14.5 Ný heimsskipan
14.5 Ný heimsskipan
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Í upphafi kalda stríðsins virtist hugmyndafræðilegur ágreiningur Sovétríkjanna og Bandaríkjanna óyfirstíganlegur. Fjandskapur Vesturblokkarinnar og Austurblokkarinnar leiddi til átaka víða um heim sem kostuðu milljónir manna lífið. Milljónir létust einnig þegar Kína sóttist eftir hugsjón kommúnísks samfélags. Kjarnorkuvopnum, sem ógnuðu sjálfri tilvist mannkynsins, var safnað í undirbúningi fyrir stríð sem hvorugur aðilinn vildi. Mörgum virtist óhugsandi að heimurinn gæti nokkru sinni orðið minna klofinn. Kalda stríðið stóð þó skemur en fimmtíu ár.
Hrun kommúnismans: Austurblokkin
Kalda stríðið hafði hafist í Grikklandi, þar sem fáir hefðu búist við því. Síðasta skoti þess var einnig hleypt af þar sem fáir hefðu búist við því — í Afganistan, þar sem síðasta staðgengilsstríðið milli bandamanna Sovétríkjanna og bandamanna Bandaríkjanna var háð.
Árið 1973 komst þjóðernissinninn Mohammad Sardar Daoud Khan aftur til valda í Afganistan eftir að hafa steypt konungi landsins af stóli. Daoud hafði áður verið forsætisráðherra Afganistans frá 1953 til 1963. Upphaflega naut hann stuðnings kommúníska Alþýðulýðræðisflokks Afganistans (PDPA), sem naut stuðnings Sovétríkjanna. Ekki studdu þó allar fylkingar PDPA Daoud. Þegar honum tókst ekki að sætta fylkingarnar og varð ljóst að hann var að missa stuðning þeirra PDPA-manna sem höfðu komið honum til valda leitaði hann stuðnings Bandaríkjanna. Hann vildi losa Afganistan undan því að vera háð Sovétríkjunum, sem höfðu áður aðstoðað landið, og taldi að Bandaríkin myndu hjálpa. Hann sóttist einnig eftir nánari samskiptum við bandamenn Bandaríkjanna, Sádi-Arabíu og Íran, og rak sovéska hernaðar- og efnahagsráðgjafa úr landi.
Árið 1978 steypti ein fylking PDPA Daoud af stóli og drap hann. Þegar sigurvegararnir reyndu að ryðja óvinum sínum úr vegi veitti hópur íslamskra bókstafstrúarmanna mótspyrnu. Þeir voru andvígir veraldlegum og vestrænum áhrifum á íslömsk samfélög, aðhylltust strangar hegðunarreglur og börðust gegn tilraunum stjórnvalda til að breiða kommúnisma út til ættbálkasvæða. Þegar ljóst varð að leiðtogi PDPA, sem Moskva studdi, gæti ekki haldið stjórn á landinu og að keppinautur hallur undir Bandaríkin væri að ná yfirhöndinni sendu Sovétríkin landher inn í Afganistan í desember 1979.
Jimmy Carter forseti mótmælti innrás Sovétríkjanna og beitti efnahagslegum refsiaðgerðum. Bandaríkin héldu einnig áfram að vopna íslamista sem börðust gegn afgönsku stjórninni, sem studd var af Sovétríkjunum, en þeirri stefnu höfðu þau fylgt um nokkurt skeið. Þessir uppreisnarmenn íslamista voru kallaðir mújahídar (arabískt heiti á múslimum sem berjast gegn öðrum en múslimum í þágu íslams). Þeir litu á afgönsku stjórnina og Sovétríkin sem óvini trúarinnar og háðu skæruhernað gegn þeim. Sovétríkin börðust við hina ýmsu hópa mújahída í tíu ár án þess að komast nálægt sigri. Þau vörðu jafnvirði milljarða dala í stríðið og misstu um fimmtán þúsund hermenn. Um tvær milljónir Afgana létust.
Meðal þeirra mújahídahópa sem börðust gegn Sovétmönnum voru ungir menn af pastúnsku þjóðinni sem höfðu stundað nám í íslömskum trúarskólum í Pakistan. Bæði bandaríska leyniþjónustan CIA og hliðstæða hennar í Pakistan, leyniþjónustustofnunin Inter-Services Intelligence Directorate (ISI), studdu þá. Þeir voru kallaðir talibanar, sem merkir „nemandi“ á pastú, tungumáli pastúna. Eftir brottför Sovétmanna börðust ýmsir hópar mújahída um yfirráð í Afganistan og að lokum báru talibanar sigur úr býtum. Margir Afganar fögnuðu stöðugleikanum og reglunni sem stjórn þeirra bauð eftir langvarandi ringulreið.
Þótt Bandaríkin styddu mújahída í baráttunni gegn Sovétmönnum í Afganistan áttu þau í höggi við annan hóp íslamskra bókstafstrúarmanna, að þessu sinni í Íran. Frá sjötta áratugnum höfðu Bandaríkin séð leiðtoga Írans, Mohammad Reza Pahlavi keisara, fyrir fé og vopnum. Með bandarískri aðstoð hafði keisarinn komið upp einum stærsta her Mið-Austurlanda og SAVAK, einni óttalegustu leynilögreglu heims. Hann leyfði enga andstöðu og leynilögreglan njósnaði um, handtók og pyntaði hvern þann sem grunaður var um að vera honum andsnúinn. Tilraunir keisarans til að nútímavæða og vestrænvæða Íran með því að veita konum kosningarétt, banna þeim að bera slæðu og tryggja þeim jafna möguleika til menntunar reittu marga hefðarsinnaða trúarleiðtoga múslima til reiði. Þeim mislíkuðu einnig þau viðhorf sem komu fram í vestrænum kvikmyndum og tónlist sem keisarinn hafði leyft í Íran. Frjálslyndir Íranar studdu hins vegar þessar aðgerðir en voru óánægðir með skort á pólitísku frelsi. Nær allir Íranar voru gramir yfir þeim gríðarlega auði sem keisarinn og nánustu vinir hans höfðu safnað með aðstoð Bandaríkjanna. Keisarinn átti fáa stuðningsmenn.
Einn harðskeyttasti gagnrýnandi hans var trúarleiðtogi sjía-múslima, ajatolla Ruhollah Khomeini. Þótt Khomeini væri ítrekað handtekinn hélt hann áfram að gagnrýna bæði keisarann og bakhjarl hans, Bandaríkjastjórn. Árið 1964 var Khomeini rekinn í útlegð frá Íran. Áhrifum hans lauk þó ekki og hljóðrituðum skilaboðum hans, þar sem hann hvatti til andstöðu við keisarann, var smyglað inn í landið. Frá 1977 hvatti Khomeini Írana til verkfalla og til að neita að greiða skatta. Árið 1978 réðust stjórnarhermenn á bylgjur mótmæla og verkfalla opinberra starfsmanna og olíuiðnaðarverkamanna. Eftir hverja árás reis enn stærri mótmælabylgja.
Hinn 16. janúar 1979 flúðu keisarinn og fjölskylda hans land og tveimur vikum síðar sneri ajatolla Khomeini aftur. Mikill meirihluti Írana tók fagnandi á móti honum og um miðjan febrúar 1979 tók Mehdi Bazargan, sem Khomeini valdi, við forsætisráðherraembættinu af Shapur Bakhtiar, sem keisarinn hafði skipað. Í desember 1979 samþykktu Íranar í atkvæðagreiðslu stjórnarskrá sem gerði landið að íslömsku lýðveldi. Íslam varð opinber trú landsins og stjórnarskráin kvað á um að öll sett lög yrðu að samræmast íslömskum lögum.
Hinn 22. október 1979 kom keisarinn til Bandaríkjanna í læknismeðferð. Margir Íranar óttuðust að það þýddi að stjórnvöld í Washington hygðust koma honum aftur til valda. Hinn 4. nóvember réðust íranskir stúdentar inn í sendiráð Bandaríkjanna í Teheran, höfuðborg Írans, og tóku starfsfólk þess og varðliða úr bandaríska landgönguliðinu í gíslingu. Þeir kröfðust þess að keisarinn yrði sendur aftur til Írans til réttarhalda og aftöku (mynd 14.19). Aðgerðir þeirra nutu víðtæks stuðnings í Íran, meðal annars frá Khomeini, og það varð til þess að hófsamur forsætisráðherrann sagði af sér. Kvenkyns gíslum og bandarískum gíslum af afrískum uppruna var sleppt innan fárra daga en hinum var haldið í 444 daga. Þeir voru látnir lausir 20. janúar 1981, sama dag og Carter forseti lét af embætti.
Stjórn Íraks, þar sem súnní-múslimar voru ráðandi og sósíalíski Baath-flokkurinn fór með völd, óttaðist að sjía-múslimar í Írak myndu róttækjast vegna atburðanna í nágrannaríkinu Íran og sendi því her sinn til innrásar í Íran. Írak vonaðist einnig til að leysa langvarandi landamæradeilur ríkjanna og taka við stöðu Írans sem ráðandi veldis á svæðinu, en það hafði ekki verið mögulegt meðan Íran naut hernaðar- og efnahagsstuðnings Bandaríkjanna. Bandaríkin veittu Írak efnahagslegan og tæknilegan stuðning. Stríði Írans og Íraks lauk í ágúst 1988 með vopnahléi sem Sameinuðu þjóðirnar komu á, án verulegs ávinnings fyrir nokkurn aðila.
Þrátt fyrir stuðning sinn við Írak í stríðinu gegn Íran var helsta áhyggjuefni Bandaríkjanna á níunda áratugnum ekki ofbeldi í Mið-Austurlöndum heldur uppræting kommúnismans. Ronald Reagan tók við forsetaembættinu af Jimmy Carter. Hann taldi Sovétríkin „heimsveldi hins illa“ og hét því að uppræta kommúnismann. Hann taldi að Bandaríkin ættu að semja við Sovétmenn til að tryggja heimsfrið en yrðu að gera það úr styrkleikastöðu. Í því skyni fyrirskipaði hann eflingu getu landsins til að heyja bæði hefðbundið stríð og kjarnorkustríð. George H.W. Bush, eftirmaður hans í embætti, hélt þeirri viðleitni áfram.
Þegar Mikhail Gorbachev, nýr leiðtogi Sovétríkjanna, komst til valda árið 1985 kraumaði óánægja í Sovétríkjunum og ríkjum Austur-Evrópu. Skortur á matvælum og öðrum vörum vakti reiði fólks. Árið 1980 stofnuðu pólskir skipasmíðastöðvarverkamenn verkalýðsfélag undir forystu verkalýðsleiðtogans Lech Wałęsa og fóru í verkfall til að mótmæla stefnu stjórnvalda. Innan árs hafði þriðjungur pólsku þjóðarinnar gengið í verkalýðsfélagið Samstöðu. Pólska stjórnin reyndi að bæla hreyfinguna niður og bannaði félagið en ekki var unnt að þagga niður í tíu milljónum félagsmanna þess. Jóhannes Páll II páfi, sem var sjálfur Pólverji og andvígur kommúnisma, hvatti pólsku kirkjuna til að styðja verkafólkið.
Gorbachev gerði sér grein fyrir að umbóta væri þörf í Sovétríkjunum. Ríkið hafði einfaldlega ekki efni á að keppa hernaðarlega við Bandaríkin og sjá borgurum sínum jafnframt fyrir því sem þeir þurftu til mannsæmandi lífs. Gorbachev gekk því fúslega til viðræðna við Reagan um takmörkun vígbúnaðar. Hann hóf einnig perestrojku, „endurskipulagningu“ sovéska ríkisins og efnahagslífsins. Hann dró úr hernaðarútgjöldum og hvatti til fyrstu skrefa einkaframtaks. Sem lið í umbótunum hvatti Gorbachev einnig til glasnost, eða opnunar, og heimilaði óánægðu fólki að gagnrýna stjórnvöld.
Breytingarnar í Sovétríkjunum endurspegluðu breytingar annars staðar í Austurblokkinni. Árið 1988 brutust mótmæli aftur út í Póllandi og verkföll fóru um landið. Pólska stjórnin neyddist til að semja við leiðtoga Samstöðu og fallast á tilslakanir, meðal annars að heimila frjálsar kosningar til sumra opinberra embætta. Árið 1989 opnuðu Ungverjaland og Austur-Þýskaland landamæri sín og leyfðu borgurunum að ferðast frjálst úr landi og heim. Berlínarbúar klifruðu upp á múrinn sem skipti borg þeirra og tóku að rífa hann niður. Fólk í Búlgaríu og Tékkóslóvakíu krafðist einnig breytinga á stjórnarfari. Sovéskir skriðdrekar fóru ekki um göturnar og hermenn handtóku ekki mótmælendur né skutu á þá. Gorbachev tilkynnti öðrum ráðamönnum Sovétríkjanna að hann hygðist ekki beita hervaldi til að viðhalda yfirráðum í Austur-Evrópu. Árið 1990 var Þýskaland sameinað á ný og Berlín varð aftur höfuðborg.
Þversagnarkennt er að umbæturnar sem Gorbachev hóf til að bjarga Sovétríkjunum slitu þau að lokum í sundur. Sovétlýðveldin vildu einnig sjálfstæði. Talsmenn umbóta og lýðræðis þrýstu á um meiri breytingar. Ekki voru þó allir í Sovétríkjunum ánægðir með umbæturnar. Í ágúst 1991 reyndu íhaldssamir liðsmenn Kommúnistaflokksins að svipta Gorbachev völdum en aðgerðir Boris Yeltsin, forseta rússneska lýðveldisins, komu í veg fyrir það. Yeltsin og forsetar sovétlýðveldanna Hvíta-Rússlands og Úkraínu greiddu saman atkvæði í desember 1991 um að leysa Sovétríkin upp. Kalda stríðinu var lokið.
Það var kaldhæðnislegt að hrun Austurblokkarinnar leiddi einnig til endaloka Júgóslavíu, sem hafði lagt svo mikla áherslu á að standa utan hennar. Þörfin fyrir að sýna sameinaða fylkingu gagnvart Sovétríkjunum og öðrum ríkjum Varsjárbandalagsins hafði verið öflugt sameiningarafl meðal hinna fjölmörgu og ólíku þjóðarbrota og ríkja sem mynduðu Júgóslavíu. Hefði Tito lifað hefði ríkið ef til vill haldist sameinað um hríð en hann lést í maí 1980. Árið 1991 lýstu ríkin Slóvenía, Króatía og Bosnía og Hersegóvína yfir sjálfstæði frá Júgóslavíu. Þegar serbneskir minnihlutar í Króatíu og Bosníu og Hersegóvínu og Albanar í serbneska héraðinu Kósovó reyndu að lýsa yfir sjálfstæði frá þessum stærri ríkjum braust út ofbeldi. Slobodan Milošević, fyrrverandi forseti bæði Serbíu og Júgóslavíu, fjármagnaði serbneska uppreisnarmenn í Bosníu og stóð fyrir þjóðarmorðsherferð gegn Albönum í Kósovó. Sameinuðu þjóðirnar ákærðu hann fyrir stríðsglæpi árið 2001 og hann lést í fangelsi árið 2006.
Undanhald kommúnismans: Kína
Öfgarnar í menningarbyltingunni í Kína mörkuðu bæði endalok valda Mao Zedong og, þversagnarkennt, kínversku byltingarinnar. Þegar Lin Biao lést árið 1971 hafði Kína orðið fyrir miklum skaða. Efnahagslífið var í rúst og stjórnvöld áttu erfitt með að sinna grunnskyldum sínum. Þegar Mao dró sig í hlé vegna þunglyndis og heilsubrests tók „Fjórmenningaklíkan“ í vaxandi mæli við hlutverki hans. Hana skipuðu Jiang Qing, eiginkona Mao, Wang Hongwen, útvalinn eftirmaður hans, Zhang Chunqiao og Yao Wenyuan. Þau lögðu þó fyrst og fremst áherslu á að tryggja hugmyndafræðilegan hreinleika og áframhaldandi „byltingarsinnaða“ stjórnmálahugsun. Brýn málefni á borð við efnahagslífið voru falin Zhou Enlai forsætisráðherra.
Zhou var hins vegar dauðvona úr krabbameini og þurfti aðstoð. Með leyfi Mao kom hann því Deng Xiaoping aftur til valda sér til aðstoðar (mynd 14.20). Zhou og Deng stýrðu stjórn ríkisins og efnahagslífinu en sífellt meira af starfinu féll í hlut Deng eftir því sem Zhou dró sig úr opinberu lífi. Eftir dauða Zhou í janúar 1976 tókst Fjórmenningaklíkunni að bola Deng Xiaoping enn á ný frá völdum en að þessu sinni var hann ekki lengi fjarri þeim.
Eftir dauða Mao 9. september 1976 lét eftirmaður hans, Hua Guofeng, handtaka Fjórmenningaklíkuna og Deng sneri aftur til valda. Deng var gerður að varaforsætisráðherra árið 1977 og nýtti stöðu sína til að vinda ofan af mistökum menningarbyltingarinnar. Árið 1978 tók hann við af Hua sem leiðtogi Kína og hélt því fram að landið þyrfti að einbeita sér að nútímavæðingu og uppbyggingu efnahagslífsins í stað þess að halda byltingunni áfram eftir kenningum Mao. Hann innleiddi stefnu Boluan Fanzheng („leiðrétta ranglætið og koma á eðlilegu ástandi“). Samkvæmt henni var æra þeirra sem höfðu verið fangelsaðir „endurreist“ og þeir sem enn voru á lífi fengu aftur völd. Kínverska háskólakerfið komst aftur í eðlilegt horf þegar Deng tók aftur upp inntökupróf sem höfðu verið lögð niður í menningarbyltingunni. Hann lýsti því yfir að vísindafólk og menntafólk ætti virðingu skilið vegna þess að nútímavæðing gæti ekki gengið fram án framlags þess.
Deng innleiddi einnig víðtækar efnahagsumbætur sem byggðust á „nútímavæðingunum fjórum“ í landbúnaði, iðnaði, varnarmálum og vísindum og tækni. Samyrkjubú voru leyst upp og frumkvöðlar hvattir til að stofna eigin fyrirtæki. Landið var opnað fyrir erlendri fjárfestingu og erlendum fyrirtækjum boðið að stofna útibú í Kína. Á níunda og tíunda áratugnum voru nokkrir þættir kapítalísks hagkerfis teknir upp. Einkaaðilum var leyft að stýra mörgum ríkisfyrirtækjum og þótt þau stærstu væru áfram undir stjórn ríkisins jukust tekjur fólks og lífskjör Kínverja bötnuðu hratt. Samhliða efnahagsbreytingunum urðu einnig breytingar á utanríkisstefnunni. Á níunda áratugnum dró Kína úr stuðningi við byltingarstarfsemi í öðrum löndum, með nokkrum undantekningum, svo sem stuðningi við andsovésk öfl í Afganistan og Kambódíumenn sem börðust gegn innrás Víetnama. Frá lokum níunda áratugarins tóku samskipti við Sovétríkin einnig að batna og viðskipti Sovétríkjanna og Kína jukust.
Árið 1980 hvatti Deng einnig til stjórnmálaumbóta. Hann gagnrýndi þunglamalegt kínverskt skrifræði og kallaði eftir tímamörkum á setu í stjórnmálaembættum og endurskoðun stjórnarskrárinnar. Hann ætlaði þó alls ekki að leyfa andstöðu við stjórn Kínverska kommúnistaflokksins (CCP). Árið 1986 hófu háskólanemar röð mótmæla í helstu borgum Kína. Stjórnvöld bældu aðgerðir þeirra niður en árið 1989 brutust mótmæli út að nýju.
Frá 17. apríl söfnuðust námsmenn í Peking saman á Torgi hins himneska friðar til að minnast Hu Yaobang, nýlátins embættismanns flokksins sem hafði stutt þá. Undir áhrifum vestrænna fjölmiðla kröfðust þeir lýðræðisumbóta, afnáms ritskoðunar stjórnvalda, aukins réttar til mótmæla og meira fjár til menntamála. Þeir og aðrir mótmælendur fordæmdu einnig spillingu í CCP og það sem þeir töldu slæma stjórn kínverska efnahagskerfisins. Umbætur höfðu bætt líf bænda en iðnverkafólk og borgarbúar höfðu ekki notið góðs af þeim. Næstu vikur gengu sumir námsmenn reiðir um göturnar í mótmælaskyni en aðrir neituðu að yfirgefa torgið. Að kvöldi 3. júní 1989 óku skriðdrekar inn í Peking og næstu daga ruddu vopnaðir hermenn og skriðdrekar torgið. Allt frá nokkrum hundruðum upp í nokkur þúsund manns voru drepin. Hinn 9. júní fordæmdi Deng námsmennina fyrir tilraun til að steypa stjórnvöldum af stóli. Í öðrum kínverskum borgum lauk mótmælunum með friðsamlegum hætti.