Samantekt kafla
Samantekt kafla
14.1 Kalda stríðið hefst
Eftir síðari heimsstyrjöldina hófu risaveldin tvö sem eftir stóðu — Bandaríkin og Sovétríkin — kalda stríðið. Það var hugmyndafræðileg keppni þar sem báðir aðilar sóttust eftir yfirburðum með efnahagsaðstoð, hernaðarstuðningi, tækni og áróðri. Utanríkisstefna Bandaríkjanna snerist um innilokunarstefnu, það er að koma í veg fyrir að áhrif Sovétríkjanna og hugmyndafræði kommúnismans breiddust út fyrir Austur-Evrópu. Herkví Sovétríkjanna um Vestur-Berlín 1948–1949 var mikil prófraun á einbeitni beggja ríkja í baráttunni gegn hinu. Bandaríkin báru sigur úr býtum og stofnuðu ásamt bandamönnum sínum í Vesturblokkinni gagnkvæma varnarbandalagið Atlantshafsbandalagið (NATO). Sovétríkin svöruðu með því að stofna Varsjárbandalagið með ríkjum Austurblokkarinnar í Austur-Evrópu.
14.2 Útbreiðsla kommúnismans
Árið 1949 sigraði Kínverski kommúnistaflokkurinn (CCP) undir forystu Mao Zedong Guomindang (GMD, þjóðernissinnana) undir forystu Chiang Kai-shek (Jiang Jieshi) og stofnaði Alþýðulýðveldið Kína, sem Bandaríkin neituðu að viðurkenna. Kommúnismi breiddist einnig út annars staðar í Asíu. Árið 1950 réðst kommúnistaleiðtogi Norður-Kóreu inn í Suður-Kóreu og kallaði Kínverja til aðstoðar við að sigra hersveitir Suður-Kóreu og Sameinuðu þjóðanna undir forystu Bandaríkjanna. Kommúnistar tóku einnig völdin í Norður-Víetnam eftir að Víetnam var skipt í kjölfar sjálfstæðisstríðs gegn Frökkum. Til að stöðva frekari útbreiðslu kommúnismans studdu Bandaríkin Suður-Víetnam líkt og þau höfðu stutt Suður-Kóreu en Kína og Sovétríkin aðstoðuðu Norður-Víetnam. Í Kína sjálfu glímdi fólk við að iðnvæða landið undir stjórn Mao. Margir létust í hungursneyðinni sem fylgdi og menningarbyltingunni í kjölfar hennar.
14.3 Hreyfing óháðra ríkja
Ekki kusu öll ríki að skipa sér í lið með Bandaríkjunum eða Sovétríkjunum í kalda stríðinu. Í Evrópu kaus Júgóslavía að standa utan áhrifasvæðis Sovétríkjanna þótt hún væri kommúnistaríki. Margar fyrrverandi nýlendur Evrópuríkja gengu í Hreyfingu óháðra ríkja, sem leitaði leiðar til þróunar án þess að gerast fylgiríki annars risaveldisins. Indónesía, Indland og Egyptaland voru meðal forysturíkja hreyfingarinnar en tóku engu að síður öll við aðstoð frá Bandaríkjunum, Sovétríkjunum eða þeim báðum. Egyptaland færðist þó nær Sovétríkjunum vegna stuðnings Vesturlanda við Ísrael og þeirrar sannfæringar að Vesturveldin stæðu í vegi fyrir áformum þess um að verða forysturíki arabaheimsins.
14.4 Alþjóðleg spenna og afnýlenduvæðing
Alþjóðleg spenna einkenndi kalda stríðið. Á sjötta og sjöunda áratugnum reyndu fylgiríki Sovétríkjanna í Austurblokkinni á vilja ráðamanna í Moskvu til að halda yfirráðum þegar borgararnir kröfðust aukins frelsis og endaloka sovéskra yfirráða. Sovétríkin brutu uppreisnir í Póllandi, Ungverjalandi og Tékkóslóvakíu hratt á bak aftur. Bandaríkin reyndu að stöðva útbreiðslu kommúnismans bæði í Rómönsku Ameríku og Asíu með afskiptum í Gvatemala, Kúbu og Víetnam. Stundum, svo sem í Berlín 1961 og á Kúbu 1962, komust Bandaríkin hættulega nærri hernaðarátökum við Sovétríkin. Undir lok sjöunda áratugarins veitti klofningur Kína og Sovétríkjanna Bandaríkjunum þó aukið svigrúm á alþjóðavettvangi. Meðan Vestur- og Austurblokkin tókust á í Evrópu, Asíu og Rómönsku Ameríku börðust íbúar breskra, franskra, belgískra og portúgalskra nýlendna í Afríku fyrir sjálfstæði.
14.5 Ný heimsskipan
Á níunda áratugnum tók að draga úr tökum kommúnismans á sumum heimshlutum þar sem hann hafði áður verið ráðandi. Sovétríkin þurftu í senn að sjá fyrir borgurum sínum heima fyrir, halda stjórn á fylgiríkjum sínum í Austur-Evrópu, heyja stríð í Afganistan og bregðast við aukinni uppbyggingu kjarnorkuvopna og hefðbundinna vopna í forsetatíð Ronald Reagan og George H.W. Bush í Bandaríkjunum. Tilraunir Mikhail Gorbachev til að styrkja Sovétríkin með perestrojku og glasnost báru ekki árangur. Þegar ríki Varsjárbandalagsins sóttust eftir sjálfstæði undir lok níunda áratugarins gátu Sovétríkin ekki brugðist við eins og áður. Þau stóðu jafnframt frammi fyrir frelsishreyfingum í eigin lýðveldum og voru leyst upp árið 1991. Kína sneri ekki baki við kommúnismanum en dauði Mao gerði Deng kleift að innleiða umbætur sem leiddu þætti kapítalísks hagkerfis inn í kínverska efnahagslífið.