4.2 Ottómanveldið
4.2 Ottómanveldið
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Ottómanveldið var öflugasta og langlífasta íslamska heimsveldi árnýaldar. Það var stofnað undir lok þrettándu aldar af fámennum hópi tyrkneskumælandi stríðsmanna með aðstoð kristinna stríðsherra frá Anatólíu og Balkanskaga og fylgismanna þeirra. Í nærri sjö hundruð ár lá ríki Ottómana á krossgötum Evrópu, Asíu og Afríku og réð yfir fjölbreyttum íbúum að þjóðerni, tungumáli og trú. Árið 1453 lögðu Ottómanar Konstantínópel undir sig. Öld síðar var borgin, sem þá var kölluð Istanbúl, ein sú stærsta í heimi. Hún var á lykilstað við Bosporussund, siglingaleiðina milli Svartahafs og Miðjarðarhafs, og auðveldaði viðskipti milli silkiveganna og Evrópu. Þegar veldið stóð sem hæst undir stjórn Súleimans I soldáns á sextándu öld var her Ottómanveldisins tæknilega fullkomnasti her Miðjarðarhafssvæðisins. Hann ógnaði Vínarborg í vestri, náði til Persaflóa í austri og lagði undir sig Jemen og hinar helgu borgir íslams, Mekka og Medínu, í suðri (mynd 4.11). Á sautjándu öld, þegar óvinir ríkisins efldust, beindi það sjónum í auknum mæli inn á við. Minni áhersla var lögð á útþenslu út á við en meiri á lausn innanlandsmála, fagvæðingu embættiskerfisins og umbætur innan ríkisins.
Menning og samfélag
Ottómanveldið átti uppruna sinn á frjósömum sléttum Anatólíu (einnig nefnd Litla-Asía; svæðið samsvarar nokkurn veginn Tyrklandi nútímans). Anatólía liggur milli Eyjahafs í vestri, Svartahafs í norðri, Miðjarðarhafs í suðri og Zagrosfjalla í austri. Anatólía var eftirsóknarverð fyrir hirðingja af tyrkneskum þjóðum sem bjuggu á hálffrjósömu gresjubelti Evrasíu, belti graslendis sem liggur frá austri til vesturs milli vesturhluta Kína og Ungverjalands. Þegar tyrkneskar þjóðir juku yfirráð sín yfir norðurhluta Írans á tíundu og elleftu öld stofnaði hópur tyrkneskra stríðsmanna eigið ríki undir stjórn Seljúkaættarinnar.
Á næstu einni og hálfri öld stækkaði ríki Seljúka og náði yfir stóran hluta mið- og suðurhluta Anatólíu. Innrásir Mongóla á þrettándu öld gjörbreyttu hins vegar pólitísku landslagi Anatólíu og í kjölfar þeirra urðu til nokkur lítil tyrknesk furstadæmi á svæðinu. Tyrkneska furstadæmið í norðausturhorni Anatólíu komst til áhrifa um 1300 undir forystu Ósmans I (mynd 4.12). Ósman safnaði her og hóf að leggja undir sig landsvæði Býsansmanna í grenndinni.
Sonur Ósmans, Orhan, hélt herferðinni áfram eftir dauða föður síns og stækkaði yfirráðasvæði sitt svo að það náði yfir stóran hluta norðvesturhluta Anatólíu. Ríkið sem Orhan stofnaði varð að Ottómanveldinu og var kennt við föður hans, Ósman. Á fjórtándu öld hafði Ottómanveldið þanist út um suðausturhluta Evrópu og nær umkringt býsönsku borgina Konstantínópel. Árið 1453 gengu herir Ottómana inn í borgina og gerðu hana að höfuðborg hins vaxandi ríkis. Á næstu öld stækkuðu valdhafar þess hver á fætur öðrum veldið lengra inn í Evrópu, suður um Sýrland og Palestínu og þvert yfir Norður-Afríku.
Þegar Ottómanveldið stóð sem hæst á sextándu öld réð þetta múslímska ríki yfir víðfeðmu landsvæði þar sem bjuggu ekki aðeins múslimar heldur einnig margt dhimmi-fólk: kristnir, gyðingar og aðrir. Svæði Balkanskaga í suðausturhluta Evrópu sem Ottómanar réðu yfir voru til dæmis mun þéttbýlli en Anatólía og mikill meirihluti íbúa þeirra var kristinn. Kristnu samfélögin í suðausturhluta Evrópu voru meðal hinna elstu í hinum kristna heimi og ólíklegt var að þau tækju upp íslamstrú í miklum mæli. Þessar aðstæður urðu til þess að Ottómanar innleiddu kerfi sem gerði dhimmi-hópum kleift að stjórna eigin málum samkvæmt trúarlögum sínum. Það varð þekkt sem millet-kerfið, en heitið er dregið af arabíska orðinu millah sem merkir þjóð.
Millet-samfélögin voru skipulögð eftir trúarlegri sjálfsmynd. Rétttrúnaðarkristnir mynduðu eitt millet undir stjórn kirkjuföður grísku rétttrúnaðarkirkjunnar í Istanbúl, armenskir kristnir mynduðu annað og gyðingar það þriðja. Aðrir hópar, svo sem sýrlenskumælandi kristnir og koptískir kristnir í Egyptalandi, fengu síðar eigin millet-samfélög. Hvert millet hafði eigin dómstóla til að útkljá mál sín. Fólk úr hópi dhimmi kom aðeins fyrir sjaría-dómstól ef það átti í lagalegum ágreiningi eða viðskiptamáli við múslima eða sjálft ríkið. Millet-kerfinu var ætlað að veita fólki sem ekki var múslímskt nokkra sjálfsstjórn og möguleika á að haga málum sínum samkvæmt eigin siðum og venjum.
Ein harkalegasta ráðstöfunin sem kristin samfélög á Balkanskaga og í Kákasus urðu fyrir var devshirme („söfnun“), þar sem ungmenni voru hneppt í þrældóm til þjónustu við ríkið og herinn. Kerfið var hugsað sem skattlagning kristinna landsvæða í Evrópu undir stjórn Ottómana. Drengir á aldrinum átta til tíu ára voru teknir úr tilteknum þorpum, þvingaðir til að taka upp íslamstrú og menntaðir til að mynda úrvalssveit í þjónustu soldánsins. Þeir voru valdir bæði eftir líkamlegum eiginleikum og greind. Þjálfunin var hörð og lögð var áhersla á aga, úthald og hollustu við soldáninn. Flestir gengu í úrvalssveit hermanna sem nefndust janíssarar (af tyrknesku orðunum yeni cheri, „nýr hermaður“). Þeir áttu að vera lífverðir soldánsins, sýna honum óbilandi hollustu og þiggja laun sín beint frá honum.
Fáeinir ungir menn sem sýndu afburðagreind voru sendir í hallarskólann. Þar fengu þeir tungumálakennslu og aðra þjálfun til undirbúnings því að verða hluti af traustustu yfirstétt stjórnsýslu ríkisins. Hugmyndin var að koma á kerfi sem endurnýjaði sig sjálft embættismanna og herforingja sem Ottómanveldið hefði alið upp og væru ekki hollir fjölskyldum sínum, sem þeir sáu að minnsta kosti í orði aldrei aftur, heldur soldáninum og kerfinu sem þeir tilheyrðu. Þannig átti að koma í veg fyrir pólitíska innbyrðisbaráttu innan stjórnsýslunnar með því að bæla persónulega sjálfsmynd, þjóðerni og trúarbrögð og útrýma frændhygli. Devshirme-kerfið var við lýði fram undir lok sautjándu aldar.
Ottómanar færðu hinu unga ríki sínu þekkingu á hestamennsku, skipulagi hernaðar og ríkisrekstri. Líkt og fyrirrennarar þeirra, Seljúkar, mátu þeir persneska menningu og stíl mikils. Arabíska var talin tungumál lærdóms og trúarbragða en persneska var oft tungumál ljóðlistar og bókmennta, jafnvel við annars arabískumælandi hirð kalífa Abbasída. Ottómanveldinu er oft lýst sem persneskmótuðu, það er að menning þess, þar á meðal myndlist og byggingarlist, bar sterk einkenni persneskrar menningar án þess að vera sjálft persneskt (mynd 4.13). Tyrkneska var tungumál stjórnsýslu og menntunar. Hún var rituð með aðlagaðri gerð persnesk-arabíska letursins og tók upp fjölmörg tökuorð úr bæði persnesku og arabísku. Samhliða þróaðist hefð háleitrar ljóðlistar á tyrknesku sem nefndist dívan-ljóðlist og nýtti rímkerfi og bragarhætti persneskrar ljóðlistar. Á sautjándu öld, í langvarandi átökum Ottómana og Safavída í Íran, tók tyrkneska við af persnesku sem bókmenntamál til að leggja áherslu á tyrkneskt eðli Ottómanveldisins og greina menningu þess frá menningu keppinautarins.
Flestir íbúar Ottómanveldisins kunnu hvorki að lesa né skrifa. Eins og víðast annars staðar á árnýöld var grunnmenntun talin vera á verksviði trúarstofnana en ekki ríkisins, þótt fólk úr fjölskyldu soldánsins legðu skólum oft til fjármuni. Grunnskólar sem nefndust mektep kenndu ungum múslimum að fara með Kóraninn og hverju millet var heimilt að skipuleggja menntun barna sinna. Skólar veittu yfirleitt kennslu á því máli sem helst var talað á hverjum stað, enda var tyrkneskukunnátta aðeins áskilin þeim sem áttu bein samskipti við ríkið. Þetta er ein helsta ástæða þess að tyrkneska kom ekki að lokum í stað staðbundinna mála á borð við arabísku, búlgörsku, grísku og serbókróatísku og bosnísku, þótt sums staðar talaði fólk sem var ekki af tyrkneskum uppruna aðeins tyrknesku. Staðbundin mál á borð við bosnísku tóku einnig upp mörg tökuorð úr tyrknesku Ottómanveldisins. Fjöltyngi var mikils metið í verslun og auðveldaði evrópskum kaupmönnum samskipti við staðbundna umboðsmenn og viðskiptafélaga. Það gerði nýjum innflytjendahópum einnig kleift að halda tungumálum sínum. Eftir að gyðingum var vísað frá Spáni árið 1492 settust margir þeirra til dæmis að í Ottómanveldinu, einkum í Izmir, Þessalóníku og Istanbúl, þar sem þeir héldu áfram að tala gyðingaspænsku, sem oft er nefnd ladínó.
Menntun umfram grunnskólastig var yfirleitt á færi efnafólks. Sumir drengir úr fjölskyldum með meðaltekjur eða lágar tekjur komust í skóla í heimabyggð en flestar fjölskyldur þurftu á börnum sínum að halda við landbúnaðarstörf eða við atvinnurekstur föður síns. Drengir úr yfirstéttarfjölskyldum gengu í einkaskóla en stúlkur úr sambærilegum fjölskyldum fengu einkakennslu heima. Hið sama gilti innan millet-samfélaganna. Þau ráku skóla fyrir fólk úr samfélaginu; einkaskóli fyrir gríska kristna var til dæmis opnaður í Istanbúl árið 1454. Auðugur velgjörðarmaður eða landeigandi á staðnum gat styrkt frekari menntun afburðagreindra barna úr lægri stéttum, oft gegn því skilyrði að þau hæfu störf í fyrirtæki styrktaraðilans að námi loknu.
Eftir að íburðarmikil hallarsamstæða var reist í Istanbúl snemma á 1460-árunum urðu mikilvægar breytingar við hirðina og á stjórnarháttum Ottómanveldisins. Á næstu öld stjórnuðu soldánar Ottómanveldisins æ sjaldnar frá færanlegum herbúðum, eins og venja hafði verið, og dvöldu þess í stað lengur í nýju höllinni sem síðar hlaut nafnið Topkapi. Ein afleiðing þessarar fastari búsetu var að konur tóku að nýju þátt í opinberu og pólitísku lífi hirðarinnar, eins og áður hafði tíðkast í ríki Seljúka.
Eftir að Tímúr, mongólski landvinningamaðurinn, tók eiginkonu Bayezids I soldáns til fanga og hélt henni í gíslingu á fimmtándu öld varð venja að soldánar gengju ekki í hjónaband heldur tækju sér hjákonur. Þær höfðu ekki sömu lagalegu stöðu og eiginkonur og helsta hlutverk þeirra var að ala soldáninum börn. Súleiman I braut þessa hefð og kvæntist Hurrem, ungri konu frá Rúþeníu (vesturhluta Úkraínu nútímans) sem Krímtatarar höfðu tekið höndum og hneppt í þrældóm. Hurrem var síðar flutt til Istanbúl; móðir Súleimans keypti hana og gaf syni sínum. Sem Hurrem soldánsfrú varð hún ein mikilvægasta og áhrifamesta kona í sögu Ottómanveldisins og markaði upphaf þeirrar hefðar valdamikilla eiginkvenna og aðalhjákvenna sem einkenndi kvennasoldánatímabilið (mynd 4.14).
Eiginkona eða móðir ríkjandi soldáns hafði óviðjafnanleg völd innan keisarafjölskyldunnar og naut oft vinsælda fyrir að fjármagna minnisvarða og byggingar fyrir almenning, meðal annars súpueldhús, baðhús, gosbrunna og skóla. Mörg verkefnanna voru fjármögnuð með vaqf-sjóðum, góðgerðarsjóðum sem ætlað var að hjálpa fátækum eða þjóna trúarlegum tilgangi. Auðugar konur, og einnig karlar, gáfu oft land eða byggingar ásamt fjármunum til almannaheilla.
Utanaðkomandi aðilar sem leituðu hylli skrifuðu oft bréf eða sendu kvenkyns ættingja sína til að biðja eiginkonu eða móður soldánsins að tala máli sínu. Hún gat síðan umbreytt vinsældum sínum í pólitísk völd með leynilegu samráði við hallarembættismenn á borð við æðsta gelding hallarinnar og þannig orðið ein valdamesta manneskja ríkisins. Aðaleiginkonan og móðir soldánsins kepptu oft um pólitísk áhrif og átök gátu komið upp milli þeirra og einnig milli þeirra og helstu karlkyns ráðgjafa soldánsins við hirðina. Kvennasoldánatímabilið stóð í meira en öld og lauk seint á sautjándu öld þegar nokkrir soldánar létust óvænt á skömmum tíma. Afleiðingin var óstöðugleiki í höllinni og veiking persónulegra tengsla milli keisarafjölskyldunnar og utanaðkomandi ráðgjafa sem kvennasoldánatímabilið hafði byggst á.
Að undanskilinni móður eða eiginkonu soldánsins gegndu konur í Ottómanveldinu engu hlutverki í stjórnmálum. Þær tóku hins vegar virkan þátt á öðrum sviðum samfélagsins. Ólíkt evrópskum konum fyrir nítjándu öld gátu giftar og ógiftar konur í Ottómanveldinu keypt, erft og átt eignir og arleft öðrum auð sinn við andlát. Þær gátu tekið og veitt lán og höfðað mál fyrir dómstólum til að verja réttindi sín. Foreldrar réðu yfirleitt makavali en að minnsta kosti í orði þurftu konur að samþykkja ráðahaginn og gátu síðar fengið skilnað. Konur úr yfirstétt og millistétt vörðu tíma sínum í barnauppeldi og umsjón heimilisins. Í bæjum og borgum umgengust þær aðrar konur og hittust oft í baðhúsum. Þegar þær fóru í þau fáu skipti út á almannafæri báru þær slæður sem tákn um stöðu sína.
Konur úr verkalýðsstétt gátu framleitt vörur heima og selt þær á götum úti. Þótt þær gætu fjárfest í fyrirtækjum var þeim að mestu meinaður aðgangur að formlega gildakerfinu, sem tók aðeins við karlmönnum í handverki. Nokkrar starfsgreinar voru þó að mestu í höndum kvenna, svo sem hjúkrun og dans, og konur unnu oft fyrir sér með þvottum. Þær tilheyrðu einnig hinum ýmsu súfareglum. Líf bæði múslímskra kvenna og kvenna sem ekki voru múslimar var vitaskuld mismunandi eftir því hvar þær bjuggu innan Ottómanveldisins. Líf sveitakvenna var frábrugðið lífi borgarbúa og auk umönnunar heimilis og barna gátu þær aðstoðað karlkyns ættingja sína við bústörf.
Samruni fjölbreyttra menningarstrauma Ottómanveldisins birtist ef til vill skýrast í matargerð þess. Þar blönduðust matreiðsluaðferðir og hráefni hvaðanæva úr heiminum, meðal annars frá Grikklandi, Íran, Balkanskaga, Arabíuskaga og Mið-Asíu. Eftir komu Evrópumanna til Ameríku voru kokkar Ottómanveldisins meðal þeirra fyrstu sem nýttu hráefni þaðan, svo sem maís, paprikur, tómata og grasker, í rétti sína. Ottómanar innleiddu í matargerð Mið-Austurlanda líklega einnig matvæli annars staðar úr Asíu, svo sem sesamfræ. Margir réttir, til dæmis pílafrétti úr hrísgrjónum frá Egyptalandi, Íran og Mið-Asíu og indverskir tandúr-pottréttir, voru útfærðir með fáguðum hætti fyrir hirðina í eldhúsum Topkapi-hallar. Íbúar um allt ríkið tóku síðan upp íburðarminni útgáfur þeirra. Matur var mikilvægt tákn valda og örlætis og í Topkapi var hægt að halda veislu fyrir allt að fjögur þúsund manns. Á hverju ári hélt soldáninn veglega veislu fyrir janíssaraliðið, úrvalssveit Ottómanveldisins. Eitt sinn á átjándu öld fengu tíu þúsund hermenn að borða samtímis (mynd 4.15).
Fæðing ríkisarfa, konunglegt brúðkaup og útför soldánsins, eiginkonu hans eða móður voru hvert um sig tilefni til þess að höllin héldi opinberar veislur. Súpueldhús gáfu þúsundum manna að borða daglega í helstu borgum um allt ríkið og karavanseræ gerðu hið sama. Að neita opinberlega að þiggja mat soldánsins fól jafnframt í sér kröftug skilaboð. Þegar janíssarar voru ósáttir við stefnu ríkisins sneru þeir málmskálum sínum með táknrænum hætti á hvolf og börðu þær eins og trommur. Hljómurinn ómaði um höfuðborgina og kunngerði óánægju þeirra svo allir heyrðu.
Kaffidrykkja skipaði jafnmikilvægan sess og veisluhöld í lífi Ottómana, ef ekki mikilvægari, og Ottómanar kynntu hana fyrst fyrir Evrópubúum. Kaffidrykkja hófst á Arabíuskaga og breiddist þaðan til annarra hluta hins íslamska heims. Fyrstu kaffihúsin í Ottómanveldinu voru stofnuð á sextándu öld á valdatíma Súleimans mikla. Þar gátu karlar komið saman, stundað viðskipti og skipst á fréttum. Karlar úr öllum þjóðfélagsstéttum sóttu kaffihús og lítt menntaðir menn gátu hlustað á læsa menn lesa upp úr bókum, heyrt skáld flytja nýjustu verk sín og fylgst með fræðimönnum rökræða. Stjórnmálaumræður voru algengar og stjórnvöld Ottómanveldisins sendu oft njósnara til að hlusta eftir vísbendingum um andóf eða hugsanlega uppreisn. Sérstaklega mikið var rætt um stjórnmál á kaffihúsum sem janíssarar sóttu. Margir múslímskir klerkar höfðu ekkert við kaffi að athuga þar sem sjaría bannaði það ekki. Sumir klerkar lögðust þó gegn því vegna örvandi áhrifa þess og árangurslausar tilraunir voru gerðar til að banna það á sextándu öld. Á sautjándu öld bannaði Múrad IV soldán kaffihús af ótta við að þar kynni að vera lagt á ráðin um uppreisn og borgarar sem héldu áfram að drekka kaffi áttu á hættu að verða dæmdir til dauða.
Margir múslímskir klerkar og fræðimenn lögðust einnig gegn tóbaksreykingum. Tóbak hafði borist frá Ameríku á sextándu öld og varð vinsælt í Ottómanveldinu á sautjándu öld. Þeir litu á það sem vímuefni sem hefði svipuð áhrif á fólk og vín eða kaffi og væri auk þess heilsuspillandi. Sumir fordæmdu það sem erlendan sið sem kristnir Evrópubúar hefðu innleitt í þeim tilgangi að skaða múslima. Tóbak var einnig fordæmt vegna tengsla þess við kaffihúsin þar sem mikið var reykt. Þegar Múrad IV lokaði kaffihúsunum bannaði hann jafnframt tóbaksreykingar og lagði dauðarefsingu við brotum á banninu.
Útþensla, byltingar og umbætur
Landfræðileg staða Ottómanveldisins var mikilvægur styrkleiki frá upphafi og langt fram á hátind valda þess á sautjándu öld. Hið unga ríki varð til á mörkum Evrópu og Asíu og hélt jafnvægi milli þeirra nær allan tilverutíma sinn. Hrun Býsanska ríkisins gerði soldáni Ottómanveldisins kleift að stjórna frá höfuðborg milli heimsálfanna tveggja. Eftir að hann hafði stofnað nýju höfuðborgina í Istanbúl hvatti Mehmed II þegna ríkisins til að flytjast þangað og endurvekja efnahagslegan þrótt borgarinnar (mynd 4.16). Þess var þörf vegna þess að íbúum borgarinnar hafði fækkað jafnt og þétt á undanförnum öldum. Í fyrstu bauð Mehmed öllum sem fluttust þangað af frjálsum vilja húsnæði án endurgjalds. Síðar skipaði hann þúsundum Serba, Armena, Grikkja, gyðinga og Tyrkja að setjast að í borginni. Þótt Mehmed lifði ekki sjálfur að sjá það var Istanbúl innan aldar langstærsta borg Evrópu, með nær hálfa milljón íbúa, og drottnaði yfir land- og sjóviðskiptum milli Evrópu og Asíu.
Á næstu öld jók Ottómanveldið áhrif sín í Sýrlandi, Palestínu, Egyptalandi og Norður-Afríku. Undir stjórn Ottómana barðist egypski Rauðahafsflotinn við Portúgala um yfirráð á Indlandshafi, sendi hermenn og vopn til að aðstoða bandamenn sína meðal valdhafa á Indlandi auk skipa til Malakkasunds. Almennt er talið að Ottómanveldið hafi náð hátindi sínum með valdatöku Súleimans I soldáns árið 1520. Á valdatíma hans héldu herir Ottómana áfram útþenslu sinni á Balkanskaga með því að leggja Serbíu og Ungverjaland undir sig og árið 1529 settust þeir um Vín, sem þá var aðsetur Habsborgaraveldisins.
Þótt Ottómanar legðu Vínarborg aldrei undir sig olli stöðug ógn af landvinningum þeirra Habsborgurum miklum áhyggjum. Elísabet I Englandsdrottning, sem einnig var keppinautur Habsborgara, sendi sendinefnd og hernaðarráðgjafa til Istanbúl með tillögu um bandalag gegn þeim. Þrátt fyrir bandalag Ottómanveldisins við England komst stríð þess við Habsborgara fljótt í pattstöðu sem hélst í nokkra áratugi. Ottómanveldið náði vestur að Alsír nútímans. Í austri náði hún að ströndum Persaflóa og þar voru formleg landamæri hennar að Safavídaveldinu í Íran. Í Evrópu færðu styrkur Súleimans og hernaðaryfirburðir hans á Miðjarðarhafssvæðinu, ásamt glæsileika höfuðborgarinnar og auðæfum sem streymdu um ríkið, honum heitið „hinn mikli“.
Flestir Ottómanar þekktu Súleiman hins vegar sem „löggjafann“. Fram að valdatíma hans vissu fæstir þegnar Ottómanveldisins hvaða lagalegu réttindi þeir höfðu. Þótt lög ríkisins byggðust á sjaría þurfti að túlka þau í málum á borð við refsilög, landstjórn og skattalög. Slík lög voru því yfirleitt sett með tilskipunum. Á tveimur og hálfri öld giltu í ólíkum hlutum ríkisins tilskipanir frá mörgum soldánum sem voru oft verulega frábrugðnar og stundum ósamrýmanlegar. Súleiman endurskoðaði lögin, tryggði að þau samræmdust íslömskum meginreglum og gaf út eina samræmda lögbók fyrir allt ríkið sem hélst í gildi í þrjár aldir. Hann fyrirskipaði einnig að nýja lögbókin yrði kynnt víða svo að allir þegnar Ottómanveldisins vissu að þeir ættu rétt á að ágreiningur þeirra yrði tekinn fyrir af dómstóli og dæmt með sanngjörnum hætti. Umbæturnar öfluðu Súleiman víðtæka viðurkenningu og vinsældir sem valdhafa sem lét sér annt um fólkið sitt. Súleiman lést árið 1566 þegar hann stjórnaði herför inn í Ungverjaland. Andláti hans var haldið leyndu í tvo mánuði til að draga ekki kjark úr hermönnunum. Það var ekki tilkynnt opinberlega fyrr en þeir sneru aftur til Istanbúl, rétt í tæka tíð fyrir krýningu sonar hans sem Selíms II.
Sagnfræðingar hafa oft lýst tímabilinu í sögu Ottómanveldisins eftir valdatíð Súleimans sem hægfara hnignunarskeiði sem leiddi til þess að ríkið tók að liðast í sundur á nítjándu öld. Þessi túlkun, sem á að mestu rætur í Evrópu, rekur dvínandi völd Ottómana til tveggja þátta: vaxandi hernaðarmáttar Evrópuríkja og þess að landsvæði Ottómanveldisins var orðið of víðfeðmt. Samkvæmt þessari sýn hófust umskiptin árið 1571 þegar Heilaga bandalagið, samsteypa meðal annars Spánarveldis, Páfaríkisins, Feneyja og Genúa, eyðilagði flota Ottómanveldisins í sjóorrustunni við Lepanto í Grikklandi. Orrustan batt í reynd enda á yfirburði Ottómana á sjó í austanverðu Miðjarðarhafi og áhuga þeirra á áframhaldandi samkeppni við Portúgal, Niðurlönd og Frakkland á Indlandshafi.
Með þessum ósigri hrundi goðsögnin um ósigrandi mátt Ottómanveldisins. Á sautjándu og átjándu öld jafnaði evrópsk hertækni fyrst getu Ottómana og fór síðan fram úr henni. Ottómanveldið missti smám saman landsvæði til evrópskra konungsríkja, einkum í vesturhluta Norður-Afríku og á Balkanskaga. Landstríð ríkisins gegn Habsborgurum í Evrópu héldu áfram í aðra öld og náðu hámarki í enn einu misheppnuðu umsátrinu um Vín árið 1683. Við hirðina var jafnframt viðurkennt að stríð erlendis yrðu sífellt dýrari en skiluðu mun minni efnahagslegum og landsvæðalegum ávinningi.
Í norðri varð vaxandi máttur Rússlands önnur ógn. Frá sautjándu öld sóttu rússneskar hersveitir suður yfir gresjurnar í átt að landsvæði Ottómanveldisins. Undir stjórn Péturs mikla Rússakeisara náðu rússneskir herir Azov, sem var undir yfirráðum Ottómana á Krímskaga við Svartahaf, tímabundið á sitt vald árið 1696. Seint á átjándu öld jókst útþensla Rússlands á ný og leiddi Rússa að lokum langt inn á landsvæði Ottómanveldisins og þeir náðu yfirráðum yfir norðurströnd Svartahafs. Með reglulegum stuðningi Austurríkis gróf Rússland jafnt og þétt undan yfirráðum Ottómana á Balkanskaga og á nítjándu öld tóku áhrif þess við af áhrifum Ottómanveldisins á svæðinu.
Á síðari tímum hafa sagnfræðingar endurskoðað þessa eldri túlkun á hnignun Ottómanveldisins. Samkvæmt nýrri sýn sannfærðu ógnir frá Evrópu í vestri og frá Safavídum í austri valdhafa Ottómanveldisins um að reyna að stjórna kjarnasvæðum sínum með skilvirkari hætti. Þeir sendu sendinefndir til nokkurra Evrópuríkja og til Mógúlveldisins á Indlandi til að kynna sér staðbundin kerfi og leggja fram tillögur um umbætur heima fyrir. Nokkrir evrópskir hernaðarráðgjafar voru kallaðir til Istanbúl til að þjálfa hermenn og vísindamenn og verkfræðingar Ottómanveldisins voru sendir til evrópskra háskóla til að læra um verkfræði, sögu og nútímavæðingu hernaðar og hvernig mætti nýta þá þekkingu heima. Þótt Ottómanveldið hefði veikst á nítjándu öld hjálpuðu þessar umbætur því engu að síður að halda velli fram á tuttugustu öld.
Vísindi og tækni
Eftir því sem virðing og umfang Ottómanveldisins jukust tóku soldánar þess markvisst að gerast verndarar vísinda og fræðastarfs að fyrirmynd kalífa Umajjada og Abbasída og annarra áhrifamikilla leiðtoga múslima. Trúarbrögð voru kjarninn í allri menntun. Enginn aðskilnaður var milli þess sem nú yrði talið trúarheimspeki eða fræðilegar rannsóknir á trúarkenningum og „raunvísinda“ á borð við stjörnufræði, efnafræði, stærðfræði og eðlisfræði. Þvert á móti voru vísindarannsóknir taldar guðrækilegt verk vegna þess að þær könnuðu margbrotna gerð alheimsins sem Guð hafði skapað.
Allt frá upphafi ríkisins voru æðri menntastofnanir, madrasa-skólar, stofnaðar í helstu borgum. Stuðningur við vísindi, listir og menningu efldist verulega undir stjórn Mehmeds II soldáns. Mehmed stofnaði fyrstu æðri menntastofnunina í nýju höfuðborginni, Fatih-samstæðuna, sem innihélt sjúkrahús, almenningseldhús, bókasafn og skóla. Fatih-sjúkrahúsið starfaði fram á nítjándu öld.
Eftir því sem Istanbúl þróaðist sem höfuðborg ríkisins voru margar aðrar slíkar stofnanir settar á laggirnar þar. Meðal annarra góðgerðarstofnana var kennslusjúkrahús sem Hurrem soldánsfrú, eiginkona Súleimans soldáns, stofnaði og fjármagnaði. Það var fyrsta slíka stofnunin sem Mimar Sinan, aðalarkitekt og verkfræðingur af armenskum uppruna, hannaði og reisti í Istanbúl. Auðugir velgjörðarmenn úr röðum gyðinga og kristinna stofnuðu einnig gjarnan eigin vaqf-sjóði til að fjármagna verkefni sem komu samfélögum þeirra að gagni, enda voru slíkir sjóðir undanþegnir erfðasköttum. Kennslusjúkrahús voru talin mikilvægur vettvangur fyrir vaqf-fé þar sem sjúkrahúsþjónusta var veitt án endurgjalds.
Landfræðileg fjölbreytni ríkisins studdi þróun læknavísinda vegna þess að nú var hægt að bera saman niðurstöður læknismeðferða og tilrauna á mörgum ólíkum land- og loftslagssvæðum. Af þeim sökum voru mörg mikilvæg læknisfræðirit þessa tíma samin í Ottómanveldinu. Hefð læknisfræðilegra rita byggðist á grunni sem frægir múslimskir fræðimenn og læknar á borð við Ibn Sina höfðu lagt, en hann samdi Lækningabókina á tíundu öld. Meðal verka lækna sem settust að í Ottómanveldinu var eitt fyrsta ritið sem helgað var tannlækningum. Það samdi spænsk-gyðinglegi fræðimaðurinn Musa bin Hamun, sem settist að í ríkinu eftir að gyðingum var vísað frá Spáni.
Meðal helstu vísindamanna Ottómanveldisins var Taqi al-Din, sem Múrad III soldán bauð að koma til Istanbúl og reisa þar stjörnuathugunarstöð (mynd 4.18). Aðferð Taqi al-Dins við að reikna hnit stjarna er sögð hafa verið betri en aðferðir Tychos Brahe og Nikulásar Kópernikusar, þekktra stjörnufræðinga sem störfuðu í Norður-Evrópu um svipað leyti. Taqi al-Din þróaði einnig gufuhverfla og vélrænar klukkur og rannsakaði ljósbrot. Verk hans sýna hvernig vísindauppgötvanir fóru þvert á trúarleg og þjóðleg mörk. Sjálfur hafði hann ætlað sér að bæta stjarnfræðiaðferðir sem Ulugh Beg þróaði í Samarkand, í Úsbekistan nútímans, og Tycho Brahe í Danmörku studdist síðan við rannsóknir Taqi al-Dins þegar hann mótaði hugmyndir sínar um stjörnufræði. Hollenski stærðfræðingurinn Jacob Golius safnaði einnig verkum Taqi al-Dins og flutti þau til bókasafns Leiden-háskóla í Niðurlöndum á sautjándu öld.
