Samantekt kaflahluta
Samantekt kaflahluta
4.1 Tengdur íslamskur heimur
Á sextándu öld hafði íslam breiðst langt út fyrir upprunasvæði sitt í Suðvestur-Asíu. Í Vestur- og Austur-Afríku, suðausturhluta Evrópu, Indlandi og Suðaustur-Asíu blómstruðu samfélög múslima, stór íslömsk heimsveldi og fjölmörg konungsríki múslima. Þótt ekkert eitt öflugt kalífadæmi héldi öllum þessum svæðum saman skapaði íslamstrúin nokkra samheldni og einingu þrátt fyrir guðfræðilegan ágreining. Viðskipti með alls kyns vörur tengdu því hinn víðari íslamska heim. Viðskiptin fóru um fjölmargar verslunarleiðir og um markaði sem múslímskir markaðseftirlitsmenn höfðu umsjón með. Ríki á hverjum stað hvöttu til viðskipta um lönd sín vegna þess að þau færðu þeim efnahagslegan ávinning og aðgang að nýjum hugmyndum og tækni. Viðskiptin fóru oft fram í samvinnu við þau fjölmörgu samfélög gyðinga, kristinna manna og annars fólks sem ekki var múslímskt en bjó í hinum íslamska heimi.
Verslunarleiðir fluttu ekki aðeins vörur og fólk heldur einnig hugmyndir, þekkingu og tækni sem efldu sömuleiðis samheldnina. Sumar nýjungar bættu kortagerð og siglingafræði. Aðrar höfðu hernaðarlegt notagildi, svo sem ný skotvopn og stórskotalið. Vopnin veittu sumum hinna stóru íslömsku heimsvelda tímabilsins forskot, þar á meðal heimsveldum Ottómana, Safavída og Mógúla.
4.2 Ottómanveldið
Ottómanveldið var eitt fjölbreyttasta ríki síns tíma. Soldánar á borð við Súleiman I hvöttu fólk af öllum þjóðernum til að setjast þar að. Samkvæmt millet-kerfinu hafði hvert trúarsamfélag eigin leiðtoga, stjórnaði eigin málum og menntaði börn sín. Fjölbreytnin endurspeglaðist í tungumálunum sem töluð voru í ríkinu. Tyrkneska var notuð í samskiptum við stjórnvöld, arabíska í fræðastarfi og trúarlegu samhengi og persneska í bókmenntum.
Ríkið náði hátindi sínum undir stjórn Súleimans I, sem í vestrænum löndum var nefndur „hinn mikli“ en meðal Ottómana „löggjafinn“ vegna þess að hann samdi lagabálk sem gilti um allt ríkið. Vísindi blómstruðu undir stjórn Súleimans og eftirmanna hans og mikilvægar framfarir urðu meðal annars í stjörnufræði og læknisfræði. Völd Ottómanveldisins tóku að dvína eftir að evrópskir flotar sigruðu hersveitir þess í orrustunni við Lepanto árið 1571. Á sautjándu öld tóku völd Ottómana við Svartahaf að víkja fyrir vaxandi mætti Rússlands.
4.3 Safavídaveldið
Eftir að Ismail I sjah stofnaði Safavídaveldið árið 1501 þandist það hratt út. Átök milli fylkinga innan Qizilbash-herliðsins gerðu Ottómanveldinu og ríki Úsbeka þó kleift að færa sér veikleika þess í nyt og ná landsvæðum á sitt vald. Tahmasp og Abbas I sjahar stofnuðu hersveit þrælaðs fólks frá Kákasus sem varð nýtt úrvalslið þeirra og leysti Qizilbash-liða að lokum af hólmi.
Sjahar Safavída voru staðfastir fylgjendur sjíahefðarinnar og neyddu súnní-múslima á landsvæðum sínum til trúskipta. Þeir sýndu fólki sem ekki var múslímskt almennt meira umburðarlyndi, einkum þeim sem bjuggu hvorki í Kákasus né við landamærin að Ottómanveldinu. Hernaðarstefna Safavída og umburðarleysi þeirra gagnvart súnnítum juku þó spennu milli súnníta og sjía um allan hinn íslamska heim og sá klofningur er enn sýnilegur. Stöðugleiki stjórnkerfis Safavída gerði listum hins vegar kleift að blómstra, eins og smámyndamálverk, leirker og konungleg byggingarlist bera vitni um. Eftir valdatíma Abbasar leiddu vaxandi völd Rússlands og annarra nágrannaríkja til þess að Safavídaveldið veiktist. Það leið undir lok þegar Nader sjah af Afsharídaættinni krýndi sjálfan sig sjah árið 1736.