15.2 Deilur um umhverfismál
15.2 Deilur um umhverfismál
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Umhyggja fyrir jörðinni og ótti við skaðleg áhrif mannkyns eru síður en svo ný af nálinni. Nútímaumhverfisverndarhreyfingin, sem einkennist af baráttu á opinberum vettvangi, á þó rætur í viðbrögðum nítjándu aldar við iðnvæðingu. Rithöfundar þess tíma, svo sem George Perkins Marsh, John Ruskin, Octavia Hill og margir fleiri, lýstu rómantískri sýn á náttúruna sem var í skarpri andstöðu við þær breytingar sem iðnvæðingin olli allt í kringum þá. Hugmyndir þeirra urðu kveikjan að náttúruvernd og stofnun þjóðgarða, fyrst í Bandaríkjunum og síðar í Ástralíu, Suður-Afríku, Indlandi og ríkjum Evrópu. Áhyggjur af umhverfinu hafa aðeins aukist enda þurfa samfélög um allan heim nú að glíma við gríðarlegar og viðvarandi afleiðingar vaxandi iðnvæðingar, sem birtast einkum í þeirri hnattrænu ógn sem loftslagsbreytingar fela í sér.
Uppgangur umhverfishyggju
Eftir síðari heimsstyrjöldina, þegar Bandaríkin og Evrópa nutu áður óþekkts hagvaxtar og ört hækkandi lífskjara, urðu áhyggjur af ástandi umhverfisins sýnilegri og fengu pólitískt vægi. Í hinum þróuðu Vesturlöndum átti fólk af kynslóðinni sem komst til fullorðinsára á sjöunda áratugnum stundum erfitt með að sætta velmegun sína við þá vitneskju að henni fylgdu hörmulegar afleiðingar fyrir umhverfið. Afleiðingarnar einskorðuðust ekki við þróuð ríki. Á sjötta og sjöunda áratugnum þróuðu landbúnaðarvísindamenn, sem hluta af grænu byltingunni, ný afkastamikil afbrigði hrísgrjóna og hveitis, tilbúinn áburð og varnarefni sem juku matvælaframleiðslu bæði í þróuðum ríkjum og þróunarríkjum. Milljónum manna var þannig bjargað frá hungri og ungbarnadauði í þróunarríkjum minnkaði. Vísindamaðurinn Norman Borlaug, sem var talinn eiga stærstan þátt í grænu byltingunni, hlaut friðarverðlaun Nóbels árið 1970 fyrir störf sín. Ávinningurinn kostaði þó sitt á margvíslegan hátt. Smábændur þurftu að taka lán til að kaupa nýju afkastamiklu fræin, áburðinn og varnarefnin og margir þeirra skuldsettu sig verulega. Aukin notkun nýju nytjajurtaafbrigðanna dró úr líffræðilegri fjölbreytni og tilbúinn áburður og varnarefni menguðu jarðveg og vatn.
Árið 1962 gaf Rachel Carson út metsölubók sína Silent Spring (Þögult vor), þar sem hún réðst gegn útbreiðslu hættulegra varnarefna á borð við DDT (mynd 15.9). Carson tengdi pólitískt vald efnaiðnaðarins við margvísleg skaðleg áhrif efna sem bárust í matvæli og mannslíkamann. Stóru efnafyrirtækin fordæmdu bókina harðlega en áhrif hennar voru óumdeilanleg. Hún komst í úrslit bandarísku bókmenntaverðlaunanna National Book Awards í flokki fræðirita og hugmyndir hennar veittu heilli kynslóð ungs baráttufólks innblástur. Árið 1972 var notkun DDT í bandarískum landbúnaði bönnuð.
Bók Carson náði til vaxandi hóps fólks sem hafði áhyggjur af því að hagvöxturinn sem það naut væri ósjálfbær fyrir umhverfið. Röð vistfræðilegra hamfara sem vöktu mikla athygli almennings staðfesti óttann. Þar á meðal voru olíulekinn í óshólmum Nígerfljóts í Nígeríu árið 1958, upphaf kolanámubrunans í Centralia í Pennsylvaníu árið 1962 (sem logar enn), olíulekinn úr Torrey Canyon við Bretland árið 1967, eldurinn í Cuyahoga-fljóti í Ohio árið 1969 og olíulekinn við Santa Barbara árið 1969. Á áttunda áratugnum höfðu áhyggjur af umhverfinu leitt til pólitískra aðgerða. Í apríl 1970 tóku um það bil tuttugu milljónir manna í Bandaríkjunum þátt í fyrsta degi jarðar í heiminum, grasrótarhreyfingu sem ætlað var að vekja almenning til vitundar um umhverfismál (mynd 15.10).
Árið 1972 gáfu vísindakonan Donella Meadows og fleiri við Massachusetts Institute of Technology út skýrsluna The Limits to Growth (Takmörk vaxtar). Þar var tölvulíkönum beitt til að spá því að mannkynið myndi brátt ná endanlegum mörkum auðlindanýtingar sinnar með hörmulegum afleiðingum. Rómarklúbburinn, samtök vísindafólks, hagfræðinga og annarra menntamanna sem ekki voru rekin í hagnaðarskyni, pantaði skýrsluna en samtökin voru stofnuð árið 1968 til að takast á við hnattrænan vanda á borð við mengun og hnignun umhverfis. The Limits to Growth (Takmörk vaxtar) fékk mikla útbreiðslu og styrkti áhyggjur almennings af víðtækri umhverfiskreppu á jörðinni.
Næsta áratuginn fjölgaði grænum flokkum, stjórnmálaflokkum sem skipulögðu sig um umhverfismál, í ríkjum Evrópu og nutu þeir vinsælda meðal ungs og vel menntaðs fólks. Sumir stofnenda grænna flokka, svo sem Petra Kelly í þýska Græningjaflokknum, höfðu stundað nám í Bandaríkjunum og orðið fyrir áhrifum af umhverfisverndarhreyfingunni þar. Á tíunda áratugnum störfuðu grænir flokkar í nær öllum ríkjum Evrópu og einnig í Bandaríkjunum, Kanada, Argentínu, Síle, Ástralíu og Nýja-Sjálandi.
Vaxandi áhyggjur af kjarnorkutækni voru meðal þess sem knúði græna flokka áfram í Evrópu. Eftir að fyrsti kjarnakljúfurinn til orkuframleiðslu var tekinn í notkun árið 1951 urðu kjarnorkuver algeng í Bandaríkjunum, Evrópu og Sovétríkjunum. Kjarnorka hafði eitt sinn verið hyllt sem hreinni valkostur en mengandi kolaorka en uppbygging hennar tók að hægja á sér þegar umhverfismeðvitað fólk um allan heim lýsti áhyggjum af hugsanlegri hættu. Fréttir af bráðnun hluta kjarnakljúfsins í Three Mile Island-kjarnorkuverinu í Pennsylvaníu árið 1979 færðu hinni þegar öflugu hreyfingu gegn kjarnorku nýjan kraft.
Three Mile Island-slysið er enn talið versta kjarnorkuslys í sögu Bandaríkjanna en við það losnuðu geislavirkar lofttegundir úr verinu og bárust út í nágrennið. Eftir að fréttir bárust almenningi flúðu meira en 100.000 íbúar svæðið. Þrátt fyrir tilraunir Jimmy Carter forseta til að róa almenning braut atburðurinn niður trú þjóðarinnar á að unnt væri að reka slík orkuver með öruggum hætti. Aðeins fáeinum árum síðar, árið 1986, varð slys í kjarnorkuverinu í Tsjernóbýl í Úkraínu, sem þá var hluti Sovétríkjanna. Það olli mestri stjórnlausri losun geislavirkra efna sem skráð hefur verið. Þótt Sovétríkin greindu frá því að aðeins þrjátíu og einn hefði látist af beinum völdum slyssins þurfti að flytja meira en 200.000 manns búferlum í kjölfar þess. Árið 2005 áætluðu Sameinuðu þjóðirnar að fjögur þúsund til viðbótar kynnu enn að deyja vegna geislunarinnar sem losnaði í Tsjernóbýl. Svæðið umhverfis Tsjernóbýl var lýst bannsvæði og orðspor Sovétríkjanna sem hæfs og tæknilega þróaðs stórveldis beið óbætanlegan hnekki.
Það var einnig á níunda áratugnum sem vísindafólk greindi fyrst „gat í ósonlaginu“ yfir Suðurskautslandinu. Ósonlagið er sá hluti efri laga lofthjúps jarðar þar sem styrkur ósonsameinda er sérlega mikill (mynd 15.12). Það hindrar stóran hluta þeirrar hugsanlega skaðlegu sólargeislunar sem berst náttúrulega til jarðar og er því lífsnauðsynlegt fyrir lífið á reikistjörnunni eins og við þekkjum það. Fréttirnar um gat í laginu — svæði þar sem óson hafði rýrnað verulega vegna notkunar manngerðra efna í algengum neysluvörum á borð við úðabrúsa, kælimiðla og matvælaumbúðir — komu almenningi í opna skjöldu. Sumt umhverfisverndarfólk spáði heimsendakenndri náinni framtíð þar sem milljarðar myndu deyja úr húðkrabbameini af völdum sólarinnar og yfirborð jarðar yrði óbyggilegt.
Á níunda áratugnum og snemma á þeim tíunda jukust einnig áhyggjur af stöðu hins ómetanlega Amazon-regnskógar. Hreyfingin sem nefndist Save the Rainforest (Bjargið regnskógunum) leiddi saman fagfólk í umhverfisvernd og áhyggjufulla borgara til að vekja athygli á skógareyðingu. Víðáttumiklum regnskógum Brasilíu hafði verið ógnað frá sjöunda áratugnum þegar nautgripabændur og aðrir hófu að ryðja þúsundir ekra af ósnortnum skógi. Fáir veittu þessu mikla athygli fram á níunda áratuginn. Þá jukust áhyggjur í auðugum ríkjum af því tjóni sem stórir nautakjötsframleiðendur og önnur fjölþjóðafyrirtæki ollu fólki og auðlindum í þróunarríkjum, meðal annars með því að eyða „lungum jarðar“ — trjám sem framleiða súrefni og taka upp koltvísýring frá iðnaðarferlum — og fleiri tóku að veita málinu athygli.
Umhverfisverndarfólk lagði áherslu á einstaka líffræðilega fjölbreytni regnskógarins og varaði við afleiðingum þess að eyðileggja eina uppsprettu lyfja sem kynnu að breyta heiminum, auk búsvæða dýrategunda sem finna má hvergi annars staðar á jörðinni. Mannfræðingar og baráttufólk úr röðum frumbyggja ræddu áhrifin á frumbyggja sem bjuggu og veiddu í regnskóginum og áttu á hættu að missa bæði heimili sín og lífsviðurværi. Þessar viðvaranir runnu saman við áhyggjur þróaðra ríkja af óhóflegri neyslu og því að lifa um efni fram. Af þessu varð herferðin Save the Rainforest (Bjargið regnskógunum). Árið 1991 hafði viðleitnin borið árangur og skógareyðing í Amazon minnkað niður í eitt lægsta hlutfall sem mælst hafði. Á árunum 2005 til 2010 tókst Brasilíu að draga úr eyðingunni en enn eru milljónir hektara ruddir árlega.
Það var einnig seint á níunda áratugnum sem stór hluti heimsbyggðarinnar kynntist fyrst hugtakinu hnattræn hlýnun, almennri hækkun hitastigs jarðar sem vísindafólk hefur greint undanfarin um það bil tvö hundruð ár. Samstaða ríkir um að hlýnunin stafi af stöðugt auknum bruna jarðefnaeldsneytis frá upphafi iðnbyltingarinnar. Ferlið hefur stuðlað að auknum styrk gróðurhúsalofttegunda, sem halda enn meiri varma innan lofthjúps jarðar. Hnattræn hlýnun er aðeins einn þáttur loftslagsbreytinga, víðtækara fyrirbæris sem nær meðal annars til breytinga á hitastigi, veðri, stormavirkni, vindafari og sjávarstöðu, auk annarra áhrifa á reikistjörnuna.
Bæði hnattræn hlýnun og loftslagsbreytingar skapa gríðarlegar áskoranir til framtíðar. Hækkandi sjávarstaða kann að gera sumar stórar strandborgir um heim allan óbyggilegar. Öflugri stormar, flóð og meiri hiti geta gert líf óbærilegt á heilum landsvæðum. Öfgaveður á borð við fellibylji og hitabylgjur, auk skógarelda af völdum þurrka og hás hita, getur orðið þúsundum manna að bana eða valdið þeim meiðslum og eignatjóni upp á milljarða dala. Heitari og rakari aðstæður kunna að stuðla að fjölgun skordýra sem dreifa smitsjúkdómum á borð við malaríu og Vestur-Nílarveiki. Þessar breytingar munu líklega aftur leiða til vandamála um allan heim. Alþjóðabankinn áætlar að meira en 200 milljónir manna kunni að verða loftslagsflóttafólk, það er fólk sem neyðist til að flýja heimili sín til að finna lífvænlegar loftslagsaðstæður annars staðar, á næstu áratugum.
Umhverfishyggja í samtímanum
Margir áberandi talsmenn umhverfishyggju og stefnu um að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis hafa komið frá Bandaríkjunum og þróuðum ríkjum Evrópu. Sumar áhyggjur þeirra af ástandi umhverfisins spretta af eigin velmegun og þeirri tilfinningu að hún sé ósjálfbær. Umhverfisáhyggjur þeirra hafa þó oft rekist á hagsmuni þróunarríkja sem beinast að mestu að hagvexti. Áhyggjur af Amazon-regnskóginum eru dæmi um þessa togstreitu.
Eyðing regnskógarins stafaði að mestu af útþenslu nautgriparæktar og síðar akuryrkju á vatnasviði Amazonfljóts. Þegar regnskógartré eru felld í þessum tilgangi losnar gróðurhúsalofttegundin koltvísýringur (CO 2) og stuðlar að hnattrænni hlýnun. Nautgriparækt eykur einnig magn metans, annarrar gróðurhúsalofttegundar sem nautgripirnir sjálfir mynda. Umhverfisverndarfólk í Bandaríkjunum og Evrópu horfði skelfingu lostið á aukningu gróðurhúsalofttegunda og missi búsvæða dýra, plantna og trjáa en landhreinsunin skapaði mörgum Brasilíumönnum efnahagsleg tækifæri. Hún skapaði fátæku verkafólki störf, gaf af sér timbur til mannvirkjagerðar og opnaði land þar sem bændur gátu beitt nautgripum og ræktað nytjajurtir til neyslu innanlands eða útflutnings í hagnaðarskyni.
Deilur um hvort þessar afleiðingar séu jákvæðar eða neikvæðar endurspegla þá staðreynd að þróuð ríki hafa að mestu losnað undan áhyggjum af því að komast af. Þau geta nú einbeitt sér að sjálfbærni en þróunarríki á borð við Brasilíu þurfa að nýta náttúruauðlindir sínar til að komast af og bæta efnahagsstöðu sína. Á árunum 1990 til 2019 nær fjórfaldaðist kolanotkun Kína. Orkuþörf landsins hefur orðið gríðarleg eftir því sem það hefur iðnvæðst og lífskjör borgaranna batnað. Kínverjar eru vissulega gagnrýndir fyrir mikla kolanotkun, sem losar gróðurhúsalofttegundir og stuðlar að hnattrænni hlýnun, en stefna þeirra bendir til þess að þeim sé enn meira í mun að viðhalda áframhaldandi vexti og þróun landsins.
Samtök á borð við Greenpeace, umhverfisverndarsamtök sem voru stofnuð árið 1971, lýsa stundum vanþóknun á slíkum sjónarmiðum. Á áttunda áratugnum þrýstu Greenpeace og önnur umhverfisverndarsamtök til dæmis á um bann við selveiðum um allan heim og sögðu þær ósjálfbærar og grimmdarlegar gagnvart dýrunum. Margir í Kanada og öðrum heimskautasvæðum byggja lífsviðurværi sitt hins vegar á selveiðum. Þeim fannst Greenpeace og annað umhverfisverndarfólk grafa undan atvinnugrein þeirra og torvelda þeim að sjá fjölskyldum sínum farborða. Þeir kunnu því illa að samtök sem virtust vita lítið um líf þeirra drægju upp þá mynd að þeir væru miskunnarlausir dráparar.
Sambærileg átök brutust út í skógum norðvesturhluta Bandaríkjanna við Kyrrahaf á níunda áratugnum þegar umhverfisverndarfólk efldi mótmæli gegn skógarhöggi til að vernda flekkugluna, tegund í yfirvofandi hættu sem á náttúruleg heimkynni í ríkjum á borð við Washington og Oregon (mynd 15.13). (Tegundir í yfirvofandi hættu eru þær sem stjórnvöld telja líklegar til að verða brátt í útrýmingarhættu.) Tugþúsundir skógarhöggsmanna sem reiddu sig á atvinnugreinina til að lifa af kvörtuðu yfir því að þótt áhyggjurnar af umhverfinu væru raunverulegar ætti lífsviðurværi þeirra að ganga fyrir afkomu einstakrar tegundar. Átökin urðu þekkt sem Timber Wars (skógarhöggsdeilurnar) og fengu gífurlega athygli fjölmiðla seint á níunda áratugnum og snemma á þeim tíunda. Að lokum leituðu bandarísk stjórnvöld málamiðlunar með Northwest Forest Plan (Skógaráætlun Norðvestursins) árið 1994, sem takmarkaði skógarnýtingu en fullnægði hvorugum hópnum.
Hnattræn viðbrögð við loftslagsbreytingum
Ríki um allan heim hafa reglulega reynt að takast sameiginlega á við umhverfisvanda. Montreal-bókunin frá 1987 var alþjóðlegt samkomulag um að banna og hætta í áföngum notkun tiltekinna efna í iðnaðar- og neysluvörum, í þeirri von að náttúruleg ferli endurheimtu ósonlag jarðar. Samkomulagið tók gildi nær samstundis og ósonlagið hefur batnað jafnt og þétt síðan. Vísindafólk gerir ráð fyrir að það hafi náð sér að fullu árið 2070, ef ekki fyrr.
Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna árið 1989 flutti Margaret Thatcher, forsætisráðherra Bretlands, brýna viðvörun um umhverfið og einkum loftslagsbreytingar. Hún hvatti heiminn til að taka kjarnorku í notkun í stað kolaorkuvera en viðurkenndi að grænu flokkarnir, sem nutu sífellt meiri áhrifa, væru enn staðráðnir í að koma í veg fyrir útbreiðslu kjarnorkutækni.
Ræða Thatcher markaði hnattræna viðurkenningu á að hlýnun og loftslagsbreytingar væru brýn vandamál sem krefðust alþjóðlegra lausna. Í ljósi árangurs Montreal-bókunarinnar lagði hún til sambærilega lausn á loftslagsbreytingum en hún mætti andstöðu Bandaríkjanna. Bæði Reagan og Thatcher höfðu komist til valda með því að aðhyllast nýfrjálshyggju í efnahagsmálum, sem kallar á markaðsmiðaðar leiðir og að dregið sé úr regluverki. Reagan lét sér fátt um finnast, jafnvel eftir að James Hansen, loftslagsvísindamaður í þjónustu Bandaríkjastjórnar, bar vitni fyrir Bandaríkjaþingi um að hnattræn hlýnun væri raunveruleg og hættuleg ógn (mynd 15.14).
Þrátt fyrir andstöðu Bandaríkjanna hélt alþjóðasamfélagið áfram af fullum krafti. Árið 1988 tókst Sameinuðu þjóðunum að koma á Rammasamningi Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar (UNFCCC). UNFCCC var stofnaður í Rio de Janeiro í Brasilíu árið 1992 og boðar árlega til samningaviðræðna aðildarríkja. Merkir fundir hafa farið fram í Kyoto (1997), Kaupmannahöfn (2009), París (2015) og Edinborg (2021). Parísarsamkomulag UNFCCC frá 2015 tók mið af greiðslugetu hvers aðildarríkis vegna umfangsmikilla umskipta frá jarðefnaeldsneyti. Samkvæmt samkomulaginu á hvert ríki á fimm ára fresti að leggja sitt af mörkum í samræmi við eigin þarfir og getu til að greiða fyrir nýja orkuinnviði, þótt ekki sé til neitt framfylgdarkerfi. Markmið Parísarsamkomulagsins er að hnattræn hlýnun haldist innan við 2 °C (3,6 °F) umfram það sem var við upphaf iðnvæðingar, um árið 1750. Sumir hafa sagt samkomulagið árangursríkt skref í átt að þessu markmiði en aðrir telja að mörg ríki standi ekki við loforð sín.