15.4 Viðvarandi vandamál og lausnir
15.4 Viðvarandi vandamál og lausnir
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Hinn 24. febrúar 2022 horfði heimsbyggðin með hryllingi og vanmáttarkennd á rússneska skriðdreka fara yfir landamæri Úkraínu og hefja sprengjuárásir á borgir víðs vegar um fyrrum sovétlýðveldið. Þetta var í annað sinn á innan við tíu árum sem rússneskur her réðst inn í landið. Árið 2014 höfðu rússneskar hersveitir innlimað Krímskaga, hérað í Úkraínu. Þótt aðdragandi beggja innrásanna hefði staðið í áratugi virtust þær mörgum eins og endurtekning frá liðnum tíma. Fólk sem hafði séð sovéska skriðdreka aka inn í Búdapest og Prag til að bæla niður uppreisnir á sjötta og sjöunda áratugnum leit á innrásina 2014 og ofbeldið 2022 sem áminningu um að sum vandamál séu enn óleyst, sama hversu langt er um liðið.
Óstöðugleiki í heiminum eftir kalda stríðið
Þegar Sovétríkin leystust upp 31. desember 1991 fögnuðu flestir á Vesturlöndum lokum kalda stríðsins í þeirri trú að nýr heimur, sem myndi almennt aðhyllast frjálslynt lýðræði og kapítalisma, væri að fæðast. Stjórnmálafræðingurinn Francis Fukuyama gaf jafnvel út bók um hugmyndina árið 1992, The End of History and the Last Man (Endalok sögunnar og síðasti maðurinn). Í bókinni var því haldið fram að heimurinn hefði öldum saman stefnt í átt að vestrænni framtíð frjálslynds lýðræðis og með hvarfi Sovétríkjanna hefði hann náð óhjákvæmilegum endapunkti „hugmyndafræðilegrar þróunar“ sinnar. Þar sem Bandaríkin voru eina stórveldið sem eftir stóð gerðu margir einnig ráð fyrir að tvískautaður heimur kalda stríðsins yrði brátt að mestu einskautaður og byggðist á hernaðarlegum, menningarlegum og efnahagslegum yfirburðum Bandaríkjanna.
Með þessa hugmynd að leiðarljósi mótaði Bill Clinton, forseti Bandaríkjanna, utanríkisstefnu sem beindist að endurskoðun og stækkun Atlantshafsbandalagsins (NATO), gagnkvæms varnarbandalags sem Bandaríkin og önnur vestræn lýðræðisríki stofnuðu í kalda stríðinu. Clinton ætlaði að styrkja tengslin í Asíu, færa Rússland eftir Sovétríkin inn í alþjóðasamfélagið og takast á við þjóðernisleg og pólitísk átök í Mið-Austurlöndum, á Balkanskaga, á Norður-Írlandi, í Rómönsku Ameríku og Austur-Afríku. Markmiðin kölluðu stundum á beitingu bandaríska hersins. Árið 1995 sendi Clinton til dæmis tuttugu þúsund manna herlið til Balkanskaga sem hluta af aðgerð NATO til að framfylgja vopnahléi og vernda komandi kosningar.
Eitt brýnasta áhyggjuefni Bandaríkjanna og heimsbyggðarinnar var þó að tryggja öryggi þeirra þrjátíu og fimm þúsund kjarnorkuvopna sem þá voru á þúsundum staða víðs vegar um Evrasíu. Mörg þeirra voru í ríkjum sem höfðu orðið sjálfstæð frá fyrrum Sovétríkjunum, svo sem Úkraínu, Kasakstan og Belarús. Þar sem þessi ríki gengu í gegnum erfiða umbreytingu og óstöðugleika óttuðust margir að aðilar utan ríkisvaldsins, það er hryðjuverkahópar sem tengdust engu tilteknu ríki, kynnu að komast yfir vopnin eða nauðsynlegt efni til að smíða þau og valda hörmulegu tjóni. Hluti starfsins hafði hafist áður en Sovétríkin hrundu. Sumarið 1991 undirrituðu Bandaríkin og Sovétríkin samninginn um fækkun langdrægra kjarnorkuvopna (START) og samþykktu að hvort ríki um sig minnkaði vopnabirgðir sínar um meira en 80 prósent.
Eftir upplausn Sovétríkjanna varð enn brýnna að tryggja öryggi vopnabirgðanna. Lausnin sem Bandaríkin lögðu til og Rússland studdi var að kjarnorkuafvopna þau ríki sem höfðu orðið sjálfstæð frá fyrrum Sovétríkjunum en áttu enn kjarnorkuvopn. Viðleitnin bar árangur en mætti nokkrum erfiðleikum, einkum í Úkraínu, þar sem stjórnvöld töldu varðveislu kjarnorkuvopnanna bestu leiðina til að fæla Rússland frá árásargirni í framtíðinni. Úkraína leyfði ekki að kjarnorkuvopnin yrðu flutt til Rússlands og tekin þar í sundur fyrr en hún hafði fengið tryggingar frá alþjóðasamfélaginu fyrir því að landamæri hennar yrðu virt.
Útbreiðsla kjarnorkuvopna annars staðar í heiminum var einnig vandamál. Indland hafði til dæmis orðið kjarnorkuveldi árið 1974. Þá hélt landið því fram að það stefndi ekki að kjarnorkuvopnaeign en síðan hefur það tekið slík vopn upp sem mikilvægan þátt í öryggisstefnu sinni. Í ljósi langvinnrar fjandskapar Indlands og Pakistans höfðu alþjóðlegir áheyrnarfulltrúar áhyggjur á áttunda áratugnum af afleiðingum kjarnorkuvædds Indlands. Sumt af því sem menn óttuðust rættist árið 1998 þegar Pakistan prófaði fyrstu kjarnorkuvopn sín, markmið sem landið hafði unnið að frá því áður en Indland varð kjarnorkuveldi. Indland fylgir þeirri stefnu að beita kjarnorkuvopnum ekki að fyrra bragði en Pakistan hefur ekki skuldbundið sig til hins sama. Nú eiga ríkin um það bil eitt hundrað kjarnorkuvopn hvort auk langdrægra skotflaugakerfa til að koma þeim á skotmark.
Aðeins fáeinum árum eftir fyrstu kjarnorkuvopnatilraun Pakistans brast enn frekar sú tálsýn að varanlegur friður myndi ríkja eftir kalda stríðið. Hinn 11. september 2001 tóku nítján herskáir íslamistar fjórar stórar farþegaflugvélar á sitt vald. Þeir flugu tveimur þeirra á World Trade Center í New York-borg (mynd 15.24), einni á Pentagon og þeirri fjórðu — eftir að farþegar breyttu stefnu hennar — á akur við Shanksville í Pennsylvaníu. Fljótlega kom í ljós að hryðjuverkaárásin, sem varð nær þrjú þúsund manns frá mörgum ríkjum að bana, hafði verið skipulögð af al-Qaeda, íslömskum hryðjuverkasamtökum sem þá höfðu bækistöð í Afganistan. Herskár Sádi-Arabi að nafni Osama bin Laden fjármagnaði samtökin og stýrði þeim. Að sögn bin Laden var árásin svar við stuðningi Bandaríkjanna við Ísrael og áframhaldandi hernaðarviðveru þeirra í Mið-Austurlöndum.
Eftir að hafa metið tjónið og aflað stuðnings um heim allan réðust Bandaríkin á Afganistan með það yfirlýsta markmið að finna þá sem báru ábyrgð. Sóknin markaði upphaf bandaríska stríðsins gegn hryðjuverkum og leiddi til falls íslamskrar bókstafstrúarstjórnar talibana í Afganistan. Margir embættismanna hennar flúðu til suðurhluta landsins eða yfir til nágrannaríkisins Pakistans. Mestur hluti forystu al-Qaeda komst þó einnig undan, meðal annars Osama bin Laden. Næstu árin fylgdi Bandaríkjaher þeirri stefnu að uppræta al-Qaeda, endurreisa borgaralegt samfélag og innviði Afganistans og styðja þar lýðræðislega kjörna stjórn. Ákvörðun George W. Bush forseta um að hefja stríð gegn Írak árið 2003 gerði þessa viðleitni þó erfiðari.
Bandaríkin studdu Írak í stríði Írans og Íraks (1980–1988) en lentu í átökum við landið í Persaflóastríðinu árið 1990, þegar Írak réðst inn í nágrannaríkið Kúveit. Bandaríkin, Bretland og þrjátíu og þrjú önnur ríki komu Kúveit til varnar með loftárásum á írösk skotmörk og síðan innrás á landi. Aðeins einu hundraði klukkustunda eftir að innrás landhers bandalagsins hófst hafði íraski herinn hörfað frá Kúveit og vopnahlé tekið gildi. Strax í kjölfarið brutust út uppreisnir á svæðum Kúrda og sjía í Írak sem miðuðu að því að steypa stjórn Saddams Hussein forseta. Hussein barði uppreisnartilraunirnar niður af mikilli grimmd en herlið bandalagsins dró sig frá Írak og skildi hann eftir við völd.
Árið 2001, í kjölfar hryðjuverkaárásanna 11. september, tóku leiðtogar bandarískrar utanríkisstefnu að óttast að Hussein kynni að komast yfir gereyðingarvopn (WMD), hugsanlega einnig sýklavopn. Bush-stjórnin vildi koma í veg fyrir það og beina alþjóðlegri velvild í garð Bandaríkjanna eftir árásirnar 2001 að því markmiði að koma Íraksleiðtoganum frá völdum. Í þeim tilgangi mynduðu Bandaríkin nýtt bandalag ríkja í Asíu, Evrópu og Rómönsku Ameríku. Þau sendu Colin Powell utanríkisráðherra til Sameinuðu þjóðanna til að færa rök fyrir því að Írak tengdist al-Qaeda og ætti gereyðingarvopn sem ógnuðu alþjóðlegu öryggi (mynd 15.25). Þótt sumir innan bandarísku leyniþjónustunnar teldu þegar þá að sönnunargögnin sem Powell byggði á væru veik eða gölluð fullyrtu fulltrúar Bush-stjórnarinnar, svo sem Dick Cheney varaforseti, að gereyðingarvopnin væru til og reyndu þannig að tryggja stuðning við innrás Bandaríkjanna.
Innrásin hófst 19. mars 2003, aðeins fáeinum vikum eftir kynningu Powells. Árið 2005 var orðið öllum heiminum ljóst að Írak átti engin gereyðingarvopn og ekki hafði verið sýnt fram á meint tengsl við al-Qaeda. Innrásin stuðlaði hins vegar að ofbeldisfullri upplausn íraska samfélagsins sem herlið bandalagsins átti síðan í erfiðleikum með að ná tökum á árum saman. Óteljandi almennir borgarar féllu; Watson Institute for International and Public Affairs við Brown-háskóla áætlar að milli 184.382 og 207.156 almennir borgarar hafi verið drepnir. Þótt Bandaríkin gætu bent á nokkurn árangur, svo sem kosningarnar í Írak árið 2005 og sakfellingu Saddams Hussein árið 2006 fyrir glæpi gegn mannkyni, hafði orðspor landsins sem hnattræns afls sem gæti beitt valdi sínu til jákvæðra breytinga í heiminum beðið mikinn hnekki.
Afleiðingarnar fyrir Bandaríkin urðu augljósari í október 2006 þegar kommúnistaríkið Norður-Kórea gerði fyrstu tilraun sína með kjarnorkuvopn, atburð sem bandarísk stjórnvöld höfðu árum saman reynt að koma í veg fyrir. Tilraunin var hápunktur áratugalangrar vinnu innan hins einangraða ríkis. Leiðtogar Norður-Kóreu töldu að kjarnorkuvopn myndu tryggja tilvist sína í heiminum eftir kalda stríðið. Bandaríkin og nágrannaríki á borð við Suður-Kóreu og Japan óttuðust hins vegar að hin óstöðuga stjórn Norður-Kóreu kynni að beita vopnunum gegn þeim. Vegna vandamálanna í Írak og rýrnandi stöðu Bandaríkjanna í heiminum var óljóst hvort hægt væri að fæla Norður-Kóreu frá frekari tilraunum eða hvort Bandaríkin gætu latt Íran til að þróa kjarnorkuvopnaáætlun.
Róttækni, flóttafólk og andspyrna
Árið 2011 lauk brottflutningi bandarísks bardagaliðs frá Írak, átta löngum árum eftir innrásina. Vonir um varanlegan frið í Írak brugðust þó með uppgangi Íslamska ríkisins í Írak og Levant (ISIL) (ISIL), bókstafstrúaðs og herskás íslamsks hóps sem einnig var nefndur Íslamska ríkið. ISIL var stofnað árið 1999 og hafði barist gegn bandalaginu undir forystu Bandaríkjanna sem réðst inn í Írak árið 2003. Árið 2014 réðust samtökin á íraskar öryggissveitir og hröktu þær frá nokkrum borgum, meðal annars Ramadi, Fallujah og Mosul. Þau drápu einnig þúsundir jasída, minnihlutahóps í Sinjar-héraði Íraks.
Leiðtogar ISIL lýstu sig forystumenn nýs kalífadæmis, íslamsks ríkis undir stjórn valdhafa sem sagðist vera arftaki Múhameðs og fara með trúarlegt og pólitískt vald yfir öllum múslimum. Flestir múslimar heims hafna þeirri kröfu. Hernaðarbandalag undir forystu Bandaríkjanna sneri aftur til Íraks að beiðni þarlendra stjórnvalda. Á sama tíma háði systursamtök ISIL í Sýrlandi, sem nefndist Íslamska ríkið í Írak og Sýrlandi, stríð bæði gegn sýrlenskum stjórnvöldum og öðrum hópum sem ekki aðhylltust bókstafstrú en vildu einnig koma Bashar al-Assad, forseta Sýrlands, frá völdum. Bandalagið undir forystu Bandaríkjanna, sem sneri aftur til Íraks til að berjast þar gegn Íslamska ríkinu, greip einnig inn í í Sýrlandi.
Óstöðugleiki í Írak og Sýrlandi leiddi til mikils straums flóttafólks yfir Miðjarðarhaf til Evrópu árið 2015 (mynd 15.26). Enn fleiri flúðu ofbeldi sem stefndi að þjóðarmorði í Darfur-héraði í Súdan og margir aðrir reyndu að komast undan ríkjum í upplausn og fátækt víða í Mið-Austurlöndum, Afríku og Asíu. Flóttafólkið og efnahagsfarandfólkið taldi sig geta fundið betra og öruggara líf í þróuðum ríkjum Vesturlanda, einkum Þýskalandi, Svíþjóð, Bretlandi, Frakklandi og Bandaríkjunum, og margt þess var tilbúið að leggja líf sitt í hættu til að ná því markmiði.
Við komuna mættu hóparnir ólíkum viðbrögðum. Sumir sögðu flóttafólkið hafa lifað af áföll og eiga skilið að vera tekið opnum örmum en aðrir töldu það flýja aðstæður sem gistiríkið bæri enga ábyrgð á og myndi valda of miklum menningarlegum og trúarlegum breytingum. Margir Evrópubúar óttuðust til dæmis að flóttafólk frá íslömskum ríkjum myndi hafna gildum þeirra evrópsku ríkja sem það settist að í en þau voru að mestu veraldleg. Margir aðrir telja að múslimar aðhyllist pólitíska öfgastefnu eða styðji hryðjuverk. Angela Merkel, kanslari Þýskalands, brást við hinni vaxandi farandfólkskreppu með því að lýsa yfir: „Við getum þetta!“ og lofaði að Þýskaland tæki á móti 800.000 flóttamönnum árið 2015.
Sumir glöddust yfir boði Merkel en öðrum um alla Evrópu fannst það skammsýnt. Þeir bentu á að þar sem Þýskaland væri í Evrópusambandinu væri flóttafólkið í reynd komið inn í öll önnur ESB-ríki ef það fengi inngöngu í Þýskaland. Andstaða var einnig innan Þýskalands. Þýski hópurinn Föðurlandsvinir í Evrópu gegn íslamsvæðingu Vesturlanda (PEGIDA) var stofnaður árið 2014 og hóf vikulegar göngur í borgum á borð við Dresden þar sem hann lýsti því yfir að opnun dyranna fyrir íslamska heiminum myndi leiða til endaloka Evrópu (mynd 15.27). Þótt PEGIDA legði áherslu á að vera ekki alfarið á móti flóttafólki halda félagar þess áfram að andmæla opinberlega tilvist íslamskrar trúar og menningar í Þýskalandi.
PEGIDA er aðeins ein af nokkrum ofurþjóðernishreyfingum sem styðja öfgakennda þjóðernishyggju og leitast oft við að skapa þjóðlönd þar sem íbúar eru af sama þjóðernisuppruna. Aðrar eru Golden Dawn í Grikklandi, English Defence League í Bretlandi og Identitarian Movement í Austurríki. Slíkir hópar mæla fyrir ríkisborgararétti á grundvelli þjóðernis, berjast gegn innflytjendum utan Evrópu og styðja almennt íhaldssamari samfélagsstefnu. Evrópa er ekki eina heimsálfan þar sem útlendingaandúð hefur aftur orðið að pólitísku baráttumáli á síðustu áratugum. Í Japan eru Nippon Kaigi („Japansráðstefnan“) ofurþjóðernissamtök sem voru stofnuð árið 1997 og berjast fyrir eindregið þjóðernissinnuðu menntakerfi, sterku konungsveldi og jákvæðri túlkun á heimsveldisfortíð Japans. Nationalist Front of Mexico var stofnað árið 2006 og aðhyllist nýfasíska hugmyndafræði og fráhvarf frá hnattvæðingu. Í Bandaríkjunum boða American Freedom Party, American Identity Movement, Patriot Front, National Justice Party og fleiri hópar sambærilegar hugmyndir. Þessir hópar leggja sérlega mikla áherslu á að hindra innflytjendur frá Rómönsku Ameríku í að koma til Bandaríkjanna (mynd 15.28). Þeir eru almennt nýfasískir og mæla fyrir Bandaríkjum sem séu að yfirgnæfandi hluta hvít og evrópsk í menningarlegu tilliti.
Óstöðugleiki ríkja og mannréttindabrot
Margt af farandfólkinu sem kemur að suðurlandamærum Bandaríkjanna flýr efnahagslega og pólitíska óreiðu í heimalöndum sínum. Mynstrið nær marga áratugi aftur í tímann. Mörg þúsund farandfólk frá El Salvador hefur til dæmis komið til Bandaríkjanna á hverju ári, einkum á meðan borgarastyrjöldin í El Salvador stóð og eftir hana (mynd 15.29). Stríðið hófst árið 1979 með valdaráni hersins sem Bandaríkin studdu. Þau óttuðust að róttæk vinstriöfl í El Salvador væru að grafa undan stöðugleika landsins og beina því í átt sem gengi gegn hagsmunum Bandaríkjanna í kalda stríðinu.
Með fjárstuðningi, herþjálfun og miðlun leyniupplýsinga til valdaránsmanna vonuðust Bandaríkin til að endurheimta stöðugleika í El Salvador en hið gagnstæða gerðist. Margir Salvadorbúar töldu herstjórnina ólögmæta og efndu til mótmæla og andspyrnu. Herinn svaraði með eigin ofbeldisverkum, svo sem mannskæðri árás á mótmælendur árið 1980. Hægri sinnaðir vopnaðir hópar, sem oft voru nefndir „dauðasveitir“, börðust einnig gegn vinstri sinnuðum skæruliðum í dreifbýlinu og frömdu morð og fjöldamorð. Þegar landið sökk í óreiðu flúðu margir og fundu skjól í Bandaríkjunum. Nú eru þessir innflytjendur um 2,5 milljónir.
Sambærilegt mynstur borgarastyrjalda og óstöðugleika annars staðar í Mið-Ameríku hefur einnig leitt til mannréttindabrota og aukinna fólksflutninga til Bandaríkjanna. Borgarastyrjöldin í Gvatemala (1960–1996) leiddi til dæmis til fjölmargra mannréttindabrota gegn Gvatemalabúum. Meðal þeirra var meint ofbeldis- og hryðjuverkaherferð stjórnvalda gegn Maja-fólki og bændum sem sökuð voru um að styðja vinstri sinnaða skæruliða. Níkaragva hefur einnig búið við óstöðugleika frá sjöunda áratugnum. Vinstri sinnuð skæruliðasamtök börðust gegn einræði Somoza-fjölskyldunnar, sem ríkti fram á síðari hluta áttunda áratugarins. Árið 1979 tók einn helsti vinstrihópurinn, sandínistar, völdin. Sandínistar voru sósíalistar og innan fárra mánaða höfðu þeir komið á stjórnmálasambandi við Sovétríkin og tóku síðar við efnahags- og hernaðaraðstoð þaðan. Þetta vakti ótta Bandaríkjanna og varð til þess að þau studdu andspyrnu gegn stjórn sandínista. Sá stuðningur jók ofbeldið og stuðlaði að fjölmörgum mannréttindabrotum beggja aðila.
Þótt dregið hafi úr ofbeldi í Mið-Ameríku á síðustu áratugum heldur það áfram annars staðar. Bandaríkin hafa sakað Venesúela, sem hefur í reynd verið einsflokksríki frá árinu 2007, um fjölmörg mannréttindabrot. Þar á meðal eru morð, fangelsanir, pyntingar og stuðningur stjórnvalda við vopnaða hópa sem beita mótmælendur ofbeldi. Sambærilegar ásakanir hafa beinst að stjórnvöldum í Kólumbíu, Kúbu, Ekvador, Perú og Síle. Stjórn Síle framdi fjölmörg mannréttindabrot gegn landsmönnum í einræðistíð Augusto Pinochet (1973–1990). Þar á meðal voru pyntingar, aftökur og kynferðisofbeldi gegn vinstri sinnuðum pólitískum andstæðingum. Pinochet er látinn en mannréttindasamtök halda því fram að brotin haldi áfram, einkum gegn frumbyggjahópum og fólki sem skilgreinir sig sem LGBTQ+.
Sambærileg mannréttindabrot einræðisstjórna eru einnig viðvarandi veruleiki víða í Afríku. Frá apríl til júlí 1994 voru nær 800.000 manns drepnir í Rúanda þegar áætlað er að 200.000 úr meirihlutahópi hútúa hafi reynt að útrýma minnihlutahópi tútsa og öllum hútúum sem reyndu að vernda þá. Vopnuð átök í ríkjum á borð við Líberíu, Búrkína Fasó, Kamerún, Lýðstjórnarlýðveldið Kongó, Nígeríu og Sómalíu hafa einnig leitt til fjölmargra mannréttindabrota. Í nokkrum ríkjum hafa herská íslömsk samtök framið fjöldamorð á almennum borgurum og markviss morð. Þar á meðal eru árásir Boko Haram, Íslamska ríkisins í Vestur-Afríku og Íslamska ríkisins á Stór-Sahara, sem bera ábyrgð á dauða mörg hundruð manna undanfarin ár. Stjórnvöld þessara ríkja hafa svarað með eigin grimmdarverkum. Árið 2021 réðust stjórnarhersveitir í Mið-Afríkulýðveldinu til dæmis á mosku og drápu fjórtán manns.
Stjórnvöld víða í Afríku hafa oft beitt ofbeldi til að brjóta á bak aftur mótmæli gegn stjórnvöldum. Í hinu litla suður-afríska ríki Esvatíní, sem áður nefndist Svasíland, leystu stjórnarhersveitir til dæmis upp mótmæli fyrir lýðræði árið 2021, drápu áttatíu manns og særðu meira en tvö hundruð. Mun fleiri sem mótmæltu stjórn Mswati III, konungs Esvatíní, voru handteknir (mynd 15.30). Sambærilegar aðgerðir gegn mótmælendum í Súdan það ár kostuðu fimmtíu og þrjá lífið. Önnur brot stjórnvalda víða í álfunni hafa leitt til langra fangelsisdóma og jafnvel dauða mótmælenda, uppljóstrara og blaðamanna sem hafa gagnrýnt stefnu stjórnvalda.
Í Asíu sýna Mjanmar og Kína að mannréttindabrot geta komið fram þar sem kynþátta- og trúarfordómar gegn minnihlutahópum eru miklir. Róhingjar, múslimskur minnihlutahópur í Mjanmar þar sem flestir íbúar eru búddistar, hafa sætt kúgun kynslóðum saman, meðal annars með formlegri útilokun frá ríkisborgararétti árið 1982. Þar sem þeir eru fámennur minnihlutahópur og stærri hópur búddista lítur þá tortryggnisaugum hafa þeir lengi verið berskjaldaðir fyrir árásum. Árið 2017 jókst grimmd gegn róhingjum verulega og hratt af stað fjöldaflutningi meira en 700.000 manna til nágrannaríkisins Bangladess. Árið 2022 bjó nær ein milljón róhingja enn í stórum flóttamannabúðum þar (mynd 15.31).
Annað dæmi um ríkisstyrkt ofbeldi gegn þjóðernisminnihluta er kúgun úígúra í Kína (mynd 15.32). Úígúrar eru um ellefu milljónir, flestir múslimar af tyrkneskum uppruna, og búa í Xinjiang í norðvesturhluta landsins. Kínversk stjórnvöld hafa kúgað þá áratugum saman og haldið því fram að margir aðhyllist öfgakenndar hugmyndir um að stofna eigið íslamskt ríki, sem Kína telur ógna friðhelgi landsvæðis síns. Stefna Kína hefur verið að þvinga úígúra til að laga trúarskoðanir sínar betur að þjóðernissinnuðum boðskap ríkisins og uppræta aðskilnaðarhreyfingar. Að minnsta kosti frá árinu 2017 hefur Kína handtekið nokkur hundruð þúsund úígúra og vistað þá í því sem stjórnvöld kalla starfsmenntamiðstöðvar. Mannréttindasamtök hafa hins vegar lýst þeim sem endurmenntunarbúðum sem eigi að þvinga úígúra til að afneita íslam og gerast tryggir kínverskir borgarar. Tiltölulega lítið er vitað um hinar fjölmörgu búðir vegna þess að ríkið stjórnar upplýsingum og neitar því að ofbeldi eigi sér stað innan þeirra.
Konur og stúlkur verða oft verst úti í ofbeldi þegar óstöðugleiki ríkir eða ríki standa að kúgun minnihlutahópa. Bæði róhingjakonur og úígúrakonur hafa lýst kynferðisofbeldi sem ríkið framdi eða hafði veitt þegjandi samþykki sitt. Árið 2014 fordæmdi heimurinn árás íslömsku hryðjuverkasamtakanna Boko Haram á stúlknaskóla í Nígeríu og brottnám 276 nemenda, að mestu kristinna stúlkna. Margar þeirra voru þvingaðar í hjónaband með liðsmönnum Boko Haram eða seldar í kynlífsþrælkun. Þær sem komust undan hafa lýst barsmíðum, kynferðisárásum og pyntingum. Þótt þessi atburður vekti heimsathygli, meðal annars forsetafrúarinnar Michelle Obama, hafa mörg sambærileg brottnám átt sér stað bæði fyrr og síðar án þess að fá nánast nokkra alþjóðlega umfjöllun (mynd 15.33).
Staða kvenna í Afganistan er sérlega alvarleg. Eftir að talibanar náðu aftur völdum í landinu í ágúst 2021 í kjölfar brottfarar Bandaríkjahers hafa þeir afnumið nær öll áður varin borgararéttindi kvenna og stúlkna. Afgönskum konum hefur verið neitað um menntun, heilbrigðisþjónustu og borgararéttindi, svo og tjáningarfrelsi, ferðafrelsi og félagafrelsi. Þær þurfa að hylja allan líkamann utandyra og öryggisverðir skoða þær reglulega til að tryggja að þær séu rétt klæddar og í fylgd karlkyns ættingja. Þar sem tegundir starfa sem þær mega gegna eru nú takmarkaðar hefur mörgum afgönskum konum reynst erfitt að afla nægs fjár til að framfleyta sér eða fjölskyldum sínum líkt og þær gerðu áður.
Hnattræna norðrið og hnattræna suðrið
Veruleiki margra í Afríku, Asíu og Rómönsku Ameríku minnir skýrt á hið mikla bil milli þess sem sumir nefna hnattræna norðrið og hnattræna suðrið. Heitin lýsa grófu landfræðilegu mynstri í dreifingu ríkustu og fátækustu ríkja heims. Flest ríkustu ríkin, svo sem Bandaríkin, Kanada og ESB-ríkin, eru í norðri en fátækari ríki eru flest í suðri (mynd 15.34). Auðug ríki á borð við Ástralíu, Nýja-Sjáland og Singapúr eru þó einnig á suðurhveli og því endurspegla heitin í raun efnahagslegan veruleika en ekki landafræði. Þar að auki eru ekki allir sem búa í ríkjum hnattræna suðursins fátækir en þeir sem eru það hafa tekjur sem nema aðeins broti af meðaltekjum íbúa ríkja hnattræna norðursins. Heimurinn er margbrotinn og sá margbreytileiki vinnur gegn einfaldri flokkun.
Mörg efnahagsvandamál hnattræna suðursins má rekja til arðráns heimsvaldastefnunnar, stundum margar aldir aftur í tímann. Ríki í hnattræna norðrinu, einkum í Evrópu, uppskáru gjarnan ávinninginn af arðráninu. Arfleifð nýlendustefnu og heimsvaldastefnu í Afríku sunnan Sahara, Rómönsku Ameríku og sunnanverðri Asíu hefur áfram áhrif á ríkin í formi mikillar spillingar stjórnvalda, vanþróaðs iðnaðar og landamæra sem voru dregin í þágu heimsvelda en ekki hópanna sem þar bjuggu. Í Afríku skildu landamæri sem dregin voru í þágu heimsvelda oft meðlimi sama þjóðernishóps að í ólíkum ríkjum en þvinguðu fjandsamlega hópa inn í sama ríki. Ofbeldisfull þjóðernisátök hafa oft hlotist af því.
Jafnvel ríki í hnattræna suðrinu sem eru rík af auðlindum hafa átt erfitt með að þróa efnahagslíf sitt undanfarna áratugi. Þau eiga raunar oft erfiðara með að sinna innlendum þörfum en ríki sem búa við tiltölulega litlar auðlindir. Vandinn er stundum nefndur auðlindabölvunin, hugtak sem breski hagfræðingurinn Richard Auty mótaði árið 1993, og gerir auðlindarík ríki viðkvæm fyrir einræði, miklum átökum og litlum hagvexti. Ríki með litlar auðlindir fjármagna stjórnvöld yfirleitt að mestu með sköttum borgaranna. Það leiðir til meira aðhalds almennings með ráðstöfun fjárins og stjórnvalda sem bregðast betur við þörfum hans. Stjórnvöld í auðlindaríkum ríkjum geta hins vegar nýtt arðbæran vinnslugreinar á borð við olíuvinnslu til að fjármagna opinber útgjöld. Þar sem hagnaðurinn er oft mjög mikill eru fjölmörg tækifæri til spillingar stjórnvalda. Tilraunir til að ná stærri hluta arðsins stuðla einnig að átökum og stundum einræðisstjórnum þegar stjórnmálamenn nota fé til að umbuna stuðningsfólki sínu og fjármagna öryggissveitir sem þagga niður í andstæðingum og bæla mótmæli. Eftirlit almennings með hugsanlegri spillingu er jafnframt yfirleitt minna.
Afríkuríkið Angóla, sem er ríkt af demöntum og olíu, hefur glímt við auðlindabölvunina. Árið 2018 nam olía meira en 92 prósentum útflutnings landsins og olíuiðnaðurinn stóð undir um þriðjungi VLF þess. Frá sjálfstæði undan Portúgal árið 1975 hefur landið gengið í gegnum stríð og fjöldamorð innanlands. Stærstan hluta tímabilsins, fram til 2017, stjórnaði José Eduardo dos Santos Angóla en hann sætti reglulega alþjóðlegri gagnrýni fyrir kosningasvik, spillingu og einræði. Stór hluti valds hans byggðist á olíurentu sem olíufyrirtæki starfandi í Angóla greiddu honum. Hann notaði hana til að kúga andstæðinga sína, halda völdum og veita fé og fríðindi ríkulega til fjölskyldu sína og nánustu tengiliði. Olíurenturnar voru miklar en tiltölulega lítið af fénu skilaði sér til almennings, sem bjó að mestu við fátækt (mynd 15.35). Ófriður veikti einnig getu Angóla til að brauðfæða sig. Hungursneyð ríkti á níunda og tíunda áratugnum og margt menntað og hæft starfsfólk flutti úr landi í leit að tækifærum. Árið 2019 voru 41 prósent landsmanna undir innlendum fátæktarmörkum, 30 prósent fullorðinna höfðu ekki lokið grunnskólanámi og 53 prósent landsmanna höfðu ekki aðgang að rafmagni.
Þótt Angóla sé öfgafullt dæmi eru vandamál landsins almennt dæmigerð fyrir mörg ríki hnattræna suðursins, einnig þau sem auðlindabölvunin hefur ekki áhrif á. Árið 2015 bjuggu um 85 prósent þeirra sem lifðu við sára fátækt í heiminum — á minna en 1,90 Bandaríkjadölum á dag — í Afríku sunnan Sahara og Suður-Asíu og helmingur þeirra bjó í aðeins fimm ríkjum: Indlandi, Bangladess, Nígeríu, Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó og Eþíópíu. Margir þeirra hefur ekki aðgang að vandaðri heilbrigðisþjónustu, innviðum, menntunargögnum og fjarskiptakerfum. Þeir búa við mikla hættu á hungursneyð, sjúkdómum og dauðsföllum vegna pólitísks óstöðugleika. Þeir búa einnig við fæðuóöryggi. Samkvæmt Sameinuðu þjóðunum stóðu um 800 milljónir manna frammi fyrir hungri árið 2020, margar þeirra í hnattræna suðrinu. Þetta fólk er einnig berskjaldaðra fyrir náttúruhamförum á borð við fellibylji, jarðskjálfta, flóðbylgjur og hitabylgjur. Ríki þeirra eru líklegri til að glíma við umhverfis- og iðnaðarmengun og margvísleg áhrif loftslagsbreytinga.
Viðleitni alþjóðastofnana á borð við Alþjóðabankann og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn (IMF) hefur að minnsta kosti að hluta mildað þessa erfiðleika. Alþjóðabankinn hefur hvatt til samfélagsdrifinnar þróunar með stuðningi við áætlanagerð og fjárfestingar stjórnvalda sem setja nálgun neðan frá í forgang. Hann hefur hjálpað ríkjum að takast á við síendurteknar náttúruhamfarir, til dæmis með fjármögnun snemmbúinna viðvörunarkerfa vegna flóðbylgna í Suðaustur-Asíu. Hann hefur einnig veitt fé til að mæta menntunarþörfum, byggja innviði fyrir hreint vatn og berjast gegn hungri með aukinni landbúnaðarframleiðslu. Á sama hátt hefur IMF byggt upp sjóð fjármagns sem ríki geta nýtt þegar þau lenda í fjárhagserfiðleikum.
Þótt báðar stofnanir geti bent á margvíslegan árangur sinn hafa þær stundum gert vandann verri. Gagnrýnendur á borð við hagfræðinginn Joseph Stiglitz benda til dæmis á hin fjölmörgu skilyrði sem IMF setur ríkjum þegar þau leita aðstoðar. Þar á meðal eru aukin einkavæðing, afnám verndarstefnu, hærri vextir og aðhaldsaðgerðir sem draga úr ríkisútgjöldum. Stiglitz og aðrir hafa bent á að slík skilyrði gagnist gjarnan erlendum lánardrottnum í hnattræna norðrinu en skaði fátækt verkafólk í ríkjunum sem IMF segist vera að bjarga. Sambærileg gagnrýni hefur beinst að Alþjóðabankanum. Margir hafa haldið því fram að hnattræna suðrið eigi ekki nægilega marga fulltrúa innan stofnunarinnar og því hafi fátæk ríki tiltölulega lítil áhrif á stofnunina, stefnu hennar og aðgerðir.