja bækistöð á Riau-eyjum í Indónesíu og gerði þaðan árásir á Portúgala í Malakka. Eftir andlát hans árið 1528 héldu synir Mahmud Shah áfram að ráðast á Portúgala frá ríkjum sínum í Johor og Perak. Margir múslímskir kaupmenn vildu ekki eiga viðskipti í Malakka undir stjórn Portúgala, forðuðust höfnina og versluðu þess í stað í Johor eða soldánsdæminu Aceh á norðurströnd Súmötru.
Árið 1606 gerði ríkisstjórn Niðurlanda, sem vildi ná forskoti á evrópska keppinauta sína, samning við soldáninn í Johor. Í skiptum fyrir aðstoð við að sigra Portúgala í Malakka og losa Johor undan yfirráðum Aceh lofaði soldáninn Hollendingum yfirráðum yfir höfninni gegn því að þeir legðu ekki undir sig frekari landsvæði á svæðinu eða réðust á Johor. Árið 1629 eyðilagði herlið frá Johor flota Aceh með aðstoð Hollendinga og drap nær tuttugu þúsund hermenn Aceh. Árið 1641 sigruðu Hollendingar og herlið Johor Portúgala og Hollenska Austur-Indíafélagið náði Malakka á sitt vald.
Portúgalar létu sér ekki nægja að taka Malakka. Þeir höfðu augastað á enn verðmætari bráð, hinum goðsagnakenndu Kryddeyjum, uppsprettu múskats, múskatblóms og neguls sem þeir ásældust. 2 Þegar Afonso de Albuquerque frétti hvar Bandaeyjar væru í indónesíska eyjaklasanum, þar sem múskat og negull uxu í ríkum mæli, sendi hann þrjú skip með malaískum hafnsögumönnum til að finna þær, enda taldi hann þær vera Kryddeyjarnar. Fjandskapur Bandabúa fældi Portúgala þó frá því að reyna að stofna þar verslunarstöð. Eitt skipanna þriggja hélt áfram í leit að öðrum kryddauðugum eyjaklasa, Mólúkkaeyjum (Maluku) (mynd 2.16). Þar tókst Portúgölum að koma á viðskiptasambandi við soldánsdæmið Ternate, borgríki á Mólúkkaeyjum.
Hairun soldán í Ternate hafði fyrst og fremst áhuga á að nýta hernaðarmátt Portúgala í átökum sínum við keppinautaríki. Portúgalar höfðu áhyggjur af tíðum heimsóknum fólks frá Mekka, Ottómanveldinu og öðrum íslömskum soldánsdæmum Suðaustur-Asíu til Ternate. Sem kaþólikkar sem vildu snúa íbúum Indlandshafssvæðisins til trúar sinnar og litu á múslíma sem óvini óttuðust þeir að útbreiðsla íslams á svæðinu torveldaði bæði viðskipti þeirra og trúboð og stofnaði öryggi þeirra í hættu. Tilraunir Portúgala til að snúa fólki til kristni reittu að lokum múslímska íbúa til reiði og efldu trúfesti þeirra við íslam. Eftir andlát Hairuns lýsti sonur hans og arftaki, Babullah soldán, yfir heilögu stríði gegn Portúgölum og rak þá frá Mólúkkaeyjum árið 1575.
Ferdinand Magellan, portúgalskur fyrrum hermaður sem hafði tekið þátt í árás Albuquerques á Malakka, dreymdi einnig um að finna leið til Kryddeyja. Hann ætlaði þó að finna vesturleið með því að sigla vestur frá Portúgal í stað þess að fara löngu austurleiðina um suðurodda Afríku og Indlandshaf. Þegar Portúgalskonungur vildi ekki fjármagna könnunarleiðangurinn leitaði Magellan til Spánarkonungs, sem útvegaði honum féð og skipin sem hann þurfti. Áhöfnin kom frá mörgum löndum, eins og algengt var um borð í skipum á þessum tíma.
Árið 1519 lagði Magellan af stað frá Spáni með fimm skipa flota og tvö hundruð og sjötíu manna áhöfn. Hann fór yfir Atlantshaf og sigldi um suðurodda Suður-Ameríku þar sem flotinn hafði vetursetu. Hinn 6. mars 1521, þegar ferskvatnið var nær þrotið eftir þriggja mánaða ferð yfir Kyrrahaf, sáu sæfararnir Gvam og skömmu síðar komu þeir að landi á Filippseyjum. Í höfninni Sugbu á eyjunni Cebu tóku valdhafinn Rajah Humabon og fólk hans vel á móti Magellan og Spánverjunum. Forfaðir Humabons, prins af Chola-ættinni á Suður-Indlandi, hafði komið til Filippseyja frá Súmötru.
Líkt og aðrir Portúgalar höfðu gert reyndi Magellan að snúa fólkinu sem hann hitti til kristni. Humabon, eiginkonur hans og margir þegnar hans samþykktu að taka trúna. Með trúskiptunum vonaðist Humabon til að tryggja sér aðstoð Magellans við að sigra keppinautinn Lapulapu. Magellan féllst á áætlunina og var drepinn í orrustunni við Mactan 27. apríl 1521. Af óþekktum ástæðum réðst Humabon á þá menn Magellans sem eftir voru. Þeir sem lifðu af flúðu til Mólúkkaeyja og sigldu þaðan heim til Spánar. Aðeins átján menn lifðu ferðina af og spænsk skip sneru ekki aftur til Filippseyja fyrr en árið 1565, þegar Spánverjar lögðu Cebu undir sig. Árið 1570 réðust Spánverjar síðan á múslímsku viðskiptamiðstöðina Maynila þegar einn af valdhöfum hennar neitaði að gerast bandamaður Spánar. Filippseyingar biðu ósigur og árið 1571 stofnuðu Spánverjar borgina Maníla, sem varð höfuðborg þeirra í Austur-Indíum.
Árið 1609 reyndi Hollenska Austur-Indíafélagið að reisa virki á Bandaeyjum. Mennirnir sem sendir voru til að semja við Bandabúa voru hins vegar drepnir. Árið 1621 sneru Hollendingar aftur og neyddu íbúana til að undirrita samning. Þegar Bandabúar brutu ákvæði hans drápu hollenskir hermenn og japanskir málaliðar marga helstu leiðtoga samfélagsins og brenndu þorp þeirra. Þeir eyjarskeggjar sem lifðu af voru neyddir til að höggva niður sagópálma, verðmæta fæðuuppsprettu, og planta kryddtrjám í staðinn.
Landi eyjanna var skipt upp og það afhent hollenskum landnemum. Hollendingar létu þrælaða Suðaustur-Asíubúa, evrópskt samningsbundið vinnufólk og fanga í nauðungarvinnu rækta múskat sem selt var Hollenska Austur-Indíafélaginu. Undantekningin var eyjan Ambon sem Hollendingar tóku frá fyrir negulrækt. Negultré á öllum öðrum eyjum voru eyðilögð og dauðarefsing lá við að rækta eða selja negul án leyfis. Til að viðhalda einokun á kryddinu og halda verðinu þannig háu höfðu Hollendingar þegar hrakið enska landnema sem reyndu að nema nokkrar af afskekktari eyjunum á brott. Þegar þeir áttuðu sig á því að þeim kynni að reynast ókleift að stjórna eyjunum eyðilögðu þeir öll múskattré sem þar uxu. Árið 1619 sendu Hollendingar einnig þrælaða Bandabúa til Jövu til að reisa hollensku nýlenduna Batavíu (Jakarta).
Tilraun Hollendinga til að viðhalda kryddeinokun sinni var þó dæmd til að mistakast. Vindar og sjófuglar dreifðu fræjum til annarra eyja. Skipstjórum frá öðrum löndum tókst að snúa aftur til Evrópu með lestar fullar af kryddi sem keypt hafði verið af ríkjum Suðaustur-Asíu sem ekki höfðu fallið undir yfirráð evrópskra stórvelda. Enski skipstjórinn Sir Francis Drake keypti til dæmis negul af Babullah soldáni í Ternate. Eftir því sem skipin stækkuðu jókst magn krydds sem flutt var til evrópskra hafna og verð og hagnaður lækkuðu. Hollendingar voru þó ekki alfarið háðir kryddversluninni, því þeir gátu nýtt sér tækifæri sem Portúgölum og Spánverjum stóð ekki til boða vegna áherslu þeirra á útbreiðslu rómversk-kaþólskrar trúar. Þetta tækifæri fólst í viðskiptum við Japan.
Neðanmálsgreinar
- 2 Margar ólíkar eyjar voru nefndar Kryddeyjarnar, meðal annars Sansibar. Kryddeyjarnar sem hér er fjallað um eru í Indlandshafi.