15.3 Vísindi og tækni í heimi nútímans
15.3 Vísindi og tækni í heimi nútímans
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Síðari heimsstyrjöldin olli gríðarlegum tæknibreytingum þegar ríki á borð við Þýskaland og Bandaríkin leituðu hratt nýrra lausna til að forðast tortímingu og sigra óvini sína. Á áratugunum eftir stríð urðu miklar framfarir í læknistækni, ný bóluefni voru búin til og banvænum sjúkdómum útrýmt. Allur þessi árangur hafði djúpstæð áhrif á líf, ferðalög og störf fólks. Að baki honum lágu stórstígar framfarir á sviði upplýsingatækni, á borð við tölvur. Eftir stríðið leiddi þróun sífellt öflugri tölva til tölvubyltingar sem var sambærileg við iðnbyltingu nítjándu aldar og hóf stafræna öld.
Stafræna tölvubyltingin
Margar tækniframfarir fimmta og sjötta áratugarins birtust í sífellt öflugri hliðrænum tölvum, sem greina samfelldan straum upplýsinga líkt og þann sem hljómplötur geyma. Hliðrænar tölvur hentuðu vel til að leysa stór stærðfræðileg verkefni, svo sem útreikninga sem tengdust raforkudreifikerfum eða rannsóknum í kjarneðlisfræði. Einn veikleiki þeirra var þó að þær unnu illa úr miklu gagnamagni. Stafrænar tölvur, sem umbreyta upplýsingum í flóknar raðir af einum og núllum, voru mun hæfari til að vinna úr miklu gagnamagni. Aðeins fáeinum árum eftir stríðið tók stafræn tölvutækni stórt stökk með uppfinningu smárans, tækis með mun meiri reiknigetu en fyrirrennari hans, rafeindalampinn. Vísindafólk gat aukið reiknigetu enn frekar með því að tengja marga smára saman á sífellt flóknari hátt.
Notkun margra smára við útreikninga var mikilvægt skref en hafði augljósa ókosti. Til að smíða vélar sem gátu unnið úr miklum upplýsingum þurfti að tengja saman fjölda smára sem tóku mikið pláss. Seint á sjötta áratugnum þróuðu uppfinningamenn í Bandaríkjunum nýstárlega lausn. Með kísli gátu þeir sameinað smára og þétta með hætti sem fyrirferðarmiklar raflagnir réðu ekki við. Samrásin úr kísli leysti tölvutæknina undan stærðartakmörkunum og opnaði leiðina fyrir frekari aukningu reiknigetu.
Stafrænar tölvur voru þó enn stórar, dýrar og flóknar í notkun og voru að mestu bundnar við háskóla og herinn. Tölvutækni varð ekki aðgengilegri almenningi að ráði fyrr en á áttunda áratugnum, einkum fyrir tilstilli fjöldaframleiddra almennra tölva sem IBM og Digital Equipment Company hönnuðu og stundum voru nefndar smátölvur. Þær þjónuðu margvíslegum opinberum og einkareknum tilgangi, svo sem að vinna úr manntalsgögnum, halda utan um flæði skatttekna og vinna útreikninga um lánshæfi (mynd 15.15). Þótt smátölvur væru nokkru ódýrari voru þær enn utan seilingar almennra notenda.
Ferðin frá smátölvum til einkatölva hófst hjá Intel Corporation, sem var stofnað árið 1968 í Mountain View í Kaliforníu, á svæði sem nú er almennt nefnt Silicon Valley. Á áttunda áratugnum þróaði Intel röð samrása sem voru ekki aðeins öflugri en fyrirrennarar þeirra heldur einnig forritanlegar. Þær urðu þekktar sem örgjörvar og ollu byltingu í tölvutækni með því að rúma alla úrvinnslugetu tölvu í einni samrás. Árið 1975 setti fyrirtæki í Nýju-Mexíkó fyrstu markaðssettu einkatölvuna á sölu, Altair 8800. Hún notaði Intel-örgjörva og var markaðssett fyrir tölvuáhugafólk sem vildi ráða yfir reiknigetu sem áður stóð aðeins fáum til boða. Vinsældir Altair urðu kveikjan að samkeppnisvörum á borð við Apple, Commodore og Tandy Radio Shack-tölvuna (mynd 15.16). Þessi einkatölvukerfi voru mun auðveldari í notkun og höfðuðu til miklu stærri markaðar en aðeins áhugafólks.
Árið 1982 voru 5,5 milljónir einkatölva í Bandaríkjunum og næsta áratuginn fjölgaði þeim og reiknigeta þeirra jókst með veldishraða. Tölvur breiddust út um opinberar skrifstofur, einkafyrirtæki og heimili. Árið 1984 kynnti Apple síðan Macintosh-tölvuna fyrir heiminum. Hún notaði ekki aðeins mús heldur leysti hefðbundið notandaviðmót, sem byggðist á forritunarkóða, af hólmi með viðmóti sem byggðist á myndrænu efni og táknum. Keppinautar áttuðu sig á notkunarmöguleikum hins myndræna viðmóts og fylgdu í kjölfarið. Áður en langt um leið var hönnunin sem Apple gerði vinsæla orðin að viðmiði.
Undir lok níunda áratugarins voru einkatölvur ekki aðeins orðnar algengar heldur mátti finna sjálfan örgjörvann alls staðar. Örgjörvar voru settir í bifreiðar, sjóðvélar, sjónvörp og heimilistæki og gerðu ýmis önnur raftæki möguleg, svo sem myndbandstæki og tölvuleikjakerfi (mynd 15.17). Tölvukerfi voru búin til til að geyma upplýsingar og hafa umsjón með þeim um fjármál, menntun og heilbrigðisþjónustu. Á tíunda áratugnum áttu nær allir í þróuðum ríkjum samskipti við tölvur með einum eða öðrum hætti, hvort sem þeir gerðu sér grein fyrir því eða ekki.
Mótöld voru síður en svo ný á tíunda áratugnum en urðu mun hraðvirkari og algengari með uppgangi internetsins. Uppruna internetsins má rekja til sjöunda áratugarins og tilrauna opinberra rannsakenda í Bandaríkjunum til að nota tölvur til að miðla upplýsingum. Þessi þróun var sérlega mikilvæg fyrir bandaríska varnarmálaráðuneytið í kalda stríðinu og leiddi til þess að Net rannsóknastofnunar um háþróuð verkefni (ARPANET) varð til. Við gerð ARPANET þróuðu rannsakendur marga þá tæknilega þætti sem urðu á næstu áratugum grunnurinn að internetinu eins og við þekkjum það í dag.
Internetið og samfélagsmiðlar
Uppgangur internetsins og hinna ýmsu samfélagsmiðla sem þar er að finna, svo sem Instagram, Facebook og Twitter, hefur hraðað hnattvæðingunni. Margir kynntust möguleikum tölvuneta til að miðla upplýsingum og mynda lítil samfélagsnet á níunda áratugnum þegar einstakir notendur gátu farið að tengja tölvur sínar við aðrar tölvur með mótöldum og símakerfum. Þessi tenging leiddi til svæðisbundinna rafrænna spjallborðskerfa (BBS), þar sem tölva eins einstaklings var hýsitölva fyrir tölvur annarra notenda (mynd 15.18). BBS-kerfi virkuðu svipað og vefsvæði gera nú. Þótt þau væru mun hægari og hefðu takmarkaða getu gátu notendur þeirra miðlað tölvuskrám á borð við leiki og myndir, birt skilaboð sem aðrir gátu lesið, tekið þátt í umræðum og rökræðum á netinu og spilað textabundna netleiki. BBS-kerfi notuðu símakerfi til samskipta. Langlínusímtöl voru þá dýr og því voru notendurnir gjarnan af sama svæði.
Allan níunda áratuginn héldu BBS-kerfi áfram að njóta vinsælda meðal tölvuáhugafólks og þeirra sem heilluðust af hugmyndinni um sérstök netsamfélög, og jafnframt fleygði nettækninni stöðugt fram að tjaldabaki. Bandaríkin, Evrópuríki og önnur þróuð ríki unnu að innleiðingu samræmds samskiptareglukerfis sem gerði tölvum um allan heim kleift að eiga auðveld samskipti sín á milli. Þegar samskiptareglunum hafði verið komið á varð hið almenna internet eins og við þekkjum það nú.
Strax árið 1987 voru um þrjátíu þúsund hýsitölvur tengdar hinu ört vaxandi interneti. Fjarskipta- og hugbúnaðarfyrirtæki tóku fljótlega að nýta þetta nýja net með því að stofna internetþjónustuveitur á borð við America Online (AOL), sem gegndu hlutverki gátta að internetinu. Í fyrstu notuðu þær venjulegar símalínur og mótöld til að tengjast, líkt og BBS-kerfin höfðu gert. Þegar upplýsingamagnið á internetinu jókst með veldishraða sneru þjónustuveiturnar sér hins vegar að dýrari breiðbandstengingum sem nýttu kapalsjónvarpslínur og jafnvel sérlínur. Á tíunda áratugnum voru fyrstu vefsvæðin, fyrstu leitarvélar internetsins og fyrstu viðskiptavettvangarnir á netinu stofnuð.
Árið 2005 notaði meira en einn milljarður manna um allan heim internetið reglulega. Fólk gat verslað á netinu, hringt um allan heim og jafnvel búið til eigin vefsvæði með nánast enga tæknikunnáttu. Heimurinn hafði aldrei áður verið jafn samtengdur. Facebook var sett á laggirnar árið 2004. Það var upphaflega tengslanet fyrir nemendur Harvard-háskóla en stækkaði hratt um allan heim og varð risi í nýjum heimi samfélagsmiðla. Árið 2010 deildi nær hálfur milljarður Facebook-notenda um allan heim myndum og skilaboðum, stofnaði samfélög og deildi tenglum á fréttir. Árið 2022 voru Facebook-notendur orðnir nær þrír milljarðar.
Fyrir árið 2007 tengdust nær allir netnotendur internetinu með einkatölvu, annaðhvort heima eða í vinnu. Það ár setti Apple Inc. hins vegar fyrsta iPhone-símann á markað. Hann var öflugur farsími en jafnframt færanleg tölva sem gat sinnt öllum þeim verkefnum sem áður kröfðust borðtölvu. Enn byltingarkenndara var að hann tengdist þráðlaust við internetið um farsímakerfi. iPhone var ekki fyrsti síminn með nettengingu en byltingarkennt snertiskjásviðmót hans bar langt af eldri kerfum. Á aðeins fáeinum árum tóku aðrir farsímaframleiðendur að líkja eftir hönnun hans og komu snjallsímum, og þar með internetaðgangi, í hendur notenda um allan heim.
Snjallsímar hafa umbreytt lífi í þróunarríkjum með því að gera þeim kleift að stökkva yfir sum hefðbundin stig innviðauppbyggingar. Í Afríku getur fólk sem býr þar sem engar fastlínur eru til dæmis nú átt samskipti við aðra með farsímum. Smábændur og kaupmenn geta notað farsíma til bankaviðskipta og til að ná sambandi við mögulega birgja og viðskiptavini. Í samfélögum án bókasafna geta skólabörn nýtt sér efni á internetinu við nám.
Snjallsímar hafa einnig gert internetið lýðræðislegra og reynst öflug tæki til að skipuleggja og stuðla að pólitískum breytingum. Hin fjölmenna lýðræðishreyfing á Tahrir-torgi í Kaíró vakti til dæmis athygli heimsins árið 2011. Hún hófst þó með YouTube-myndskeiði hinnar tuttugu og fimm ára gömlu baráttukonu Asmaa Mahfouz frá 18. janúar 2011. Þar talaði hún beint í myndavélina og hvatti ungt egypskt fólk til að mótmæla á torginu sem hluta af hinu víðtækara arabíska vori, kalli um umbætur í stjórnarháttum og lýðræði sem bergmálaði um arabaheiminn.
Arabíska vorið hófst í desember 2010 þegar Muhammad Bouazizi, ungur háskólamenntaður maður, kveikti í sér í Túnis eftir að embættismenn reyndu að hafa afskipti af ávaxtakerrunni sem var eina tekjulind hans. Annað ungt fólk í Túnis fór út á götur til að mótmæla og í janúar 2011 hófust mótmæli á ný. Þegar fólk féll í átökum við stjórnarherinn flúði Zine al-Abidine Ben Ali forseti land og forsætisráðherra Túnis sagði af sér skömmu síðar.
Mótmælin í Túnis leiddu til sambærilegra mótmæla í Egyptalandi. Hinn 17. janúar 2011 kveikti egypskur maður í sér nærri þjóðþinginu til að mótmæla skorti á efnahagslegum tækifærum. Mannfjöldi, að mestu ungt fólk, svaraði með gríðarstórum mótmælum sem stóðu vikum saman (mynd 15.19). Mótmælin voru knúin áfram og send út til heimsins með textaskilaboðum, ljósmyndum, tístum, myndskeiðum og Facebook-færslum frá þúsundum farsíma, meðal annars síma Mahfouz. Tækin mögnuðu upp kröfurnar um lýðræði og sýndu heiminum hvernig egypsk stjórnvöld beittu ofbeldi til að reyna að þagga niður í mótmælendum. Hosni Mubarak, forseti Egyptalands, sagði af sér 11. febrúar 2011. Síðar var hann sakfelldur fyrir að hafa fyrirskipað stjórnarhernum að særa og drepa mótmælendur.
Í kjölfar mótmælanna í Egyptalandi samræmdi baráttufólk í Líbíu, Jemen, Sýrlandi, Marokkó, Líbanon, Jórdaníu og öðrum ríkjum aðgerðir sínar með tölvum og snjallsímum til að komast á samfélagsmiðla og miðla myndskeiðum og farsímaskilaboðum. Viðleitnin leiddi til mótmæla, lagabreytinga og jafnvel falls ríkisstjórna, svo sem í Egyptalandi og Túnis. Hún leiddi einnig til borgarastyrjalda í Sýrlandi, Írak og Líbíu, sem kostuðu þúsundir lífið og ollu flóttamannakreppu við Miðjarðarhaf. Twitter og Facebook nýttust vel til að efla mótmælin en hreyfingarnar sem þau komu af stað áttu oft erfitt með að finna sér skýrt markmið í ríkjum þar sem engin rótgróin andspyrnuhreyfing var fyrir hendi.
Frá árinu 2011 hafa stjórnvöld um allan heim áttað sig á mætti samfélagsmiðla til að knýja fram breytingar og margir einræðisleiðtogar, og jafnvel að nafninu til lýðræðislegir leiðtogar, hafa takmarkað eða lokað á notkun samfélagsmiðla í ríkjum sínum. Kína hefur lokað á Facebook og Twitter frá árinu 2009 og hvetur borgara sína í staðinn til að nota ríkisleyfða forritið WeChat, sem miðlar upplýsingum til stjórnvalda. Árið 2020 bannaði Indland samfélagsmiðlaforritið TikTok og hélt því fram að það ógnaði öryggi ríkisins og allsherjarreglu. Í mars 2022, eftir innrás sína í Úkraínu í febrúar, bannaði Rússland Instagram og Facebook vegna þess að stjórnvöld sögðu miðlana birta skilaboð sem hvöttu til ofbeldis gegn rússneskum hermönnum og Vladimír Pútín, forseta Rússlands. Túrkmenistan hefur gengið lengra en Kína, Indland eða Rússland. Þar eru Facebook og Twitter ekki aðeins bönnuð heldur þurfa borgarar sem sækja um internetaðgang að sverja að þeir muni ekki reyna að komast fram hjá ritskoðun ríkisins.
Í Bandaríkjunum hafa löggjafar áttað sig á að samfélagsmiðlar á borð við Facebook og Twitter geta bæði eflt lýðræði og stofnað því í hættu. Samfélagsmiðlar gera öfgahópum kleift að laða að fylgjendur alls staðar að úr landinu og hvetja til ofbeldis. Hópar geta notað miðlana til að dreifa falsfréttum og skýrsla öldungadeildar Bandaríkjaþings komst að þeirri niðurstöðu að rússneskir leyniþjónustumenn hefðu notað Facebook, Twitter og Instagram til að hafa áhrif á kjósendur. Löggjafar hafa hvatt samfélagsmiðlafyrirtæki til að hafa virkara eftirlit með efni á miðlum sínum og takmarka eða loka aðgangi hópa eða einstaklinga sem dreifa hatursorðræðu eða rangupplýsingum. Framfarir sem gera kleift að búa til djúpfalsanir, tölvugerðar myndir sem líkjast raunverulegu fólki mjög náið, auka hættuna á misnotkun tækninnar.
Læknisfræðileg kraftaverk og viðvarandi heilbrigðisáskoranir
Framfarir í tölvutækni voru ekki einu tæknilegu afrek heimsins eftir síðari heimsstyrjöld. Árið 1947 fullkomnaði vísindafólk gervinýra og aðeins fimm árum síðar var fyrsta árangursríka nýrnaígræðslan framkvæmd. Á sjötta áratugnum voru geðrofslyf þróuð og notuð til að meðhöndla taugaraskanir sem áður dæmdu sjúklinga til ævilangrar erfiðrar meðferðar á geðsjúkrahúsi. Á sjötta áratugnum uppgötvuðu erfðafræðingar tvöfalda gormbyggingu DNA, upplýsingar sem skiptu sköpum fyrir síðari framfarir á borð við notkun DNA til greiningar og meðferðar erfðasjúkdóma. Árið 1962 tókst skurðlækningateymi í fyrsta sinn að festa afskorinn útlim aftur við líkamann og árið 1967 fór fyrsta hjartaígræðslan í mann fram. Næsta hálfan annan áratug gerðu framfarir í læknisfræði kleift að stunda fjarlækningar, skoða og fylgjast með innri líffærum án skurðaðgerða og fylgjast með hjartslætti fósturs á meðgöngu.
Læknavísindum varð einnig gríðarlega ágengt við að útrýma sjúkdómum sem höfðu verið algengir öldum saman. Mænusótt hafði til dæmis valdið lömun og jafnvel dauða frá því seint á nítjándu öld en árið 1950 var sýnt fram á að fyrsta árangursríka mænusóttarbóluefnið, sem pólskættaði veirufræðingurinn Hilary Koprowski þróaði, hefði tilætluð áhrif á börn. Þetta var lifandi bóluefni sem tekið var inn um munn og innihélt veiklað form veirunnar til að hjálpa ónæmiskerfinu að mynda mótefni. Á sama tíma þróaði rannsakandinn Jonas Salk við Pittsburgh-háskóla stungubóluefni sem innihélt óvirkjaða veiru (mynd 15.20). Bóluefnið gerði veiruna óvirka en kom líkamanum samt til að mynda mótefni. Árið 1955 var bóluefni Salk samþykkt til notkunar í Bandaríkjunum og dreifing þess í stórum stíl hófst þar. Önnur bóluefni voru þróuð í Bandaríkjunum og fleiri ríkjum næstu árin. Notkun þeirra hefur nær útrýmt mænusóttartilfellum, sem eitt sinn töldust í hundruðum þúsunda. Þegar mænusótt greindist hjá fullorðnum einstaklingi í New York í júlí 2022 var það fyrsta tilfellið í Bandaríkjunum frá árinu 2013.
Útrýming bólusóttar er önnur mikilvæg sigursaga. Fyrir öldum lagði bólusótt samfélög um allan heim í rúst, einkum samfélög frumbyggja Ameríku sem höfðu ekkert ónæmi fyrir sjúkdómnum þegar Evrópumenn fluttu hann til landa þeirra. Á átjándu öld var bóluefnum sem byggðust á kúabólu beitt í Bandaríkjunum og Evrópu með miklum árangri. Á tuttugustu öld gerðu framfarir bóluefnið öruggara og auðveldara í gjöf. Á sjötta áratugnum var stór hluti heimsbyggðarinnar þó enn óbólusettur og berskjaldaður. Frá árinu 1959 vann Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) að útrýmingu bólusóttar með fjöldabólusetningum og efldi viðleitni sína árið 1967 með sérstakri herferð um hraðari útrýmingu. Á áttunda áratugnum var bólusótt útrýmt í Suður-Ameríku, Asíu og Afríku. Árið 1980 lýsti WHO því yfir að sjúkdómnum hefði verið útrýmt um allan heim.
Bólusóttaráætlun WHO er talin árangursríkasta sjúkdómsútrýmingarverkefni sögunnar en um var að ræða umfangsmikla og ákveðna herferð sem erfitt var að endurtaka. Án bóluefnis getur verið gríðarlega erfitt að hafa hemil á smitsjúkdómum. Árið 1981 var fyrst greint frá nýjum sjúkdómi meðal samfélags samkynhneigðra í Los Angeles og árið 1982 var hann orðinn þekktur sem alnæmi (AIDS), áunnið ónæmisbrestsheilkenni. Rannsakendur áttuðu sig á að hann smitaðist almennt við kynmök en gæti einnig borist með sameiginlegri notkun sprautunála og við blóðgjafir. Bandaríska sóttvarnastofnunin útskýrði þá að alnæmi bærist ekki við venjulega umgengni en upplýsingarnar drógu lítið úr vaxandi ótta við þennan enn að mestu dularfulla og banvæna sjúkdóm. Árið 1987 höfðu meira en 60.000 manns í heiminum látist úr alnæmi. Bandarísk stjórnvöld voru sein til að fjármagna rannsóknir á meðferðum eða lækningu. Það ár stofnaði baráttufólk í þjónustumiðstöð samkynhneigðra karla og kvenna, Lesbian and Gay Community Services Center, í New York-borg AIDS Coalition to Unleash Power (ACT UP). Það hafði áhyggjur af því mikla mannfalli sem alnæmi olli meðal samkynhneigðra og því að stjórnvöld virtust áhugalaus um sjúkdóm sem fjölmiðlar lýstu sem vanda einkum samkynhneigðra karla, hóps sem þegar var jaðarsettur. ACT UP stóð fyrir friðsamlegum mótmælum til að vekja athygli á málstaðnum og vann að því að leiðrétta rangar upplýsingar um sjúkdóminn og fólk sem smitaðist af honum.
Um árið 2000 hafði vísindafólk í þróuðum ríkjum öðlast ítarlegan skilning á alnæmi og ónæmisbrestsveiru manna (HIV). Meðferðir komu fram sem gerðu sjúkdóminn viðráðanlegan í stað þess að hann væri banvænn, að minnsta kosti í þróuðum ríkjum. Í hlutum þróunarlandanna, svo sem Afríku sunnan Sahara, jókst tíðni smita þó enn. Einn vandinn var að HIV-smit og alnæmi höfðu verið tengd samkynhneigð, sem var fordæmd og sums staðar jafnvel refsiverð. Það varð til þess að smitað fólk hikaði við að leita sér aðstoðar. Til að ræða smitleiðir við almenning þurfti einnig að taka á stundum menningarlega viðkvæmum málefnum á borð við kynmök. Þeir sem reyndu að hefta útbreiðslu sjúkdómsins þurftu oft að hafa áhrif á félags- og menningarvenjur, flókið verkefni fullt af gildrum.
Þetta þýðir ekki að enginn árangur hafi náðst. Aukin smokkanotkun og umskurður, upplýsingaherferðir fyrir almenning og lækkandi meðferðarkostnaður hafa dregið mjög úr umfangi faraldursins í Afríku. Alnæmi er þó enn gríðarlegur og skelfilegur veruleiki fyrir Afríkubúa. Nær 70 prósent allra HIV-jákvæðra í heiminum búa í Afríku sunnan Sahara. Konur og börn verða sérlega hart úti; í Afríku eru 92 prósent allra smitaðra þungaðra kvenna og 90 prósent allra smitaðra barna í heiminum.
Ebóluveiran hefur einnig ógnað heilsu Afríkubúa. Fyrsti þekkti faraldur ebólublæðingarsóttar kom upp í Mið-Afríku árið 1976. Síðan hafa nokkrir aðrir faraldrar komið upp. Á árunum 2013–2016 breiddist faraldur í Vestur-Afríku hratt yfir landamæri ríkja og ógnaði því að verða að heimsfaraldri. Um það bil tíu þúsund manns veiktust í Líberíu einni og nær helmingur smitaðra lést.
Nýjasta áskorunin fyrir heilbrigði heimsbyggðarinnar, COVID-19-heimsfaraldurinn, sýnir áhrif bæði hnattvæðingar og tækniþróunar. Kórónuveiran SARS-CoV-2 kom fram í Wuhan í Kína, miðstöð iðnaðar og viðskipta, í desember 2019. Farþegar flugvéla og skemmtiferðaskipa dreifðu henni fljótlega óafvitandi um heiminn; fyrsta staðfesta tilfellið í Bandaríkjunum greindist í janúar 2020. Þegar smit voru tilkynnt í öllum heimsálfum lokuðu skrifstofur, verslanir og skólar og ferðabönn tóku gildi. Þrátt fyrir þessar takmarkanir gat fólk úr millistétt og auðstétt í þróuðum ríkjum haldið lífi sínu áfram nær óbreyttu. Það gat að miklu leyti unnið, stundað nám, verslað, heimsótt vini og fjölskyldu og ráðfært sig við lækna á netinu heiman frá sér.
Láglaunafólk í þjónustugreinum missti hins vegar oft vinnuna þegar veitingastöðum og hótelum var lokað og börn án aðgangs að tölvum eða stöðugri nettengingu áttu erfitt með að fylgja náminu. Jafnvel hinir betur settu í þróuðum ríkjum stóðu frammi fyrir skorti á vörum, allt frá salernispappír til lyfja og ungbarnamjólkur, þegar hnattrænar aðfangakeðjur röskuðust vegna þess að verkafólk í landbúnaði og verksmiðjum, hafnarverkamenn og járnbrautarstarfsfólk veiktist eða vinnustöðum var lokað til að hindra smit. Þróunarríki skorti fé til að styðja borgara sína í langvarandi atvinnuleysi. Þótt bóluefni væru þróuð í nokkrum ríkjum stóðu þau einkum fólki í auðugri ríkjum til boða. Í mars 2022 hafði aðeins 1 prósent allra bóluefnisskammta í heiminum verið gefið fólki í lágtekjuríkjum.