4.3 Safavídaveldið
4.3 Safavídaveldið
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Austan við yfirráðasvæði Ottómana varð annað íslamskt heimsveldi til í upphafi sextándu aldar. Safavídaveldið átti miðstöð sína í Íran og réð þegar það stóð sem hæst yfir stórum hluta þeirra landsvæða sem nú tilheyra Armeníu, Aserbaídsjan, Barein, Georgíu og Írak, auk hluta nokkurra nágrannaríkja, meðal annars Tyrklands, Túrkmenistans og Úsbekistans (mynd 4.19). Líkt og Ottómanar og Mógúlar komu Safavídar sér upp öflugum her, ráku sterkt og vel skipulagt miðstýrt ríki og sköpuðu skilyrði þar sem listir og fræðastarf blómstruðu. Safavídar gerðu sjíaíslam einnig að ríkistrú þegar flestir íbúar Írans voru súnní-múslimar. Með því ýttu þeir undir djúpstæðan ágreining milli sjía- og súnníhefða sem einkennir enn samskipti Írans við önnur íslömsk ríki.
Uppgangur Safavídaveldisins
Safavídar hófu feril sinn ekki sem pólitísk konungsætt heldur sem arfgengir leiðtogar súfareglu með aðsetur í Ardabil í norðvesturhluta Írans nútímans. Súfameistarinn Zahed Gilani stofnaði regluna í Ardabil á þrettándu öld og lítið er vitað um trúarskoðanir hennar og starfshætti í árdaga hennar. Vitað er þó að Zahed skipaði tengdason sinn og lærisvein, Safi al-Din Ardabili, eftirmann sinn, sem reitti fjölskyldu Zaheds og suma fylgismenn hans til reiði.
Safi al-Din nefndi regluna eftir sjálfum sér, Safaviyya, og gerði ýmsar umbætur sem breyttu henni úr staðbundinni reglu í trúarhreyfingu sem leitaði fylgismanna um allt Íran og í nágrannaríkjunum. Uppruni Safi al-Dins er óþekktur en almennt er talið að hann hafi komið úr fjölskyldu aserskumælandi Kúrda, þótt jafnvel það sé óvíst. (Aserska er tyrkneskt mál.) Safavídaættin hélt því síðar fram að Safi al-Din væri kominn af Múhameð spámanni í gegnum Fatímu dóttur hans og Ali ibn Abi Talib tengdason hans. Hirðsagnfræðingar sömdu líklega þessa ættartölu á valdatíma Ismails I sjahs á sextándu öld. Nokkrir fræðimenn gengu þó enn lengra og rökktu sögu ættarinnar aftur til Adams í Biblíunni.
Í upphafi voru Safavídar fyrst og fremst súnní-múslimar, líkt og flestir íbúar Írans. Hugmyndafræði þeirra, eins og margra súfareglna, blandaði saman þáttum úr kenningum súnní- og sjíahefða til að boða algildan boðskap og laða að fylgismenn úr báðum trúardeildum. Junayd, langafabarn Safi al-Dins, breytti þó kenningum reglunnar á ýmsa vegu og tók sérstaklega upp hugmyndir sjía. Junayd taldi að Safavídar ættu að nýta trúarlegan stuðning almennings til að sækjast eftir hernaðarlegum og pólitískum völdum og honum þóttu kenningar sjía henta betur þeirri framtíðarsýn.
Sonur Junayds, Haydar, lagði traustan pólitískan og hernaðarlegan grunn með því að stofna herreglu Safavída sem nefndist Qizilbash eftir einkennandi rauðum höttum liðsmanna (qizil merkir „rauður“ á asersku). Haydar lýsti yfir trúarstríði gegn kristnum íbúum Kákasus en til að komast til þeirra þurfti hann að fara um lönd Shirvanshah-valdhafanna sem voru í bandalagi við óvini hans. Í fyrstu tókst honum að semja um örugga för hersins en Shirvanshah-valdhafarnir óttuðust þegar vaxandi völd Haydars og notuðu árás hans síðar á eina af borgum þeirra sem átyllu til að lýsa yfir stríði gegn Safavídum. Haydar féll í orrustu árið 1488. Ali Mirza sonur hans tók við en innan fárra ára náðu óvinirnir höfuðborg hans, Ardabil, á sitt vald. Ali Mirza var einnig drepinn og Ismail, bróðir hans á ungbarnsaldri, sendur í útlegð.
Eftir að bandamenn höfðu veitt honum skjól sneri Ismail, aðeins tólf ára, aftur úr útlegð árið 1499 og sagðist vera Mahdi, eða messías. Hann hóf að safna saman Qizilbash-hermönnunum sem höfðu barist fyrir föður hans og bróður. Þeir hófu herför og unnu hvern sigurinn á fætur öðrum þar til Ismail gekk inn í Tabríz, höfuðborg Shirvanshah-ríkisins, í júlí 1501 og lýsti sig sjah, eða keisara, alls Írans (mynd 4.20). Þá réð hann aðeins yfir Aserbaídsjan og hluta Kákasus. Árið 1511 höfðu hersveitir Ismails hins vegar hrakið Úsbeka austur yfir Oxusfljót og þannig mótað austurmörk Írans nútímans. Safavídar gerðu einnig innrásir í austurhluta Anatólíu sem hrundu af stað átökum við Ottómanveldið sem stóðu allan valdatíma Safavída. Hersveitir Ismails höfðu ekki aðeins hernumið landamæraborgir ríkisins heldur hóf hann einnig að ráða hermenn úr tyrkneskum þjóðflokkum í austurhluta Anatólíu og hvatti sjía-múslima á landsvæðum Ottómana til að gera uppreisn gegn valdhöfum sínum úr röðum súnníta.
Til að bregðast við þessu lét soldán Ottómanveldisins, Bayezid II, flytja sjía-múslima ríkisins nauðuga frá Anatólíu til annarra svæða þaðan sem þeir gætu ekki orðið við kalli Safavída. Þegar Safavídar héldu áfram að sækja vestur inn á landsvæði Ottómanveldisins brást Selím I, sonur Bayezids, við með innrás í íranska Aserbaídsjan, lagði Tabríz í rúst árið 1514 og reyndi að eyða Qizilbash-sveitunum. Það var mikið áfall fyrir stöðu Ismails sjahs meðal eigin hersveita að missa höfuðborg sína, Tabríz, í hendur óvinar, og þar að auki súnní-múslima. Enn verra var að hann hafði lýst sig ósigrandi á grundvelli skáldaðs hálfguðlegs ætternis síns.
Eftir dauða Ismails árið 1524 fylgdu tíu ár innbyrðisátaka þar sem fylkingar Qizilbash börðust um yfirráð og réttinn til að fara með ríkisstjórn fyrir Tahmasp, tíu ára gamlan erfingja Ismails. Tahmasp varð síðar sá sjah Safavída sem lengst ríkti. Reynslan af því að takast á við samkeppni innan Qizilbash olli honum vonbrigðum og hann tók að nota þrælaða kristna menn frá Tsjerkessíu og Georgíu í hallarstjórn og opinberri stjórnsýslu í stað Qizilbash-liða. Tahmasp stóð þó frammi fyrir ýmsum áskorunum heima og erlendis. Þótt honum tækist að hrinda innrásartilraun Úsbeka í norðausturhluta Írans voru þeir áfram ógn í austri. Skömmu síðar brutust aftur út átök við Ottómana þegar herir Súleimans réðust inn í Íran um miðjan fjórða áratug sextándu aldar. Vilji Tahmasps til að verjast tyrknesku ógninni varð til þess að hann gerði bandalag við vaxandi evrópskt stórveldi, Habsborgaraveldið.
Keisari Habsborgara, Karl V, hafði áhyggjur af sókn Ottómana í átt að Vín og leitaði fyrst til Ismails og síðan Tahmasps um bandalag. Samkvæmt samkomulaginu skyldu Safavídar ráðast á Ottómana þegar þeir réðust gegn Habsborgurum. Þannig yrði her Ottómana að berjast á tvennum vígstöðvum, sem myndi veikja hann. Árið 1536 gerðu Ottómanar formlegt bandalag við Frakklandskonung, óvin Habsborgara. Hann sendi hernaðarráðgjafa til að leiðbeina Súleiman soldáni um stríð hans við Íran árið 1547.
Tveir áratugir hernaðar reyndu þó mjög á efnahag Írans og Tahmasp leitaði friðar við Ottómana. Samkvæmt friðarsamningnum í Amasya frá 1555 var Armeníu og Georgíu skipt milli heimsveldanna tveggja. Ottómanar fengu yfirráð yfir Írak og aðgang að Persaflóa en yfirráð Írans yfir Aserbaídsjan voru tryggð. Tahmasp flutti einnig höfuðborg sína frá Tabríz til Qazvin, nær Kaspíahafi og þar sem minni hætta var á að hersveitir Ottómana næðu henni eða settust um hana. Ríkin tvö lögðu loks niður vopn og sömdu um frið sem hélst í meira en þrjátíu ár.
Friðurinn varði þó ekki að eilífu. Landamæri Írans voru örugg við lok valdatíðar Tahmasps en sonur hans og sonarsonur voru óhæfir leiðtogar sem tókst ekki að koma í veg fyrir að samkeppni Qizilbash ylli aftur óstöðugleika í landinu. Það leiddi til enn fleiri innrása hersveita Ottómana og Úsbeka. Abbas I, sonarsonur Tahmasps, er almennt talinn öflugasti sjah Safavída og einn mesti valdhafi í sögu Írans og neyddist til að grípa aftur til vopna (mynd 4.21). Á valdatíma hans náði Safavídaveldið hátindi hernaðarlegs, pólitísks og efnahagslegs valds. Abbas I endurskipulagði herinn og opinberu stjórnsýsluna og reisti glæsilega höfuðborg, Isfahan, sem enn telst eitt af meistaraverkum persneskrar íslamskrar myndlistar og byggingarlistar.
Þegar hinn sautján ára gamli Abbas var krýndur sjah árið 1588 var ringulreið í Íran. Eftir að hafa háð stríð gegn Úsbekum áttaði Abbas sig á að nær ómögulegt yrði að berjast við Ottómana á meðan landið væri í uppnámi. Hann undirritaði því friðarsamning árið 1590 þar sem nær helmingur landsvæðis hans, þar á meðal fyrrverandi höfuðborgin Tabríz, féll til Ottómana. Þá sneri Abbas sér aftur að verkefni sem afi hans hafði tekist á við: að hemja Qizilbash, en deilur þeirra höfðu steypt Íran í innanlandsátök sem nærri höfðu tvisvar lagt landið í rúst. Afi hans hafði aflað meira en þrjátíu þúsund manns sem höfðu verið hneppt í þrældóm sem störfuðu sem embættismenn og hallarstjórnendur. Abbas sneri sér aftur að Kákasus og ákvað einnig að stofna hersveit þrælaðra hermanna að fyrirmynd janíssaraliðs Ottómanveldisins.
Með nýja herinn að baki sér tók Abbas sér fyrir hendur að endurheimta landsvæðin sem höfðu tapast til Úsbeka og Ottómana. Herir Safavída náðu Khorasan fljótt aftur af Úsbekum og héldu áfram til Aserbaídsjan. Ottómanar óskuðu friðar árið 1612 og afhentu Írönum Kákasus. Tilraun þeirra til að ná landsvæðinu aftur árið 1618 endaði með hrikalegum ósigri fyrir Ottómana.
Þrátt fyrir nær stöðugan hernað blómstruðu menning og efnahagur Írans á þessum tíma. Árið 1598 flutti Abbas höfuðborg sína frá Qazvin til Isfahan á miðri Íranshásléttunni, fjarri síbreytilegum landamærum að yfirráðasvæðum Ottómana og Úsbeka og nær Persaflóa og nýkomnum kaupmönnum bresku og hollensku Austur-Indíafélaganna. Borgin var reist sem glæsilegur sýningarvettvangur og stjórnsýslubyggingar og opinberir markaðir sneru að hinu gríðarstóra Naqsh-e Jahan-torgi („fyrirmynd heimsins“) (mynd 4.22).
Miðborgin var einstök. Þar gat fólk úr öllum stéttum blandast saman: fólk úr konungshirðinni, en skáli hirðarinnar gnæfði yfir torginu; klerkar sjía, en moska þeirra var við suðurenda þess; erlendir fyrirmenn, hermenn, kaupmenn og almúgafólk. Súpueldhús gaf þurfandi fólki mat án endurgjalds og stundum var torgið rutt fyrir pólóleiki, opinberar athafnir og hátíðir. Til að fjölga íbúum nýju höfuðborgarinnar skipaði Abbas nokkrum ólíkum þjóðarhópum að setjast þar að, meðal annars Armenum, gyðingum, Tsjerkessum og öðrum þjóðum Kákasus. Margir þeirra höfðu hrakist frá heimkynnum sínum í stríði hans gegn Ottómönum. Dómkirkjan sem Abbas lét reisa fyrir armenska kristna er enn í þjónustu þess samfélags í Isfahan.
Eftir dauða Abbasar stóð Safavídaveldið frammi fyrir annarri innri ógn, nú frá georgíska konungsríkinu Kakheti. Eftir að Abbas hafði fyrirskipað fjöldaflutning Georgíumanna nauðugra til miðhluta Írans sendi hann oghús-tyrkneska Túrkmena til að setjast að á svæðinu. Heimamennirnir sem eftir voru neituðu hins vegar að leyfa þeim að setjast að og hófu vopnaða uppreisn. Þótt Safavídum tækist að lokum að endurheimta yfirráð náðu þeir aldrei aftur jafnmiklum yfirráðum og áður.
Íran stóð einnig áfram frammi fyrir utanaðkomandi ógnum. Snemma á átjándu öld, á valdatíma Péturs mikla Rússakeisara, tók Rússland að færa sig inn á norðurstrendur Kaspíahafs og keppa um áhrif í Kákasus. Herir Péturs mikla náðu Kákasus á sitt vald í stríði Rússa og Persa 1722–1723 en Ottómanar hertóku aftur norðvesturhluta Írans. Koma evrópskra skipa á viðskiptaleiðir Indlandshafs lokaði að stórum hluta beinum aðgangi Írans að Afríku og Suður-Asíu. Á fjórða áratug átjándu aldar festi Nader Afshar, einn undirmanna Safavída, sig í sessi sem öflugur hernaðarleiðtogi. Honum tókst að vinna til baka mörg landsvæði sem Íran hafði misst til Rússa og Ottómana en hafði engan áhuga á að deila völdum. Árið 1736 steypti Nader Abbasi III á barnsaldri af stóli og krýndi sjálfan sig sjah. Þar með lauk Safavídaveldinu og skammlíf Afsharídaættin tók við.
Sjíahefðin gerð að ríkistrú
Safavídar gerðu sjíaíslam að ríkistrú Írans í upphafi sextándu aldar og svo er enn í dag. Um 10 prósent múslima í heiminum tilheyra sjíahefðinni. Hreyfingin átti rætur í deilu um hver skyldi taka við af Múhameð eftir dauða hans árið 632. Annar hópurinn, sem varð þekktur sem súnnítar, studdi Abu Bakr al-Sadiq, tengdaföður Múhameðs. Hinn hópurinn vildi að forystan héldist innan ættar Múhameðs og studdi Ali ibn Abi Talib, frænda og tengdason Múhameðs, sem þeir töldu að spámaðurinn hefði valið sem eftirmann sinn. Sá hópur varð þekktur sem sjíar.
Sjíar telja Ali, sem tók loks við af Uthman sem leiðtogi samfélags múslima árið 656, hafa verið fyrsta réttmæta imaminn, en imam er heiti þeirra yfir andlegan leiðtoga í stað „kalífa“. Þeir líta svo á að ætt Múhameðs í gegnum Ali og eiginkonu hans Fatímu, dóttur Múhameðs, sé eina uppspretta óyggjandi trúarlegrar leiðsagnar. Um 95 prósent sjía telja einnig að Ali hafi verið fyrstur tólf óskeikulla leiðtoga sem Guð valdi og því er þessi grein oft nefnd tólfungar. Tólfungar trúa því að tólfti og síðasti imaminn, Muhammad al-Mahdi, hafi horfið í „dularfullt hvarf“ á níundu öld og muni snúa aftur ásamt Jesú til að sigra hið illa á jörðinni og boða komu dómsdags. Aðrir sjíar eru annaðhvort zaydítar (einnig nefndir fimmungar) eða ismailítar (einnig nefndir sjöungar). Þessa hópa greinir á við tólfunga um hverjir hafi verið fimmti og sjöundi imaminn. Zayd stofnaði zaydítagreinina, langafabarni Alis.
Súnnítar bera virðingu fyrir Ali og öllum tólf imamunum en telja ekki að aðeins þeir tólf hafi verið útvaldir af Guði til að leiða samfélag múslima. Samkvæmt skilningi þeirra á íslam gat sérhver guðrækinn maður sem fylgdi fordæmi Múhameðs leitt samfélag múslima.
Súnnískir kalífar kalífadæma Umajjada og Abbasída viðurkenndu sjíahefðina ekki opinberlega vegna þess að þeir töldu hana ógna stjórn sinni. Flestar hreyfingar sjía þróuðust því langt utan yfirráðasvæða kalífadæmanna, til dæmis í Marokkó, Jemen, Íran og Mið-Asíu. Eftir að Mongólar lögðu Bagdad undir sig árið 1258 varð súnníska kalífaembættið veikt málamyndaembætti sem hafði aðeins táknrænt vald. Á valdatíma Mongóla í Íran og Kákasus skipti aðgreining sjía og súnníta minna máli en áður. Þegar Ismail krýndi sig sjah árið 1501 voru flestir íbúar Írans súnnítar. Með því að gera sjíahefð tólfunga að ríkistrú vonaðist hann til að sameina íranska þegna sína um þá grein íslams sem veitti þeim sérstaka sjálfsmynd og greindi þá frá hernaðarlegum og pólitískum óvinum þeirra, Ottómönum og Úsbekum, sem báðir voru súnnítar.
Sagnfræðingar eru almennt sammála um að Safavídar hafi beitt þvingunum og valdi í viðleitni sinni til að snúa múslimum í veldinu til sjíahefðarinnar. Ismail sjah, sem taldi sig óskeikulan og hálfguðlegan, trúði því að sterk trúarsannfæring hans hefði fært honum írönsku krúnuna og beitti pólitísku og hernaðarlegu valdi til að þröngva trúarhugmyndum sínum upp á landið (mynd 4.23). Hann skipaði öllum súnní-múslimum Írans að gerast sjíar. Súnnískir klerkar og guðfræðingar urðu að velja milli þess að skipta um trú eða fara í útlegð. Súnnítar sem neituðu að snúast en urðu eftir í Íran áttu dauðann vísan. Til að breiða út hina nýju trú og afla fylgismanna flutti Ismail fræðimenn sjía frá Líbanon og Sýrlandi til Írans. Hann nýtti ríkisfé til að reisa skóla þar sem trúarkenningar sjía voru kenndar og helgidóma helgaða Ali og ættingjum hans. Ismail bauð einnig erlendum sjíum, sem sættu ofsóknum þar sem súnnítar voru í meirihluta, að flytja til Írans og lofaði þeim landi og vernd.
Tilraunir Safavída til trúskipta hafa haft varanleg áhrif í hinum íslamska heimi. Þótt meirihluti múslima í Aserbaídsjan og Íran teldi sig til sjía þegar tímabili Safavída lauk árið 1736 reyndi Nader sjah að endurreisa súnníhefðina sem ráðandi trúargrein. Almennur áhugi á því var þó lítill og eftir dauða hans sneru flestir sem höfðu sagst taka upp súnníhefðina á valdatíma hans hljóðlega aftur til sjíahefðarinnar. Trúskiptastefna Safavída jók jafnframt spennu milli súnníta og sjía svo mjög að annað eins hafði ekki sést frá dauða Múhameðs. Fjandskapur trúargreinanna sem enn varir er yfirleitt rakinn til tíma Safavída og hernaðarsamkeppni ættarinnar við Ottómana, einkum eftir að soldáninn tók sér súnníska kalífatitilinn árið 1517.
Safavídar sýndu þegnum sem ekki voru múslimar almennt meira umburðarlyndi en súnnítum. Valdhafar Safavída beittu þó Armena, Georgíumenn og aðra kristna í Kákasus hörku vegna þess að þeir töldu þá líklega til að gera uppreisn. Þeir reyndu að hafa stjórn á þessum þjóðum með því að hneppa fólk í þrældóm eða flytja það nauðugt á brott og þess var oft krafist að aðalsmenn tækju upp sjíahefðina. Kristnir annars staðar í Safavídaveldinu höfðu hins vegar töluvert frelsi til að reisa kirkjur og halda eigin siðum og trú. Abbas I sýndi armenskum kristnum íbúum Isfahan sérstakt umburðarlyndi vegna þátttöku þeirra í arðbærri framleiðslu og útflutningi silkis. Spánn og Páfagarður sendu nokkrar sendinefndir til Írans í von um að gera landið að bandamanni gegn Ottómönum. Páfinn vonaðist einnig til þess að Abbas leyfði byggingu dómkirkju í nýju höfuðborginni Isfahan en þegar erindrekar hans komu þangað voru þar þegar þrjár rómversk-kaþólskar kirkjur (mynd 4.24).
Stjórnskipan og menning Safavída
Á tímum Safavída var Íran mjög fjölbreytt að þjóðerni. Talið er að Safi al-Din hafi verið af kúrdískri fjölskyldu sem talaði asersku. Eftir því sem Safavídareglan þróaðist giftust félagar í henni fólki úr öðrum tyrkneskum hópum, svo sem Túrkmena, Lara og Bakhtiyara, og georgískum, armenskum og pontísk-grískum kristnum í löndum sínum og á aðliggjandi svæðum. Í móðurætt var Ismail I sjah kominn af Komnenos-ættinni sem eitt sinn réð Býsansríki. Hann notaði persnesku sem stjórnsýslumál og orti ljóð á asersku og stuðlaði þannig að þróun hennar sem bókmenntamáls. Qizilbash-liðar voru að mestu Túrkmenar, annar tyrkneskur hópur með eigið tungumál. Ýmsir persneskumælandi þjóðflokkar bjuggu á Íranshásléttunni og voru yfirleitt nefndir „Tadsíkar“.
Sjahar Safavída voru á varðbergi gagnvart hópum sem reyndu að ná of miklum völdum yfir þeim og stjórnkerfinu. Ein ástæða þess að Qizilbash-liðar misstu loks hlutverk sín sem hallarstjórnendur, embættismenn og hernaðarleg yfirstétt var sú að þeir höfðu stundum beitt sameiginlegu valdi sínu til að gera veikari sjaha að valdalausum málamyndaleiðtogum. Fyrir neðan sjahinn og hina valdamiklu yfirstétt byggðist stigveldi Safavída hins vegar að miklu leyti á verðleikum, sem var einstakt á þessum tíma. Hæfni og hæfileikar, en ekki staða eða ætterni, opnuðu leið til frama. Jafnvel þeir sem gegndu arfgengum embættum urðu að sýna fram á hæfni sína eða víkja. Kerfið laðaði hæfasta og hæfileikaríkasta fólkið til starfa fyrir ríkið og kom um leið í veg fyrir að rótgróið og taumlaust aðalsveldi myndaðist.
Uppgangur sjíahefðarinnar skapaði nýtt trúarlegt stigveldi í Íran. Vegna stuðnings stjórnvalda við trúargreinina gátu ulama-fræðimenn sjía oft verið milliliðir almennings og stjórnvalda. Þeir mynduðu til dæmis snemma bandalag við kaupmenn og stofnuðu og stýrðu vaqf-sjóðum til að vernda eignir og fjármuni kaupmannanna. Með þessu bandalagi urðu margir úr röðum ulama sjálfir landeigendur og mynduðu trúarlegt aðalsveldi sem veitti þeim nokkurt pólitískt sjálfstæði. Þegar ríki Safavída veiktist á síðari árum þess gátu ulama-fræðimennirnir gripið inn í og nýtt nýfenginn auð sinn samfélögum sínum til hagsbóta. Talið er að styrkari bein tengsl ulama við almenning og aðskilnaður trúarstofnana frá ríkinu séu meðal ástæðna þess að sjíahefðin varð mun langlífari en Safavídaveldið.
Stöðugleiki stjórnkerfis Safavída gerði listum og menningu kleift að blómstra og tími Safavída er talinn einn af hápunktum persnesk-íslamskrar menningar. Tveir aðgreindir málaraskólar urðu til: Túrkmenaskólinn í vesturhluta Írans og Tímúrídaskólinn með miðstöð í Herat (í Afganistan nútímans). Tahmasp sjah studdi báða skólana í konunglegri málaravinnustofu þar sem listmeisturum var boðið að vinna með dýrmæt efni á borð við blaðgull og malaðan lapis lazuli (mynd 4.25).
Eitt frægasta afrek vinnustofu Tahmasps var myndskreytt útgáfa af Shahnameh, þjóðarkviðu Írans sem skáldið Ferdowsi orti á tíundu öld. Smámyndamálverk Safavída eru enn meðal verðmætustu dæma myndlistar. Íranskt leirker varð eftirsótt útflutningsvara vegna þess hve stíll þess og gæði líktust dýrmætu kínversku postulíni, auk þess sem skreytingarnar voru enn flóknari. Sumir leirkeralistamenn Safavída gengu svo langt að setja falsaðan stimpil kínverskrar vinnustofu á bakhlið muna sinna til að auka verðmæti þeirra.
Konungleg vinnustofa Tahmasps var fyrir málaralistina það sem höfuðborg Abbasar í Isfahan var fyrir byggingarlistina. Naqsh-e Jahan-torgið var miðpunktur borgarinnar en þar var einnig breið trjágata, Chahar Bagh, sem náði meira en fjóra kílómetra frá torginu að sveitasetri konungs (mynd 4.28). Hallir og almenningsgarðar með ávaxtatrjám og gosbrunnum með rennandi vatni stóðu við götuna. Borgin var hönnuð til að gleðja skilningarvitin með listrænum mynstrum í flísaverkum og skrautskrift, breiðum, sveigðum bogum og hvelfingum sem líktust himninum, niði rennandi vatns og gnauði vinds í laufi og ilmi blómstrandi runna og trjáa sem barst með golunni. Síðari sjahar Safavída héldu áfram að stækka Isfahan, bættu við byggingum, breiðgötum og brúm og létu reisa mannvirki í öðrum borgum í stíl sem mótaður hafði verið í höfuðborginni. Mörg þeirra eru nú þjóðartákn Írans.
Líkt og í Ottómanveldinu efldu auðugar konur meðal Safavída opinbera stöðu sína með því að gerast listverndarar og leggja fé til opinberra bygginga. Konur af konungsættum og úr yfirstétt kostuðu oft byggingu eða viðhald karavanseræa og sýndu þannig mikilvægi viðskipta fyrir bæði ríkið og auð einstaklinga. List og listframleiðsla Safavída endurspeglaði legu Írans í miðju alþjóðlegra viðskiptaleiða og tók upp einkenni og stíla frá löndum sem Íran átti viðskipti við. Silkiframleiðsla var ein mikilvægasta atvinnugrein Írans. Persnesk teppi úr silki og ull voru mjög eftirsótt í Evrópu og öðrum hlutum hins íslamska heims. Ardabil-teppið, sem enn er eitt stærsta persneska teppi sem til er, var gert á tímum Safavída. Það er 34-1/2 sinnum 17-1/2 fet og er til sýnis í Victoria and Albert-safninu í London.