15.1 Alþjóðlegt efnahagslíf

15.1 Alþjóðlegt efnahagslíf

Námsmarkmið

Í lok þessa hluta átt þú að geta:

• Útskýrt hvernig viðskiptasamningar og tilraunir til að setja alþjóðaviðskiptum reglur hafa mótað alþjóðlegt efnahagslíf frá tíunda áratugnum
• Greint hvernig fjölþjóðafyrirtæki hafa haft áhrif á stjórnmál, verkafólk og umhverfi í þróunarríkjum
• Rætt hvernig hnattvæðing hefur haft áhrif á verkafólk um allan heim

Að mörgu leyti voru fyrri og síðari heimsstyrjöldin aðeins rof um stundarsakir í aldalöngu ferli samþættingar heimsins. Þetta ferli er oft nefnt hnattvæðing, það er samtenging samfélaga og efnahagskerfa um heim allan fyrir tilstilli viðskipta, tækni og upptöku og miðlunar menningarþátta. Hnattvæðing auðveldar flutning vara, fólks, tækni og hugmynda yfir landamæri ríkja. Sagnfræðingar hnattvæðingar benda á að hún eigi sér mjög langa sögu. Á dögum Rómaveldis og Han-ættarinnar tengdust Evrópubúar og Asíubúar með viðskiptum eftir Silkivegunum. Á fjórtándu öld breiddist svartidauði frá Asíu til Evrópu og Norður-Afríku og drap fólk í öllum heimsálfunum þremur. Með landnámi Evrópumanna í Ameríku á sextándu og sautjándu öld og nýlendunámi Breta í Ástralíu fléttuðust allar byggðar heimsálfur inn í skipti á fólki, vörum og hugmyndum. Þessi skipti jukust á nítjándu öld bæði vegna tækniþróunar og heimsvaldastefnu iðnvæddra ríkja. Aðeins heimsstyrjaldir tuttugustu aldar stöðvuðu þau um stundarsakir. Þegar heimsstyrjöldunum lauk færðist hnattvæðingin ekki aðeins aftur inn á þá braut sem hún hafði fylgt fyrir fyrri heimsstyrjöldina heldur jókst hraði hennar þrátt fyrir kalda stríðið og afnýlenduvæðingu í Asíu og Afríku. Þegar kalda stríðinu lauk tryggðu Bandaríkin og sífellt öflugri fyrirtæki að kapítalismi og markaðshagkerfi yrðu ráðandi um heim allan.

Alþjóðaviðskipti

Efnahagsþróun og iðnvæðing héldu áfram um allan heim, jafnvel í kalda stríðinu og afnýlenduvæðingunni. Japan og Vestur-Þýskaland, sem höfðu verið lögð í rúst og beðið ósigur á fimmta áratugnum, voru sláandi dæmi. Bæði ríkin köstuðu sér af fullum krafti út í endurreisnarstarf eftir stríðið sem skilaði þeim gríðarlegum ávinningi. Þau fjárfestu mikið í efnahagslífi sínu og iðnaðarframleiðsla og hagvöxtur jukust hratt á sjötta og sjöunda áratugnum. Árið 1970 voru bæði orðin efnahagsveldi, hvort á sínu svæði.

Svipuð en smærri efnahagsleg kraftaverk urðu annars staðar, einkum í Evrópu. Á sjöunda áratugnum gekk Spánn í gegnum tímabil stórbrotins vaxtar sem innflutt tækni, opinber fjármögnun, aukin ferðaþjónusta og iðnvæðing knúðu áfram. Ítalía tók að vaxa enn fyrr. Snemma á sjöunda áratugnum hafði árlegur vöxtur vergrar landsframleiðslu (VLF) — aukning verðmætis allra vara og þjónustu sem framleidd voru í landinu — náð hámarki í rúmlega 8 prósentum. Frakkland náði sér á strik eftir stríðsárin með fólksfjölgun og öflugri nýrri neyslumenningu sem vandist háum lífskjörum og aðgangi að nútímaþægindum á borð við bifreiðar, sjónvörp og heimilistæki. Sambærilegur vöxtur varð í Belgíu, Grikklandi og Hollandi.

Tilkoma svæðisbundinnar efnahagssamvinnu í Vestur-Evrópu stuðlaði að þessum hagvexti eftir stríð. Ferlið hófst með stofnun Kola- og stálbandalags Evrópu (ECSC) árið 1951. Upprunaleg aðildarríki ECSC voru Vestur-Þýskaland, Frakkland, Ítalía, Holland, Belgía og Lúxemborg. Til að efla bæði efnahagssamþættingu og frið samþykktu ríkin að afnema viðskiptahindranir sín á milli með sameiginlegum markaði fyrir stál og kol. Þessar vörur gátu farið óhindrað milli ríkjanna sex, meðal annars án tolla.

Árangur ECSC ruddi að lokum brautina fyrir frekari efnahagssamþættingu í Evrópu með stofnun Efnahagsbandalags Evrópu (EEC), einnig nefnds Sameiginlega markaðarins, árið 1957. EEC byggði á því líkani efnahagssamvinnu sem ECSC hafði þróað og víkkaði það verulega til að afnema takmarkanir á viðskiptum og fjárfestingum milli aðildarríkjanna, langt umfram kol og stál. Þótt tilraunir EEC til efnahagssamþættingar bæru almennt árangur mættu þær stundum andstöðu. Bændur sem áttu á hættu að tapa fjárhagslega mótmæltu því að innlendir markaðir væru opnaðir fyrir landbúnaðarvörum sem framleiddar voru með lægri kostnaði í öðrum ríkjum og kröfðust verndarstefnu. Þrátt fyrir mótmælin og áhyggjurnar hélt EEC áfram að stækka.

Þótt Bretland styddi efnahagsleg markmið EEC hafði það í fyrstu ekki áhuga á þeirri stjórnmálasamvinnu sem bandalagið fól í sér. Þegar Bretland lýsti loks yfir vilja til aðildar krafðist það sérstakrar verndar fyrir landbúnað sinn og annarra undanþága vegna tengsla sinna við samveldisríki á borð við Kanada. Þetta kallaði á samningaviðræður við Frakkland, sem þá var öflugasta aðildarríki EEC. Þar sem ákvarðanir voru teknar einróma á þessum tíma og hvert aðildarríki hafði einhliða neitunarvald skipti samþykki Frakklands sköpum. Charles de Gaulle, forseti Frakklands, hafnaði þó umsókninni og sleit viðræðum við Bretland árið 1960. Næstu ár sótti Bretland tvisvar formlega um aðild að EEC, árið 1961 og aftur árið 1967. Í bæði skiptin óttaðist de Gaulle að aðild Bretlands, sem hafði sterk tengsl við Bandaríkin, myndi breyta bandalaginu í Atlantshafssamfélag undir stjórn Washington. Bretland fékk inngöngu árið 1973 ásamt Danmörku og Írlandi, þegar de Gaulle var ekki lengur forseti Frakklands. Margir Bretar höfðu þó viljað standa utan bandalagsins, einkum stuðningsmenn Íhaldsflokksins. Þjóðaratkvæðagreiðsla í Bretlandi árið 1975 var nauðsynleg til að staðfesta aðild landsins að EEC.

Árið 2016 kusu þó 52 prósent breskra kjósenda að ganga úr ESB og Bretland sleit formlega tengslum við sambandið, stærsta viðskiptaaðila sinn, 31. janúar 2020. Sumir andstæðingar ESB í Bretlandi höfðu haldið því fram að sambandið væri efnahagslega óstarfhæft, einkum eftir samdráttinn 2008, og drægi úr fullveldi Bretlands. Mörgum mislíkaði einnig að aðild að ESB auðveldaði fólki annars staðar frá Evrópu, þar á meðal nýlegum innflytjendum frá Mið-Austurlöndum og Afríku, að koma til Bretlands. Þeir sem vildu vera áfram héldu því fram að útganga myndi skaða viðskipti Breta við Evrópu og gera landið fátækara. Sumir töldu einnig að missir viðskiptafríðindanna sem fylgdu ESB-aðild gæti valdið vöruskorti og hærra vöruverði.

Skilnaðurinn, sem í daglegu tali var nefndur „Brexit“, var langt frá því að vera vinsamlegur. Margir stuðningsmenn áframhaldandi ESB-aðildar í Bretlandi urðu agndofa yfir niðurstöðunni og kröfðust annarrar atkvæðagreiðslu en hún fór aldrei fram. Á meginlandi Evrópu var Evrópuþingið, löggjafarstofnun ESB, reitt yfir því að Brexit kynni að ógna öllu Evrópusamstarfinu. Til að sýna óánægju sína og hugsanlega fæla önnur aðildarríki frá útgöngu vildi Evrópuþingið gera skilnaðinn eins sársaukafullan fyrir Bretland og kostur var og mörg aðildarríki studdu þessa hörðu afstöðu. Eftir Brexit gilda nýjar reglur um breskar vörur sem koma inn á ESB-markaðinn og starfsréttindi frá Bretlandi eru ekki lengur sjálfkrafa viðurkennd innan ESB. Bretar sem hyggjast dvelja lengi í ESB-ríkjum þurfa nú að sækja um vegabréfsáritun.

Ein þeirra afla sem knúðu efnahagssamþættingu Evrópu var viljinn til að gera hana óháðari Bandaríkjunum. Sá vilji var skiljanlegur í ljósi þess gríðarlega efnahagslega og pólitíska valds sem Bandaríkin tóku að beita eftir síðari heimsstyrjöldina. Bandaríkin réðu ekki aðeins yfir gríðarstórum her sem gat beitt sér um allan heim og sífellt fleiri herstöðvum í Evrópu og víðar heldur var efnahagsstyrkur þeirra öfundarefni um allan heim. Eftir kreppuna miklu árin fyrir stríð urðu Bandaríkin að efnahagslegu stórveldi með mjög þróaðan iðnað. Enn mikilvægara var að þau höfðu, að árásinni á Pearl Harbor undanskilinni, komist hjá þeirri eyðileggingu stríðsins sem Evrópa og Asía urðu fyrir. Þau gátu því bæði lagt stríðshrjáðum ríkjum til fé til endurreisnar efnahagslífs og innviða samkvæmt Marshall-áætluninni og flætt heimsmarkaði með bandarískum iðnaðarvörum. Árið 1960 var VLF Bandaríkjanna komin í 543 milljarða dala á ári á þáverandi verðlagi. Til samanburðar var Bretland næststærsta hagkerfið með 73 milljarða dala VLF á þáverandi verðlagi.

Efnahagsmáttur Bandaríkjanna leiddi til fordæmalauss vaxtar og hækkandi lífskjara á áratugunum eftir stríð. Greiður aðgangur að vel launuðum iðnaðarstörfum varð til þess að millistéttin stækkaði hratt á sjötta og sjöunda áratugnum. Neysla hafði verið heft á stríðsárunum vegna skömmtunar og neytendur vildu nýta stríðssparnað sinn til að kaupa nýjar bifreiðar, sjónvörp, heimilistæki og hús í úthverfum. Margir nutu stöðugrar atvinnu og nýrra réttinda sem verkalýðsfélög höfðu samið um, svo sem frídaga um helgar og launað orlof. Þeir sendu börn sín einnig í síauknum mæli í háskóla. Árið 1960 voru um 3,6 milljónir ungs fólks skráðar í háskólanám, sem var 140 prósenta aukning á tveimur áratugum. Fyrir marga var aðgangur að háskólanámi leið inn í mið- eða yfirstétt.

Á áttunda áratugnum tók að hægja á bandaríska hagkerfinu, meðal annars vegna verðbólgu innanlands og aukinnar samkeppni erlendis frá. Olíusölubann arabaríkja í Samtökum olíuútflutningsríkja, sem var svar við stuðningi Bandaríkjanna við Ísrael í stríði araba og Ísraela árið 1973, og almenn stefna olíuframleiðsluríkja um að hækka verð juku enn álagið með eldsneytisskorti. Önnur ríki sem höfðu stutt Ísrael, svo sem Holland, urðu einnig fyrir sölubanninu. Bandaríkin höfðu áður verið ráðandi í flestum helstu iðngreinum um heim allan, þar á meðal stál- og bifreiðaframleiðslu, en undir lok áttunda áratugarins áttu bandarískir framleiðendur undir högg að sækja vegna samkeppni frá Japan og Vestur-Evrópu. Þetta leiddi til erfiðra efnahagsumbreytinga í Bandaríkjunum en hvatti einnig suma þjóðarleiðtoga til að leita svæðisbundinnar alþjóðlegrar efnahagssamþættingar að fyrirmynd Vestur-Evrópu. Frá níunda áratugnum sömdu Bandaríkin og Kanada um stofnun eigin svæðisbundins fríverslunarsvæðis. Það var rökrétt vegna þess að Kanada átti ekki aðeins löng landamæri að Bandaríkjunum heldur var einnig stærsti viðskiptaaðili þeirra. Árið 1988 samþykktu ríkin fríverslunarsamning Kanada og Bandaríkjanna (Canada-US FTA), sem afnam hindranir á flutningi vara og þjónustu þeirra á milli.

Gerð fríverslunarsamnings Kanada og Bandaríkjanna og síðar NAFTA markaði mikilvæga stefnubreytingu hjá Bandaríkjunum. Fram á fyrri hluta níunda áratugarins höfðu þau að mestu forðast takmarkaða svæðisbundna viðskiptasamninga og fremur sóst eftir víðtækum alþjóðasamningum. Slík viðleitni hófst tiltölulega skömmu eftir síðari heimsstyrjöldina með Hinu almenna samkomulagi um tolla og viðskipti (GATT), sem tuttugu og þrjú ríki undirrituðu árið 1947. Upphaflega var GATT ætlað að styrkja aðrar aðgerðir til efnahagslegrar endurreisnar eftir stríð, koma í veg fyrir að viðskiptahindranir frá því fyrir stríð risu á ný, lækka viðskiptahindranir almennt og koma á kerfi til að úrskurða í milliríkjadeilum um viðskipti. Frá upphaflegri samþykkt þess árið 1947 hefur GATT verið endurskoðað nokkrum sinnum í fundalotum sem nefndar eru samningalotur til að stuðla að fríverslun og alþjóðlegum fjárfestingum.

Í Úrúgvælotunni árið 1995 var GATT-samkomulaginu breytt í Alþjóðaviðskiptastofnunina (WTO) og brautin rudd fyrir fríverslun milli 123 ríkja. Líkt og GATT var WTO ætlað að styðja alþjóðaviðskipti, draga úr viðskiptahindrunum og leysa viðskiptadeilur ríkja. Ólíkt GATT er WTO þó ekki fríverslunarsamningur heldur stofnun sem tryggir að ríkjum innan WTO sé ekki mismunað í viðskiptum. Viðskiptahindranir eru því leyfðar en þær verða að gilda jafnt um öll aðildarríki. Margir álitsgjafar töldu stofnun WTO sigur hnattvæðingarinnar, eða tilkomu eins samþætts heimshagkerfis. Kína gekk í stofnunina árið 2001, sem var skýrt merki um samþættingu landsins við alþjóðleg markaðskerfi.

Þar sem WTO er talin eitt helsta afl hnattvæðingar laða fundir stofnunarinnar oft að mótmælendur sem andmæla valdi fyrirtækja og efnahagslegum, pólitískum og menningarlegum áhrifum auðugra þróaðra ríkja á síður þróuð ríki. Árið 1999 mótmælti fjölbreyttur hópur námsmanna, fulltrúa verkalýðsfélaga, umhverfissinna og annars aðgerðafólks í Seattle í Washington-ríki þeirri misnotkun sem tengdist hnattvæðingu. Lögregla beitti gúmmíkúlum og táragasi gegn aðgerðafólki sem stóð fyrir kröfugöngum og setumótmælum og viðskiptaviðræðurnar stöðvuðust. Fundir WTO halda áfram að laða að mótmælendur.

ASEAN á rætur sínar á sjöunda áratugnum þegar Indónesía, Malasía, Filippseyjar, Singapúr og Taíland samþykktu efnahagssamvinnu til að efla svæðisbundna þróun og sporna gegn útbreiðslu kommúnismans í Asíu. Sambandið náði að mestu markmiðum sínum og stækkaði á níunda og tíunda áratugnum með inngöngu fleiri ríkja. Snemma á fyrsta áratug tuttugustu og fyrstu aldar beitti það sér opinberlega fyrir samþættingu svæðisins að fyrirmynd ESB.

APEC var stofnað árið 1989 og var að mörgu leyti svar við vexti svæðisbundinna viðskiptablokka á borð við ASEAN og EEC. Í fyrstu voru tólf ríki við Asíu og Kyrrahaf aðilar, meðal annars Ástralía, Bandaríkin, Suður-Kórea og Singapúr, en síðar bættust Mexíkó, Kína, Síle, Rússland og fleiri ríki við. Samstarfið stuðlar að fríverslun og alþjóðlegri efnahagssamvinnu aðildarríkjanna.

Fjölþjóðafyrirtæki og sóknin í einkavæðingu

Vaxandi samþætting heimshagkerfisins, sem birtist í uppgangi WTO og svæðisbundinna viðskiptablokka, opnaði fjölþjóðafyrirtækjum ný tækifæri til að auka umsvif sín og áhrif um allan heim. Fjölþjóðafyrirtæki, eða MNC, er fyrirtækjasamsteypa sem stjórnar framleiðslu vara og þjónustu í mörgum ríkjum. Fjölþjóðafyrirtæki eru ekki nýtt fyrirbæri. Sum þeirra, svo sem Breska Austur-Indíafélagið og Hudson's Bay Company, höfðu mikil áhrif í heimsvaldaútþenslu Evrópu á árnýöld og nútíma. Með hnattvæðingu og framförum í samgöngu- og fjarskiptatækni hafa fjölþjóðafyrirtæki þó dafnað, einkum frá sjötta áratugnum. Þau hafa nýtt vaxandi auð sinn til að þrýsta á stjórnvöld um að skapa hagstæð rekstrarskilyrði og orðið þannig enn valdameiri.

Fjölþjóðafyrirtæki hafa einnig notið mikils góðs af lækkun viðskiptahindrana um allan heim. Þessi þróun hefur til dæmis hvatt stóra bílaframleiðendur á borð við Volkswagen, Toyota, Chevrolet, Kia og Nissan til að byggja og reka samsetningarverksmiðjur í Mexíkó, þar sem laun eru lægri en í Þýskalandi, Japan, Suður-Kóreu eða Bandaríkjunum. Það skilar fyrirtækjunum verulegum kostnaðarsparnaði og þar með meiri hagnaði. Þar sem Mexíkó er í fríverslunarblokk með Bandaríkjunum og Kanada má flytja bifreiðar sem þar eru framleiddar til sölu í hinum ríkjunum án tolla.

Fyrirkomulagið hefur þó ókosti. Gagnrýnendur fjölþjóðafyrirtækja benda á að þótt verkafólk fái hærri laun en hjá innlendum fyrirtækjum séu þau enn mun lægri en fjölþjóðafyrirtækin hafa efni á að greiða. Verkafólki er oft meinað að stofna stéttarfélög og gert að vinna langan vinnudag við óöruggar aðstæður. Mörg fjölþjóðafyrirtæki eru auk þess með höfuðstöðvar í þróuðum ríkjum, einkum á Vesturlöndum, og endurspegla gjarnan hagsmuni og menningarleg viðmið þeirra ríkja. Þessi slagsíða hefur stundum leitt til ásakana um nýlenduhyggju, það er að þróuð ríki beiti efnahagslegu, pólitísku eða menningarlegu valdi til að hafa áhrif á eða stjórna síður þróuðum ríkjum. Sérstaklega er gagnrýnt að fjölþjóðafyrirtæki hraði einsleitni menningar um heim allan með því að flytja ekki aðeins út vestrænar vörur heldur einnig hugmyndir og hegðun.

Ein slík hugmynd er að ríki eigi að hvetja til einkavæðingar opinberrar þjónustu, svo sem veitna, samgöngukerfa og póstþjónustu. Einkavæðing felur í sér að fela þjónustuna að mestu einkafyrirtækjum sem reka hana í hagnaðarskyni í stað þess að stofnanir ríkisins veiti hana. Stofnanir á borð við Alþjóðabankann og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn (IMF) hafa hvatt til einkavæðingar til að auka skilvirkni opinberrar þjónustu. Alþjóðabankinn er alþjóðastofnun sem veitir þróunarríkjum fjármögnun og stuðning til efnahagsumbóta. Hann var stofnaður árið 1944 til að endurreisa ríki eftir síðari heimsstyrjöldina en beindi síðar sjónum að þróun á heimsvísu. IMF var einnig stofnaður árið 1944 og stuðlar að stöðugleika í alþjóðlegum peningamálum með því að hjálpa ríkjum að bæta efnahag sinn með ríkisfjármálaáætlunum og stundum lánum. Í staðinn krefst sjóðurinn þess að ríki samþykki áætlanir sem fela oft í sér einkavæðingu opinberrar þjónustu og niðurgreiðslu skulda.

Einkavæðing hefur sums staðar borið árangur. Í áratugi eftir sjálfstæði fylgdi Indland til dæmis blönduðu hagkerfi þar sem markaðsstefna og víðtæk ríkisafskipti fóru saman. Stór hluti opinbera geirans laut þó þunglamalegu skrifræðiseftirliti sem gagnrýnendur töldu hægja á hagvexti. Frá tíunda áratugnum hófu nýir leiðtogar Indlands að auka efnahagslegt frjálsræði með einkavæðingu hluta hins stóra opinbera geira, meðal annars flugfélaga, skipasmíða, fjarskipta, raforku og stóriðju. Eins og búist var við jók þetta framleiðni og skilvirkni en almenningur stóð oft frammi fyrir hærra verði og skertum aðgangi að þjónustu.

Alþjóðabankinn beitti sér fyrir sambærilegum aðgerðum víða í Rómönsku Ameríku. Sumir telja einkavæðingu þar að mestu hafa tekist vel og benda á að þegar ríkisfyrirtækjum fækkaði hafi arðsemi og skilvirkni einkavæddra fyrirtækja aukist. Stundum hafði einkavæðing þó mikinn kostnað í för með sér, eins og í Bólivíu. Árið 1999 fékk bandaríska fjölþjóðafyrirtækið Bechtel Corporation samning við borgina Cochabamba um að auka skilvirkni vatnsveitunnar. Í janúar 2000 hafði vatnsþjónustan í Cochabamba hins vegar versnað. Gjöld hækkuðu jafnvel hjá fólki sem fékk ekkert vatn. Þetta leiddi til fjölmennra og stundum ofbeldisfullra mótmæla sem síðar voru nefnd vatnsstríðið í Cochabamba. Stjórnvöld í Bólivíu tóku afstöðu með mótmælendum, ráku Bechtel úr landi og samþykktu vatnalög Bólivíu í apríl 2000. Vatnsþjónusta í Bólivíu var ekki lengur einkavædd. Eftir mótmælin, sem vöktu athygli alþjóðlegra fjölmiðla, hét Alþjóðabankinn því að rannsaka og endurskoða verklag sitt og ráðleggingar.

Fjölþjóðafyrirtæki hafa gegnt lykilhlutverki í uppgangi Kína nútímans sem efnahagslegs stórveldis. Frá áttunda áratugnum undir stjórn Deng Xiaoping tók ríkið upp markaðsmiðaða vaxtarstefnu og nýtti sum verkfæri kapítalískra hagkerfa án þess að leggja kommúníska kerfið niður. Þessar efnahagsbreytingar, stundum nefndar „opnun Kína“, gjörbreyttu hlutverki landsins í heimshagkerfinu og bættu möguleika nýrrar kynslóðar á hærri lífskjörum. Verksmiðjur sem byggðar voru fyrir fjölþjóðafyrirtæki í strandborgum á borð við Shanghai, Guangzhou og Shenzhen fylltust af verkafólki úr kínverskum sveitum. Stór skip hlaðin kínverskum iðnaðarvörum sigldu um Kyrrahaf og Indlandshaf og um Súesskurð og Panamaskurð. Kína er fjölmennasta ríki heims og hefur því stærsta neytendahópinn. Árið 2001 gekk það í WTO og árið 2010 varð það næststærsta hagkerfi heims á eftir Bandaríkjunum. Árið 2022 var því spáð að kínverska hagkerfið yrði það stærsta í heimi árið 2030.

Útflutningur menningar

Auk þess að ýta undir umdeildar hugmyndir á borð við einkavæðingu bera fjölþjóðafyrirtæki, sem mörg eru með höfuðstöðvar í Bandaríkjunum, einnig ábyrgð á útflutningi vestrænna menningarþátta, einkum dægurmenningar. Margir um allan heim njóta vestrænnar tísku, kvikmynda og sjónvarpsþátta, dægurtónlistar og skyndibita en aðrir óttast að slík áhrif skaði staðbundna menningu og stuðli að ameríkanvæðingu og einsleitni heimsins.

Fá ríki hafa haft jafn mikil menningarleg áhrif og Bandaríkin vegna yfirburðastöðu þeirra í heiminum eftir síðari heimsstyrjöldina. Bandarískir hermenn í herstöðvum um heim allan voru oft fyrstir til að kynna íbúum gistiríkja sinna í Evrópu og Asíu bandarískar hefðir, íþróttir og viðmið. Neytendur um allan heim keyptu fjölbreyttar vörur merktar „Made in USA“, meðal annars Coca-Cola, Levi's-gallabuxur og Hollywood-kvikmyndir sem ásamt bandarískri tónlist stuðluðu að útbreiðslu bandarísks mállýskuafbrigðis ensku.

Sumar fyrstu tilraunir til ameríkanvæðingar voru markvissar, svo sem í Þýskalandi og Japan þar sem stefnt var að því að leggja grunn að lýðræði að bandarískri fyrirmynd með því að miðla hugmyndum um frelsi og velmegun í gegnum dægurmenningu. Hugmyndirnar höfðuðu einnig til fólks í Suður-Kóreu og Suður-Víetnam. Ungt fólk sótti gjarnan skyndibitastaði á borð við McDonald's og Pizza Hut, keypti gallabuxur og stuttermaboli, horfði á bandaríska sjónvarpsþætti og leitaði uppi upptökur af nýjustu dægurtónlistinni.

Vinsældir bandarískrar menningar urðu til þess að mörg ríki óttuðust að einstök menningareinkenni þeirra glötuðust og innlendar atvinnugreinar veiktust. Brasilía, Grikkland, Spánn, Suður-Kórea og fleiri ríki settu kvóta á erlendar kvikmyndir og takmörkuðu þann sýningartíma sem kvikmyndahús máttu verja þeim. Árið 1993 skyldaði Frakkland útvarpsstöðvar landsins til að verja 40 prósentum útsendingartíma síns eingöngu í franska tónlist.

Sigurvegarar og taparar í hnattvæddum heimi

Freistandi er að líta svo á að hnattvæðing og uppgangur fjölþjóðafyrirtækja gagnist almennt íbúum þróaðra ríkja en veruleikinn er flóknari. Bættar samgöngur og nýting fjölþjóðafyrirtækja á vinnuafli í ríkjum um allan heim hafa stundum skaðað verkafólk í þróuðum ríkjum á borð við Bandaríkin. Stuðningsmenn NAFTA héldu til dæmis fram að Bandaríkin myndu njóta minni viðskiptahindrana, lægra verðs á landbúnaðarvörum frá Mexíkó og nýrra starfa fyrir láglaunafólk. Andstæðingar sáu hins vegar að þær breytingar á vinnumarkaði sem hefðu mest áhrif myndu bitna á þeim sem síst þyldu skaðann, einkum verkafólki í framleiðsluiðnaði í Bandaríkjunum og Kanada. Báðar spárnar reyndust réttar.

Eftir að NAFTA tók gildi árið 1994 jukust viðskipti og þróun hratt í aðildarríkjunum þremur. Viðskipti yfir landamæri Bandaríkjanna og Mexíkó fóru yfir 480 milljarða dala árið 2015, sem var 465 prósenta aukning að teknu tilliti til verðbólgu frá því fyrir NAFTA. Svipuð en minni aukning varð í viðskiptum Bandaríkjanna og Kanada á sama tíma. Í Mexíkó jókst VLF á mann um meira en 24 prósent og fór yfir 9.500 dali. Enn meiri vöxtur varð í Kanada og Bandaríkjunum.

Hagfræðingar segja að fækkun framleiðslustarfa hafi fremur stafað af öðrum kerfisbreytingum í bandarísku efnahagslífi, svo sem sjálfvirknivæðingu, en NAFTA. Þótt margir bandarískir starfsmenn hafi misst vinnuna vegna NAFTA fengu milljónir annarra störf í atvinnugreinum sem framleiddu vörur til sölu í Mexíkó. Sú skoðun er engu að síður enn útbreidd að NAFTA og hnattvæðing hafi fært bandarískri verkalýðsstétt fátækt og eymd og hún hefur haft áhrif á stjórnmál landsins frá tíunda áratugnum. Til að bregðast við þessum viðhorfum kom Donald Trump forseti árið 2017 af stað endursamningum um NAFTA sem leiddu til samnings Bandaríkjanna, Mexíkó og Kanada (USMCA). USMCA fól í sér öfluga vernd eignarréttinda, skyldaði Kanada til að opna mjólkurvörumarkað sinn í ríkari mæli og krafðist þess að verkafólki í bílaiðnaði allra ríkjanna þriggja væru greidd samkeppnishæf laun. Samningurinn tók við af NAFTA og tók gildi árið 2020.

Kvartanirnar sem komu fram í umræðum um NAFTA höfðu heyrst um áratugaskeið. Frá áttunda áratugnum héldu margir í Bandaríkjunum því fram að hnattvæðing gerði Japan, óvini þeirra í síðari heimsstyrjöldinni, kleift að sækja hratt fram og skáka innlendum framleiðendum. Á níunda áratugnum flutti Japan gríðarlegt magn rafeindatækja og bifreiða til bandaríska markaðarins. Efnahagsleg endurreisn Japans olli miklum viðskiptahalla í Bandaríkjunum — mismun á verðmæti innflutnings og útflutnings ríkis — og vaxandi áhyggjum af samkeppnishæfni þeirra í heiminum.

Í upphafi tíunda áratugarins tók að hægja á japanska hagkerfinu og áhyggjur Bandaríkjamanna af yfirburðum Japans minnkuðu einnig. Fyrirtæki í þróuðum ríkjum glímdu þó við háan framfærslukostnað og þau háu laun sem af honum leiddi. Hnattvæðing bauð lausn í formi útvistunar og alþjóðlegrar útvistunar. Útvistun felst í því að fyrirtæki ræður utanaðkomandi aðila, stundum erlendis, til að sinna verkefnum sem áður voru unnin innan þess, svo sem bókhaldi, launavinnslu, mannauðsmálum og gagnavinnslu. Alþjóðleg útvistun felst í því að fyrirtæki heldur áfram að reka eigin starfsemi en flytur hana til útlanda til að nýta ódýrara vinnuafl. Hvorugt var nýtt á tíunda áratugnum en hnattvæðing, viðskiptasamningar á borð við NAFTA og möguleikar á vöruflutningum um allan heim gerðu þessar leiðir að mikilvægum sparnaðarkosti stórfyrirtækja. NAFTA gerði kleift að byggja verksmiðjur í Mexíkó og selja áfram í Bandaríkjunum vörur sem þar voru framleiddar. Fyrirtæki gátu einnig flutt hluta starfsemi sinnar til Asíuríkja þar sem vinnuafl var mun ódýrara.

Fólkið sem ráðið var erlendis glímdi þó við eigin vandamál því útvistun leiddi oft til arðránsverksmiðja þar sem illa launað fólk vann við hættulegar aðstæður. Á tíunda áratugnum bárust um þróaða heiminn myndir af konum og börnum við skelfilegar vinnuaðstæður í Mið-Ameríku, Indlandi og Suðaustur-Asíu sem dæmi um afleiðingar útvistunar. Stór fjölþjóðafyrirtæki á borð við Nike, Gap, Forever 21, Walmart og Victoria's Secret hafa verið harðlega gagnrýnd fyrir að láta framleiða skó og fatnað í arðránsverksmiðjum. Árið 2013 vakti neyð verkafólks í slíkum verksmiðjum heimsathygli þegar Rana Plaza, stór fataiðnaðarbygging í Bangladess, hrundi. Þá létust 1.134 láglaunastarfsmenn og 2.500 aðrir særðust; þetta verkafólk hafði framleitt fatnað fyrir lúxusmerki á borð við Gucci, Versace og Moncler. Hamfarirnar leiddu til fjöldamótmæla í Bangladess þar sem krafist var betri launa og umbóta. Rannsóknir og eftirlit í sambærilegum verksmiðjum í kjölfarið leiddu í ljós að nær engin þeirra bjó yfir fullnægjandi öryggisinnviðum.

Fjölþjóðlega tæknifyrirtækið Apple Inc. hefur á undanförnum árum sætt harðri gagnrýni fyrir að nýta arðránsverksmiðjur í erlendri eigu í Asíu. Frá fyrsta áratug tuttugustu og fyrstu aldar hafa fréttir borist af gríðarstórum verksmiðjum þar sem hundruð þúsunda starfsmanna setja saman iPhone-síma og valdið fyrirtækinu miklum ímyndarvanda. Rannsóknarblaðamenn hafa leitt í ljós síendurteknar harðar og niðurlægjandi refsingar, sektir, líkamsárásir og vangreidd laun. Í sumum tilvikum hafa aðstæður í verksmiðjunum knúið færibandastarfsmenn til að fremja sjálfsvíg fremur en að halda áfram. Apple hefur haldið því fram að fyrirtækið taki allar slíkar ásakanir alvarlega og reynt að slíta tengslum við slíkar samsetningarverksmiðjur en fólk sem þekkir vandann segir lítinn árangur hafa náðst.

Jafnvel þegar fjölþjóðafyrirtæki skuldbinda sig til að tryggja öruggt vinnuumhverfi og sanngjörn laun erlendis getur undirverktaka gert ómögulegt að tryggja að við það sé staðið. Erlend fyrirtæki sem taka við verkefnum frá fjölþjóðafyrirtækjum dreifa þeim oft til nokkurra smærri fyrirtækja sem kunna sjálf að fela þau öðrum undirverktökum. Fjölþjóðafyrirtæki eiga því stundum erfitt með að vita nákvæmlega hvar vörur þeirra eru í raun framleiddar og framfylgja reglum um laun og vinnuaðstæður.

Fjölþjóðafyrirtæki hafa einnig skaðað starfsríki sín með öðrum hætti, meðal annars með skógareyðingu og með því að ganga á forða af hreinu drykkjarvatni. Þau losa jafnframt mikið magn gróðurhúsalofttegunda og bera ábyrgð á loftmengun og förgun eitraðs úrgangs. Fjölþjóðafyrirtæki skilja lítinn hagnað eftir í ríkjunum sem þau arðræna og því skortir oft fé til að bæta eða draga úr tjóninu sem þau valda.

Löngun eftir betra lífi og tækifærum í þróuðum ríkjum hefur fengið marga í þróunarríkjum til að flytjast búferlum. Milljónir innflytjenda frá Mexíkó og öðrum hlutum Rómönsku Ameríku hafa komið til Bandaríkjanna á síðustu áratugum. Þeir fá yfirleitt láglaunastörf við uppskeru, heimilisþrif og umönnun barna. Í þessum störfum gegna þeir mikilvægu hlutverki í bandaríska hagkerfinu og vinna oft störf sem innlent verkafólk vill ekki sinna. Margir komu ólöglega til landsins og lifa og starfa í felum til að forðast brottvísun. Það gerir þá berskjaldaða fyrir misnotkun og stundum verða þeir mansali og óprúttnum atvinnurekendum að bráð. Bandaríkin eru ekki eina ríkið þar sem þetta gerist. Sádi-Arabía reiðir sig til dæmis mjög á erlent verkafólk í störf sem sádiarabískir ríkisborgarar vilja síður vinna, svo sem umönnunar- og heimilisstörf. Sumir starfsmenn hafa greint alþjóðlegum mannréttindasamtökum á borð við Human Rights Watch og Amnesty International frá líkamlegu og andlegu ofbeldi. Sem innflytjendur eiga þeir oft erfitt með að leita réttar síns í réttarkerfi landsins.