14.4 Alþjóðleg spenna og afnýlenduvæðing

14.4 Alþjóðleg spenna og afnýlenduvæðing

Námsmarkmið

Í lok þessa hluta átt þú að geta:

• Útskýrt ástæður afskipta Sovétríkjanna í ríkjum Varsjárbandalagsins á sjötta og sjöunda áratugnum
• Lýst viðleitni Bandaríkjanna til að hefta útbreiðslu kommúnismans í Rómönsku Ameríku og Asíu
• Útskýrt orsakir klofnings Kína og Sovétríkjanna
• Fjallað um afnýlenduvæðingarhreyfingar í Afríku

Hætta á átökum milli Bandaríkjanna og afla kommúnismans takmarkaðist ekki við Austur-Asíu. Þótt mest hætta væri á ófriði í þeim heimshluta og þar væru raunar háð nokkur staðgengilsstríð á áratugunum eftir síðari heimsstyrjöldina breiddist samkeppni Bandaríkjanna og Sovétríkjanna til allra heimshluta.

Spenna í Evrópu

Jósef Stalín lést árið 1953. Georgy Malenkov tók við sem leiðtogi Sovétríkjanna um skamma hríð og síðan Nikita Khrushchev. Khrushchev var jafneindreginn andstæðingur Vesturblokkarinnar og Stalín hafði verið og gortaði á einum fundi af því að kommúnisminn myndi „grafa“ kapítalismann. Hann vildi þó einnig taka upp nýtt viðhorf til Bandaríkjanna og beina Sovétríkjunum inn á nýja braut. Í febrúar 1956 fordæmdi Khrushchev hinn látna Stalín á tuttugasta flokksþingi sovéska kommúnistaflokksins og sakaði hann um glæpi gegn sovésku þjóðinni. Síðan hóf hann umfangsmikla afstalínvæðingu. Hann breytti stefnu Stalínstímans, meðal annars ritskoðun á listum, sleppti mörgum sem Stalín hafði fangelsað af pólitískum ástæðum, leysti upp sérdómstólana sem höfðu sakfellt þá, fjarlægði nafn Stalíns af opinberum byggingum og lét taka niður minnismerki um hann.

Í ríkjum Austurblokkarinnar markaði þetta upphaf pólitískrar þíðu. Í júní 1956 gerði verkafólk í pólsku borginni Poznan uppþot til að mótmæla matvælaskorti, lélegu húsnæði og öðrum umkvörtunarefnum. Um haustið hófust mótmæli einnig í öðrum borgum. Þau einkenndust greinilega af þjóðernisstefnu og þar var meðal annars krafist brottfarar sovéska hersins frá Póllandi og þess að rússneskukennsla yrði felld úr námskrám pólskra skóla. Í október varð Władysław Gomułka, sem boðaði umbætur á stjórnkerfinu, leiðtogi pólska kommúnistaflokksins og þar með Póllands.

Khrushchev óttaðist umbætur sem gætu leitt Pólland út úr Austurblokkinni. Hann kallaði út sovéskt herlið í Póllandi og lét það ganga í átt að Varsjá um leið og hann flaug sjálfur þangað. Gomułka fullvissaði Khrushchev um að hann hygðist hvorki binda enda á kommúnisma né samband Póllands við Sovétríkin og Khrushchev samþykkti þá að umbætur mættu fara fram. Samyrkjuvæðingu í pólskum landbúnaði var því hætt, sovéskir ráðgjafar sendir heim, pólitískir fangar leystir úr haldi og rómversk-kaþólsku kirkjunni veitt aukið frelsi.

Árangur Pólverja veitti öðrum innblástur. Hinn 23. október 1956 gengu námsmenn um götur Búdapest í Ungverjalandi og kröfðust meðal annars að tákn Stalínstefnunnar yrðu fjarlægð, laun hækkuð, ráðist yrði í efnahagsumbætur og sovéskt herlið hyrfi úr landi. Ríkisöryggislögreglan hóf skothríð á námsmenn sem söfnuðust saman fyrir utan aðalútvarpsstöðina til að lesa kröfur sínar í beinni útsendingu og nokkrir létust. Uppreisn hófst og reiðir borgarar börðust bæði gegn lögreglu og sovéskum hersveitum. Þegar mótmælendur réðust á þinghúsið flúði Ernő Gerő, formaður Ungverska verkalýðsflokksins og leiðtogi landsins, ásamt forsætisráðherra sínum András Hegedüs. Umbótasinninn Imre Nagy tók við embætti forsætisráðherra. Ólíkt Gomułka vildi Nagy ekki einskorða sig við umbætur innanlands og halda að öðru leyti tryggð við Moskvu. Hinn 28. október hvatti hann til vopnahlés, leysti Ríkisöryggislögregluna upp og krafðist þess að sovéskt herlið yfirgæfi Búdapest. Hinn 1. nóvember tilkynnti Nagy að Ungverjaland væri ekki lengur aðili að Varsjárbandalaginu og yrði hlutlaust í alþjóðamálum.

Þremur dögum síðar réðust sovéskar hersveitir inn í Ungverjaland og sameinuðust þeim sveitum sem Sovétríkin höfðu verið í þann mund að draga til baka áður en Nagy gaf yfirlýsingu sína. Vera má að Khrushchev hafi óttast að yfirlýsing Nagys um hlutleysi Ungverjalands ógnaði öryggi Sovétríkjanna. Hann kann einnig að hafa viljað sýna íhaldssamari kommúnistum og leiðtogum annarra sovétríkja einurð sína. Sumir telja að það hafi aukið honum dirfsku að Vesturblokkin skyldi ekki grípa inn í. Uppreisninni lauk hinn 10. nóvember eftir að um 2.500 Ungverjar höfðu verið drepnir og kommúnistastjórn var komið aftur á undir forystu János Kádár. Um tuttugu þúsund Ungverjar voru handteknir og aðrir 200.000 flúðu land. Sovéskt herlið var staðsett varanlega í Ungverjalandi og Nagy var leiddur fyrir rétt og tekinn af lífi árið 1958.

Bandaríkin blönduðu sér ekki í atburðina í Ungverjalandi og Khrushchev hæddist síðar að þeirri ákvörðun. Þótt þau vildu forðast átök við Sovétríkin gátu Bandaríkin þó brátt ekki hunsað úrslitakosti Khrushchevs varðandi Berlín. Árin 1958 og 1961 krafðist Khrushchev þess að Bretland, Frakkland og Bandaríkin yfirgæfu Vestur-Berlín en kröfunum var ekki sinnt. Kapítalíski hluti gömlu þýsku höfuðborgarinnar var þyrnir í augum Khrushchevs. Velmegun hans vakti ekki aðeins óánægju meðal íbúa kommúnísku hverfanna í austri heldur gerði opið aðgengi þar fjölda fólks frá Austur-Þýskalandi og öðrum ríkjum Austurblokkarinnar kleift að flýja til frelsis.

Að kvöldi 12.–13. ágúst 1961 reistu austurþýskar hersveitir gaddavírsgirðingu til að skilja vesturhluta Berlínar frá austurhlutanum. Næstu daga voru einnig reistir steinsteyptir veggir til að stöðva frjálsa för frá austri til vesturs. Hinn 22. október kom upp ágreiningur milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna um frjálsa för bandarískra embættismanna milli Austur- og Vestur-Berlínar. Bandaríkin héldu því fram að samkvæmt samkomulaginu sem náðist í Potsdam við lok síðari heimsstyrjaldarinnar mættu fulltrúar Bandamanna ferðast frjálst um alla Berlín. Til að kanna hvort Sovétmenn ætluðu að virða samkomulagið tóku Bandaríkin að senda bifreiðar með bandarískum embættismönnum yfir skiptilínuna til að kanna hvort þær yrðu stöðvaðar. Ef svo fór fylgdi bandarískt herlið þeim yfir, stundum á skriðdrekum.

Hinn 27. október svöruðu Sovétríkin með því að senda nokkra skriðdreka sína að innganginum að Austur-Berlín. Bandarískir og sovéskir skriðdrekar miðuðu fallbyssum sínum hver á annan. Naumlega tókst að afstýra bardaga þegar Kennedy og Khrushchev samþykktu að fjarlægja skriðdreka sína samtímis.

Spenna blossaði enn upp í Evrópu árið 1968 þegar Tékkóslóvakía reyndi, líkt og Pólland og Ungverjaland áður, að losa um tengsl sín við Sovétríkin. Snemma árs tók Alexander Dubček við af hinum íhaldssama leiðtoga Antonín Novotný. Dubček innleiddi efnahagsumbætur og afnam ritskoðun stjórnvalda. Þegar Tékkar kröfðust enn víðtækari umbóta urðu Sovétríkin uggandi, rétt eins og í Póllandi og Ungverjalandi árið 1956. Nýr leiðtogi Sovétríkjanna, Leonid Brezhnev, óttaðist að breytingar í Tékkóslóvakíu myndu kveikja kröfur um umbætur annars staðar í Austurblokkinni eða í sovétlýðveldunum sjálfum. Hann treysti því jafnframt að Bandaríkin myndu ekki grípa inn í frekar en áður og fyrirskipaði innrás í Tékkóslóvakíu hinn 20. ágúst 1968. Snemma árs 1969 hafði mótspyrna að mestu fjarað út. Sovétríkin settu hinn íhaldssama Gustáv Husák í stað Dubčeks og hann sneri umbótunum við. Ritskoðun var komið á að nýju og yfirráð stjórnvalda jukust. Fyrir Sovétmenn var þetta árangursrík beiting Brezhnev-kenningarinnar, þeirrar stefnu að aðstoða kommúnistastjórnir sem ættu á hættu að vera steypt af stóli.

Spenna í Rómönsku Ameríku

United Fruit Company, bandarískt fyrirtæki sem átti plantekrur víða um Mið-Ameríku og ræktaði þar banana fyrir bandaríska markaðinn, ýtti undir þessa sýn. United Fruit var stærsti einstaki landeigandinn í Gvatemala og barðist gegn öllum öflum sem kynnu að takmarka aðgang þess að landi. Áform Árbenz um endurúthlutun lands ógnuðu því hagsmunum fyrirtækisins og stuðningur hans við Verkamannaflokk Gvatemala ógnaði einnig yfirráðum þess yfir starfsfólki sínu.

United Fruit sannfærði fyrst ríkisstjórn Trumans og síðan ríkisstjórn Eisenhowers um að koma Árbenz frá völdum. Eisenhower var eindreginn andkommúnisti, líkt og John Foster Dulles utanríkisráðherra hans og Allen Dulles, yfirmaður CIA og bróðir Johns. Dulles-bræðurnir tengdust einnig United Fruit Company nánum böndum. Árið 1954 steyptu hersveitir undir forystu Carlos Castillo Armas ofursta Árbenz af stóli en CIA hafði vopnað og þjálfað þær. Þegar Armas tók við völdum kom hann á hernaðareinræði, bannaði pólitíska stjórnarandstöðu og hóf að brjóta verkalýðsfélögin á bak aftur.

Ólíklegt er að Árbenz hafi ætlað að færa Gvatemala inn í Austurblokkina. Sovétríkin létu þó til sín taka annars staðar í Rómönsku Ameríku. Árið 1952 tók Fulgencio Batista völdin á Kúbu í valdaráni hersins. Batista naut fjárhagslegs stuðnings Bandaríkjastjórnar, hélt eyþjóðinni í föstum tökum og beitti leynilögreglu til að þagga niður í andstæðingum sínum, oft með pyntingum og morðum. Hann beitti pólitísku valdi sínu til að vernda hagsmuni auðugra Kúbverja og stórlandeigenda en meðal þeirra voru margir bandarískir forstjórar sem réðu sykuriðnaði Kúbu.

Ungi lögfræðingurinn og baráttumaðurinn Fidel Castro og bróðir hans Raúl leiddu andstöðuna gegn Batista. Þegar Fidel Castro tókst ekki að koma Batista frá völdum með löglegum hætti með því að vefengja stjórnskipulegt gildi valdatöku hans hófu bræðurnir að skipuleggja óánægt verkafólk á Kúbu. Byltingin gegn Batista hófst hinn 26. júlí 1953 með árangurslausri árás á herstöðvar í Santiago og Bayamo sem lyktaði með handtöku Castro-bræðranna. Þeim var sleppt úr fangelsi tveimur árum síðar og hörfuðu þá til Mexíkó. Þar gengu þeir til liðs við aðra kúbverska útlaga og hinn unga Argentínumann Ernesto „Che“ Guevara, þjálfuðu sig og lögðu á ráðin um endurkomu sína til Kúbu.

Þrátt fyrir þessar yfirlýsingar olli Castro Bandaríkjastjórn áhyggjum. Hann hóf jarðnæðisumbætur og bannaði eignarhald útlendinga á landi. Hann skipaði kommúnista, þar á meðal Che Guevara, í mikilvæg embætti. Í ágúst 1960 hóf hann að þjóðnýta erlend fyrirtæki á Kúbu, þar á meðal mörg í eigu bandarískra borgara. Margir auðugir Kúbverjar og fólk úr millistétt yfirgáfu landið og fjöldi þeirra fluttist til Bandaríkjanna, aðeins um níutíu mílur (145 kílómetra) frá Kúbu. Bandaríkin voru nú sannfærð um kommúníska tilhneigingu Castros og lögðu efnahagsþvinganir á Kúbu. Washington óttaðist að fengi Kúba að komast undir stjórn kommúnista myndi kommúnismi breiðast út annars staðar í Rómönsku Ameríku. Castro fékk enga aðstoð frá Bandaríkjunum og leitaði því til Sovétríkjanna.

Bandaríkin hikuðu við að grípa til harkalegra aðgerða gegn Kúbu af ótta við að færa Castro nær Sovétmönnum. CIA þjálfaði þó kúbverska útlaga í Flórída sem höfðu stofnað Lýðræðislegu byltingarfylkinguna. Markmið þeirra var að ráðast inn á Kúbu og töldu þeir að það myndi kveikja almenna uppreisn og leiða til falls stjórnar Castros. Með því að aðstoða Lýðræðislegu byltingarfylkinguna vonuðust Bandaríkin til að sigra Castro án þess að senda bandarískt herlið.

Aðfaranótt 17. apríl 1961 hófst hin langþráða innrás í Svínaflóa, nefnd eftir staðnum þar sem innrásarliðið átti að ganga á land. Hún endaði með ósköpum. Innrásarmennirnir yfirbuguðu fljótt staðbundna varnarliðssveit en réðu ekki við kúbverska herinn. Væntur loftstuðningur Bandaríkjanna barst ekki og innrásarliðið gafst upp þremur dögum síðar. Bandaríkin urðu fyrir niðurlægingu og í stað þess að veikja Castro kann yfirgangur þeirra raunar að hafa aukið stuðning við byltinguna og eflt þjóðerniskennd Kúbverja. Hin misheppnaða innrás varð einnig til þess að Castro leitaði verndar Sovétríkjanna.

Fram að þessu hafði Kúba skipt Sovétmenn litlu máli. Með því að verja landið gegn hótunum Bandaríkjanna gátu Sovétríkin hins vegar aukið áhrif sín á svæðinu og jafnframt komið í veg fyrir áform keppinautar síns í kalda stríðinu. Khrushchev óttaðist raunar að ef Kúba yrði ekki varin gæfi það öðrum byltingarmönnum í Rómönsku Ameríku til kynna að Sovétríkin gætu ekki heldur verndað þá gegn yfirgangi Bandaríkjanna. Árið 1962 bjuggu Sovétríkin Kúbu því kjarnorkueldflaugum og um sumarið hófst bygging skotpalla á eyjunni.

Ljósmyndir sem U-2-njósnaflugvél tók vöruðu Bandaríkjastjórn við eldflaugunum sem miðað var á Bandaríkin. Kennedy forseti kallaði saman þjóðaröryggisráðið í október 1962 og vó valkosti sína. Bandaríkjaher lagði til innrás á Kúbu en Kennedy óttaðist að Sovétríkin myndu þá ráðast á Berlín í hefndarskyni. Hann gat þó ekki látið aðgerð Sovétmanna óátalda því þá virtust bæði Bandaríkin og hann sjálfur veikburða.

Heimurinn hélt niðri í sér andanum. Í tíu daga velti fólk fyrir sér möguleikanum á kjarnorkustríði meðan atburðurinn, sem varð þekktur sem Kúbudeilan, dróst á langinn. Hvorki Kennedy né Khrushchev vildu hörfa. Nokkur atvik áttu sér stað sem hvert um sig hefði getað hrundið af stað kjarnorkuátökum. U-2-njósnaflugvél, sem flaug yfir Kúbu til að fylgjast með uppsetningu eldflauganna, var skotin niður og flugmaður hennar féll en Kennedy aðhafðist ekki. Önnur U-2-flugvél flaug fyrir mistök yfir austurströnd Sovétríkjanna. Sovéskar orrustuþotur hófu sig þá á loft til að stöðva hana og í kjölfarið fóru bandarískar orrustuþotur einnig á loft. Bandaríski flotinn varpaði djúpsprengju á sovéskan kafbát. Kafbáturinn hafði haldið fjarskiptaþögn og áhöfnin vissi ekki hvað gerðist á yfirborðinu. Tveir af þremur yfirmönnum um borð töldu að stríð væri hafið og vildu skjóta kjarnorkuvopni en þriðji yfirmaðurinn, sem þurfti að samþykkja það, neitaði að heimila skotið.

Fyrr sama ár höfðu Bandaríkin komið fyrir eldflaugum í Tyrklandi. Khrushchev reiddist en bauð Kennedy nú leið út úr pattstöðunni um Kúbu: yrðu eldflaugarnar í Tyrklandi fjarlægðar yrðu þær á Kúbu einnig teknar á brott. Kennedy samþykkti tilboðið. Sundurhlutun eldflauganna á Kúbu hófst og hinn 2. nóvember 1962 tilkynnti Kennedy heiminum að Sovétríkin hefðu farið að kröfunum. Hafnbanninu lauk hinn 20. nóvember og í apríl 1963 fjarlægðu Bandaríkin eldflaugar sínar frá Tyrklandi þrátt fyrir mótmæli tyrkneskra stjórnvalda.

Eftir pattstöðuna var komið á beinni símalínu milli Washington og Moskvu svo leiðtogar keppinautaríkjanna gætu haft samskipti tafarlaust. Hættan á kjarnorkustríði minnkaði þó ekki endilega. Eftir að Sovétmönnum hafði mistekist að koma kjarnorkueldflaugum fyrir á Kúbu einbeittu þeir sér að þróun langdrægra eldflauga milli heimsálfa sem gátu náð til Bandaríkjanna frá Evrópu. Bandaríkin héldu einnig áfram að þróa vopn sín.

Í Kína hafði Mao Zedong gagnrýnt Sovétmenn fyrir að styðja sósíalískar byltingar um heiminn ekki nægilega. Vilji Khrushchevs til að láta undan þegar Bandaríkin stóðu gegn honum og virðast yfirgefa Kúbu styrkti því málflutning Maos. Þetta bætti einnig stöðu Maos innan Kínverska kommúnistaflokksins. Mao hafði átt í valdabaráttu við aðra meðlimi CCP sem vildu nánari samskipti við Sovétríkin vegna þeirrar efnahagslegu og tæknilegu sérþekkingar sem þau gátu veitt. Niðurlæging Sovétmanna veikti nú stöðu þeirra flokksmanna, þar á meðal Liu Shaoqi og Deng Xiaoping. Valdastaða Khrushchevs beið aftur á móti alvarlegan hnekki í Kúbudeilunni og tveimur árum síðar var honum vikið frá völdum.

Bandaríkin náðu markmiði sínu um að fjarlægja sovéskar eldflaugar frá Kúbu en stjórn Castros sat engu að síður áfram. Kommúnistaflokkar voru einnig öflugir annars staðar í Rómönsku Ameríku. Árið 1961 var Rafael Trujillo, einræðisherra Dóminíska lýðveldisins og andkommúnisti, myrtur. Umbótasinninn og frjálslyndi stjórnmálamaðurinn Juan Bosch tók við en her Dóminíska lýðveldisins steypti honum sjálfum af stóli árið 1963. Hinn 24. apríl 1965 gerðu frjálslyndir liðsforingjar í her landsins uppreisn til að koma Bosch aftur til valda. Fjórum dögum síðar réðust tuttugu og tvö þúsund bandarískir hermenn inn í landið til að koma í veg fyrir valdatöku kommúnista, að sögn Lyndons Johnson forseta. Þeir komu íhaldssamri ríkisstjórn til valda.

Í Síle var Salvador Allende, frambjóðandi Alþýðueiningar, bandalagsflokks sósíalista og kommúnista, kjörinn forseti í þrennum forsetakosningum í röð, árin 1958, 1964 og 1970. CIA vann með her Síle að því að undirbúa valdarán og í september 1973 voru Allende og þúsundir stuðningsmanna hans drepnir. Augusto Pinochet hershöfðingi, leiðtogi valdaránsins, varð forseti Síle og ríkti sem einræðisherra til ársins 1990. CIA þjálfaði og fjármagnaði einnig hægrisinnaða kontraliða til að berjast gegn Þjóðfrelsisfylkingu sandínista sem komst til valda í Níkaragva eftir að hafa steypt einræðisforsetanum Anastasio Somoza Debayle. Sandínistar nutu stuðnings Sovétríkjanna og Kúbu.

Spenna í Asíu

Afskipti Bandaríkjanna í Rómönsku Ameríku mættu hindrunum vegna Kúbu Castros og almenns stuðnings við kommúnistaflokka í öðrum ríkjum Mið- og Suður-Ameríku. Bandaríkin héldu þó áfram að reyna að hefta útbreiðslu kommúnismans, einkum í Suðaustur-Asíu.

Stigmögnun í Víetnam

Sumarið 1963 myrtu hershöfðingjar Suður-Víetnams Ngo Dinh Diem og bróður hans Nhu. Þeim bauð við spillingu stjórnar Diems og gerðu sér grein fyrir að óvinsældir hans torvelduðu baráttuna gegn Norður-Víetnam og Viet Cong. Flestir Suður-Víetnamar fögnuðu morðunum en þau leiddu ekki til lýðræðisstjórnar. Eftir það réð röð leiðtoga landinu en enginn þeirra reyndist áhrifaríkur eða ávann sér hollustu almennings. Bandaríkin héldu þeim öllum við völd og reyndust reiðubúin að styðja hvern þann stjórnmálamann sem lofaði harðri stefnu gegn kommúnisma og áframhaldandi stríði gegn Norður-Víetnam.

Þáttur Bandaríkjanna í Víetnamstríðinu jókst árið 1964. Snemma í ágúst tilkynntu bandarísk skip á Tonkinflóa undan strönd Norður-Víetnams að ráðist hefði verið á þau. Áhafnarmeðlimur á vakt taldi sig hafa séð merki um tundurskeytaárás Norður-Víetnams á sónarskjá sínum. Þótt engin önnur gögn styddu fullyrðinguna og atvikið hefði líklega aldrei átt sér stað samþykkti Bandaríkjaþing Tonkinflóaályktunina hinn 7. ágúst 1964. Ályktunin heimilaði Lyndon Johnson forseta að svara árásum Norður-Víetnams og grípa að fyrra bragði til að verja líf Bandaríkjamanna.

Ástandið í Víetnam magnaðist hratt. Árið 1965 sendi Johnson bandarískt landherlið í bardaga og hóf loftárásir á norðrið. Hersveitir annarra ríkja, þar á meðal Ástralíu, Nýja-Sjálands, Filippseyja og Suður-Kóreu, tóku einnig þátt í bardögunum. Skæruhernaður Viet Cong olli bandarískum hermönnum miklum erfiðleikum og þeir tóku að líta á hvern víetnamskan bónda sem hugsanlegan óvin. Þeir fluttu bændur í Suður-Víetnam nauðuga og brenndu þorp þeirra til að svipta andstæðingana mögulegum stuðningi.

Snemma árs 1968 vöktu samræmdar árásir Viet Cong á borgir og herstöðvar um allt Suður-Víetnam í tunglnýárshátíðinni Tet efasemdir um árangur Bandaríkjanna. Embættismenn Norður-Víetnams viðurkenndu síðar að Viet Cong hefði orðið fyrir miklu mannfalli í Tet-sókninni en strax á eftir virtust Bandaríkin og Suður-Víetnam engu nær því en áður að sigra Norður-Víetnam. Margir í Bandaríkjunum voru þegar farnir að efast um þátttöku hersins í Víetnam og krefjast brottflutnings hersveita. Andstaðan jókst enn frekar eftir að upplýst var árið 1969 að bandarískir hermenn hefðu myrt vopnlausa bændur í þorpinu My Lai árið áður.

Snemma á áttunda áratugnum leituðu Bandaríkin leiða út úr stöðunni í Víetnam. Richard Nixon forseti vildi þó ekki einfaldlega draga herliðið til baka heldur yrði að ná friðarsamkomulagi. Norður-Víetnam hafði verið tregt til að semja á forsendum Bandaríkjanna. Versnandi samband tveggja stuðningsríkja þess, Kína og Sovétríkjanna, varð þó til þess að landið átti á hættu að einangrast og varð fúsara til að leita friðar.

Klofningur Kína og Sovétríkjanna

Kína og Sovétríkin höfðu eitt sinn verið nánir bandamenn. Sovétríkin höfðu stutt Kínverska kommúnistaflokkinn frá stofnun hans og undirritað vináttu-, bandalags- og gagnkvæma aðstoðarsamninginn árið 1950. Þau höfðu veitt Kína bæði fé og dýrmæta tækniaðstoð við uppbyggingu iðnaðar. Mao hafði miklar mætur á Stalín og mislíkaði því fordæmingu Khrushchevs á honum árið 1956. Hann taldi einnig að vegna lengri valdaferils síns sem leiðtogi Kína frá 1949 hefði hann meiri „starfsaldur“ en Khrushchev sem hafði aðeins verið við völd frá 1953. Að mati Maos ætti hann sjálfur en ekki Khrushchev að leiða kommúnisma heimsins.

„Klofningur Kína og Sovétríkjanna“ dýpkaði þegar Khrushchev neitaði að láta Kína fá kjarnorkuvopn af ótta við að kröfur Maos um árás á Taívan kynnu að hrinda af stað stríði við Bandaríkin. Aðgerðir Khrushchevs staðfestu megingagnrýni Maos á Sovétríkin eftir dauða Stalíns. Mao taldi Sovétmenn hafa komið sér of þægilega fyrir sem leiðtogar kommúnistaheimsins og væru ekki lengur reiðubúnir að eiga á hættu átök við Bandaríkin eða önnur heimsvaldaríki ef það stofnaði stöðu þeirra í hættu. Að mati Kínverja gerðu Sovétríkin of lítið til að styðja afnýlendubaráttu í Afríku og Asíu og sjálfstæðisstríð. Að mati Maos voru Sovétmenn raunar ekki andsnúnir heimsvaldastefnu, enda höfðu þeir skapað eigið heimsveldi í Evrópu. Fleiri mál juku klofninginn. Í átökum Indlands og Kína árið 1962 studdu Sovétríkin til dæmis Indland og árið 1969 börðust sovéskar og kínverskar hersveitir vegna landamæradeilu. Undir lok sjöunda áratugarins dró Kína úr fjármögnun stríðs Norður-Víetnams gegn suðrinu og Norður-Víetnam leitaði til Sovétríkjanna til að bæta upp brottfallið.

Bandaríkin vildu ólm nýta sér klofning Kína og Sovétríkjanna í von um að öðlast ýmiss konar forskot. Árið 1972 heimsótti Nixon Kína, fyrsti sitjandi Bandaríkjaforsetinn sem gerði það, og hitti Mao. Tilraunin til að bæta samskipti Bandaríkjanna og Kína ógnaði því að einangra Sovétríkin og Sovétmenn samþykktu því leiðtogafund Brezhnevs og Nixons í Moskvu í maí 1972. Bandaríkin nýttu síðan ósk Sovétríkjanna um nánari samskipti til að þrýsta á Norður-Víetnam. Eftir að norðrið hóf sókn gegn suðrinu í mars 1972 hótaði Nixon að aflýsa leiðtogafundinum í Moskvu ef Sovétmenn þvinguðu Norður-Víetnam ekki að samningaborðinu.

Að lokum tókst Bandaríkjunum að losa sig úr stríðinu. Í friðarviðræðunum í París samþykktu Norður-Víetnam og Bandaríkin brottflutning bandarísks herliðs frá Suður-Víetnam árið 1973. Stríðið hélt þó áfram til ársins 1975 þegar Norður-Víetnam sigraði Suður-Víetnam og landið var sameinað undir kommúnistastjórn. Alls hafði stríðið kostað meira en eina milljón manna lífið.

Þjóðarmorð í Kambódíu

Þótt friður kæmist á í Víetnam árið 1975 var martröð rétt að hefjast í nágrannaríkinu Kambódíu. Kambódía hafði verið hlutlaus mestallt stríðið í Víetnam. Árið 1970 steypti Lon Nol, einn af hershöfðingjum Sihanouks prins og stuðningsmaður Bandaríkjanna, honum þó af stóli. Sihanouk gekk þá til liðs við Rauðu khmerana, kommúnískan hóp í Kambódíu. Árið 1975, eftir áralanga baráttu, steyptu Rauðu khmerarnir stjórn Lon Nol af stóli.

Undir stjórn Pol Pot, leiðtoga Rauðu khmeranna og aðdáanda Maos Zedong, hóf Kambódía áætlun um að endurskapa landið sem fullkomið kommúnistaríki. Rauðu khmerarnir gerðu einkaeign upptæka og neyddu borgarbúa til að flytjast í sveitir. Fólk var látið vinna í vinnubúðum og á samyrkjubúum og sumir dóu úr sjúkdómum og hungri. Þeir sem gátu ekki unnið voru drepnir. Rauðu khmerarnir stóðu einnig fyrir markvissri útrýmingarherferð gegn sérfræðingum, menntafólki, en í þann hóp gat hver sá talist sem bar gleraugu, kristnu fólki, múslimum, búddamunkum og fólki af kínverskum, taílenskum og víetnömskum uppruna. Þegar drápunum lauk með innrás Víetnams í Kambódíu árið 1978 höfðu um þrjár milljónir manna, um fjórðungur íbúa Kambódíu, látið lífið.

Suðaustur-Asía var áfram föst í ofbeldi og ólgu en á Vesturlöndum kviknuðu nýjar vonir um frið þegar merki sáust um þíðu í kalda stríðinu. Á leiðtogafundinum í Moskvu árið 1972 undirrituðu Bandaríkin og Sovétríkin samninginn um takmörkun kjarnorkuvígbúnaðar (SALT), gagnkvæmt samkomulag um að takmarka þróun eldflauga til varnar gegn langdrægum eldflaugum sem ætlað var að eyða kjarnaoddum á leið að skotmarki. Slík varnargeta hefði gert fælingarstefnuna um gagnkvæma gereyðingu gagnslausa. Þetta markaði upphaf slökunarstefnu, tímabils minni spennu milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna sem fól meðal annars í sér viðskiptasamninga og frekari viðræður um fækkun vopna. Árið 1975 undirrituðu Bandaríkin og Sovétríkin Helsinki-samkomulagið ásamt Kanada og öllum Evrópuríkjum nema Albaníu. Bandaríkin og bandamenn þeirra hétu að virða landamæri ríkja Austurblokkarinnar og forðast afskipti af innanríkismálum þeirra. Sovétríkin lofuðu að virða mannréttindi.

Afnýlenduvæðing í Afríku í skugga kalda stríðsins

Líkt og Víetnamar vildu þjóðir Afríku einnig losna undan yfirráðum Vesturlanda eftir síðari heimsstyrjöldina. Atlantshafsyfirlýsingin, samkomulag Breta og Bandaríkjanna frá 1941 um sameiginleg markmið þeirra í heiminum eftir stríð, hafði lofað öllum sjálfsákvörðunarrétti og Afríkuríki vildu gera það að veruleika. Í október 1945 kom fimmta samafríska þingið saman í Manchester á Englandi. Fulltrúar frá nýlendum Evrópuríkja í Afríku, Karíbahafi, Bandaríkjunum, Indlandi, Srí Lanka og Mið-Ameríku kröfðust þess að nýlendustefnu lyki.

Evrópsku nýlenduveldin voru ekki sama sinnis. Eftir eyðileggingu síðari heimsstyrjaldarinnar töldu sum þeirra náttúruauðlindir og markaði nýlendna í Afríku nauðsynleg til að endurreisa sködduð efnahagskerfi sín. Nýja stjórnarskráin sem breska nýlendan Gullströndin, síðar Gana, fékk árið 1946 endurspeglaði til dæmis vilja Breta, líkt og annarra nýlenduvelda, til að halda yfirráðum yfir eignum sínum í Afríku. Afríkubúar fengu fleiri tækifæri til að kjósa fulltrúa í löggjafarráð en ráðið hafði aðeins ráðgefandi hlutverk. Skipaður landstjóri nýlendunnar fór með allt raunverulegt vald.

Í ágúst 1947 stofnuðu Ganabúar Sameinuðu Gullstrandasamtökin (UGCC) sem kröfðust þess að Bretar veittu nýlendunni sjálfstjórn. Kwame Nkrumah var meðal stofnenda UGCC. Í janúar 1948 ávörpuðu Nkrumah og annar meðlimur UGCC hóp fyrrverandi hermanna frá Gana. Líkt og margir á Gullströndinni voru þeir reiðir yfir því að stjórnvöld hefðu ekki tekist á við vandamál á borð við atvinnuleysi og verðbólgu og ætluðu að afhenda landstjóranum bænaskjal. Þegar óeirðir brutust út í nýlendunni nokkrum dögum síðar kenndi ríkisstjórnin UGCC um og handtók nokkra meðlimi samtakanna, þar á meðal Nkrumah. Árið 1949 stofnaði Nkrumah sinn eigin stjórnmálaflokk, Flokk alþýðusamtakanna, og í janúar 1950 hvatti hann fylgismenn sína til allsherjarverkfalls til að neyða Breta til að heimila gerð nýrrar stjórnarskrár. Hann var aftur fangelsaður og sat í fangelsi þegar hann var kjörinn til embættis árið 1951 í fyrstu kosningum í Afríku þar sem almennur kosningaréttur var heimilaður. Nkrumah varð forsætisráðherra Gana og hinn 6. mars 1957 öðlaðist landið sjálfstæði.

Í kjölfar sjálfstæðis Gana öðluðust fleiri breskar nýlendur sjálfstæði. Árið 1944 var Afríkusamband Kenía (KAU) stofnað til að krefjast sjálfstæðis Kenía undan breskum yfirráðum og árið 1947 tók Jomo Kenyatta við forystu þess. Bretar vildu ekki veita Kenía sjálfstæði en þar áttu margir hvítir íbúar arðbærar kaffiplantekrur og réðu yfir meira landi en svartir Afríkubúar. Árið 1952 hóf hópur sem nefndist Land- og frelsisher Kenía og var almennt þekktur sem Mau Mau baráttu fyrir sjálfstæði.

Mau Mau var þjóðernishreyfing meðal Kikuyu-fólksins sem studdi ofbeldi sem leið að markmiði sínu. Til að dreifa ótta réðst hreyfingin á óbreytta borgara, bæði hvíta og svarta, brenndi fólk til bana eða drap það með sveðjum. Afríkubúar sem héldu tryggð við bresk stjórnvöld urðu skotmörk. Bretar svöruðu með því að banna alla stjórnmálaflokka í Kenía, þar á meðal KAU sem hvatti ekki til ofbeldis, og gerðu gagnárásir á Mau Mau. Þúsundir manna voru sendar í fangabúðir. Heil þorp voru flutt nauðug á ný svæði, að því er sagt var til að vernda íbúana fyrir Mau Mau. Hersveitir á vegum breskra stjórnvalda drápu saklausa borgara. Árið 1956 hafði uppreisnin að mestu verið bæld niður. Árið 1960 hófu Bretar viðræður um sjálfstæði Kenía sem var veitt árið 1963. Kenyatta varð forsætisráðherra landsins.

Þjóðernisstefna og sjálfstæðisþrá voru einnig sterkar í nýlendum annarra Evrópuríkja. Sum heimsveldi reyndu hófsamar breytingar í fyrstu. Árið 1946 lagði Frakkland til dæmis til víðtækar umbætur í nýlendum sínum í Afríku. Það afnam nauðungarvinnu og kynþáttamismunun og heimilaði nokkra sjálfstjórn. Frakkland bauð þó ekki sjálfstæði en það var einmitt það sem þegnar þess í Afríku þráðu mest og börðust fyrir. Frá 1947 til 1949 geisaði malagasíska uppreisnin á Madagaskar og kostaði þúsundir manna lífið. Ofbeldi batt einnig enda á nýlendustjórn í Kamerún árið 1957. Í Alsír stóð stríð frá 1954 til 1962, þegar Frakkland veitti landinu sjálfstæði, og meira en ein milljón manna af evrópskum uppruna yfirgaf landið.

Í Belgíska Kongó, nú Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó, ýtti spenna kalda stríðsins undir ofbeldi. Þegar Belgía lofaði Kongóbúum árið 1960 sjálfstæði eftir þrjátíu ár svöruðu þjóðernishreyfingar á borð við Þjóðarhreyfingu Kongó og Bandalag Bakongo-fólksins að þær vildu það þegar í stað. Svartir Kongóbúar mótmæltu og mótmælin enduðu oft í óeirðum og þeir neituðu að greiða skatta. Margir hvítir íbúar urðu skelfingu lostnir, stofnuðu borgaralegar vígasveitir og réðust á svarta íbúa. Belgísk stjórnvöld áttuðu sig á styrk mótmæla þjóðernissinna og samþykktu að veita Kongó sjálfstæði hinn 30. júní 1960.

Í miðri óreiðunni sagði Katanga, hérað í suðurhluta Kongó sem var auðugt að jarðefnum sig úr ríkinu og lýsti yfir sjálfstæði. Lumumba leitaði til SÞ sem höfðu sent friðargæslusveitir til að koma aftur á röð og reglu og bað þær að binda enda á aðskilnað Katanga. SÞ neituðu og sögðu að aðskilnaðurinn væri innanlandspólitískt mál sem þær ættu ekki að blanda sér í. Lumumba bað þá Bandaríkin um hjálp en beiðninni var hafnað. Að lokum leitaði hann til Sovétríkjanna sem útveguðu vopn og hernaðarráðgjafa. Með því að þiggja sovéskan stuðning var Lumumba stimplaður kommúnisti á Vesturlöndum. Joseph-Désiré Mobutu ofursti, einnig nefndur Mobutu Sese Seko, var nýr yfirmaður öryggissveitarinnar og nýtti sér óreiðuna til að setja Lumumba í stofufangelsi og fela Joseph Kasa-Vubu, leiðtoga Bandalags Bakongo-fólksins, stjórn landsins. Hersveitir Katanga drápu Lumumba síðar með vitund og stuðningi CIA sem veitti bæði Mobutu og Kasa-Vubu fé og vopn.

Breskir stjórnmálamenn sáu styrk þjóðerniskenndarinnar, ekki aðeins í Kenía heldur einnig í öðrum nýlendum, og óttuðust meira ofbeldi á borð við það sem orðið hafði í Kongó. Þeir hófust því fljótt handa við að frelsa breskar nýlendur í Afríku, Karíbahafi og Asíu. Árið 1960 heimsótti Harold Macmillan, forsætisráðherra Bretlands, Afríku og flutti ræðu sem nefndist „Vindur breytinganna“. Vindur breytinganna færi nú yfir Afríku, lýsti Macmillan yfir, og tími frelsunar væri runninn upp þótt hvítir Bretar kynnu að vera því andvígir.

Ólíkt Bretlandi, Frakklandi og Belgíu neitaði Portúgal staðfastlega að láta nýlendur sínar af hendi. Þjóðernissinnuð og hálffasísk stjórn annars portúgalska lýðveldisins, sem komst fyrst til valda árið 1933, leit á þær sem hluta Portúgals og leit á Portúgal sem tryggingu fyrir reglu og siðmenningu í Afríku. Ýmsar sjálfstæðishreyfingar spruttu upp í Angóla, Portúgölsku Gíneu, sem nú nefnist Gínea-Bissá, og Mósambík líkt og annars staðar í Afríku. Sumir hópar vildu koma á sjálfstjórn að fyrirmynd vestrænna lýðræðisríkja en aðrir studdu kommúnískt kerfi. Í Angóla börðust portúgalskar hersveitir við Þjóðfrelsisfylkinguna (FNLA), hreyfingu sem starfaði einkum í sveitum og var skipuð Bakongo-fólki, marxísku Alþýðuhreyfinguna fyrir frelsun Angóla (MPLA), sem starfaði einkum í borgum, og Landssambandið um algert sjálfstæði Angóla (UNITA), hreyfingu í sveitum sem var aðallega skipuð Ovimbundu-fólki. Í Mósambík barðist marxíska Frelsisfylking Mósambík fyrir sjálfstæði. Afríkuflokkurinn fyrir sjálfstæði Gíneu og Grænhöfðaeyja, önnur marxísk hreyfing, leiddi frelsisbaráttuna í Gíneu-Bissá.

Kalda stríðið teygði anga sína inn í baráttuna í portúgölsku nýlendunum. Sovétríkin, Kína, Rúmenía, Kúba og Júgóslavía veittu öll ýmsum sjálfstæðishópum aðstoð. Bandaríkin gerðu það ekki vegna þess að Portúgal var bandamaður þeirra í NATO. Árið 1974 steyptu vinstrisinnaðir liðsforingjar í Portúgal stjórn annars portúgalska lýðveldisins af stóli og komu á lýðræðisstjórn. Nýja stjórnin batt enda á stríðið við nýlendurnar í Afríku með því að veita Angóla, Gíneu-Bissá og Mósambík sjálfstæði ásamt Grænhöfðaeyjum og São Tomé og Príncipe, eyjum undan strönd Afríku. Sjálfstæðið batt þó ekki enda á ofbeldið. Árið 1975 braust út borgarastyrjöld í Angóla um yfirráð yfir landinu. Bandaríkin studdu UNITA og FNLA í baráttu þeirra gegn MPLA.

Ofbeldi braust einnig út í fyrrverandi bresku nýlendunni Ródesíu, sem nú nefnist Simbabve. Hvítir íbúar höfnuðu áformum breskra stjórnvalda um meirihlutastjórn í fyrrverandi nýlendum þeirra og vildu ekki lúta stjórn svartra Ródesíubúa. Árið 1965 lýstu þeir því yfir sjálfstæði frá Bretlandi, gegn vilja Breta, og Ian Smith varð forsætisráðherra. Borgarastyrjöld braust út milli hvítu stjórnarinnar og tveggja þjóðernishreyfinga svartra, Afríska alþýðusambands Simbabve (ZAPU) undir forystu Joshua Nkomo og Afríska þjóðarsambands Simbabve (ZANU) undir forystu Robert Mugabe. Sovétríkin studdu ZAPU og Kína ZANU. Að lokum náðist samkomulag milli allra þriggja aðila og Bretland viðurkenndi formlega sjálfstæði Simbabve árið 1980. Robert Mugabe varð forsætisráðherra og þúsundir fylgismanna Nkomo voru pyndaðar, fangelsaðar eða drepnar þar til hann og Mugabe sameinuðu stjórnmálaflokka sína árið 1987.

Líkt og í Ródesíu börðust svartir Afríkubúar í Suður-Afríku ekki gegn evrópsku ríki heldur hvítum Afríkubúum. Árið 1909 höfðu bresku nýlendurnar Höfðanýlendan og Natal ásamt Búalýðveldunum Transvaal og Óraníu-fríríkinu verið sameinaðar í sjálfstjórnarríki innan breska heimsveldisins. Aðeins hvíti minnihlutinn mátti þó stjórna og valdabaráttan fór fram milli hvítra manna af breskum og afríkönskum, eða hollenskum, uppruna. Lög sviptu svarta Afríkubúa kosningarétti og komu í veg fyrir að þeir gætu gert tilkall til mestallrar landsareignar í ríkinu. Þeir máttu ekki búa í sumum landshlutum og margir voru fluttir nauðugir til „heimalanda“ fjarri hvítum íbúum. Árið 1948 voru mismunun og kynþáttaaðskilnaður formfest í kerfi sem nefndist apartheid-stefna. Árið 1950 samþykkti löggjafarþing Suður-Afríku lögin um bælingu kommúnisma. Þau bönnuðu ekki aðeins Suður-afríska kommúnistaflokkinn, sem barðist gegn apartheid-stefnunni, heldur einnig allar aðgerðir til að binda enda á kynþáttamismunun. Þegar Bretland leyfði Suður-Afríkubúum árið 1960 að greiða atkvæði um hvort landið skyldi áfram vera sjálfstjórnarríki innan breska heimsveldisins gat meirihluti þjóðarinnar því ekki tekið þátt. Árið 1961 varð Suður-Afríka formlega lýðveldi en hin eiginlega frelsisbarátta stóð enn yfir.

Allt frá upphafi höfðu samtök á borð við Afríska þjóðarráðið (ANC) og Samafríska þingið (PAC) barist gegn apartheid-stefnunni, fyrst með friðsamlegum mótmælum. Eftir að friðsamir mótmælendur voru drepnir í svarta bæjarhlutanum Sharpeville og bæði ANC og PAC bönnuð árið 1960 tóku baráttumenn gegn apartheid-stefnunni að beita skemmdarverkum og árásum á lögreglu- og hernaðarskotmörk samhliða friðsamlegri aðferðum á borð við verkföll. Árið 1976 brutust út mótmæli í svörtum bæjarhlutum gegn nýjum lögum sem skylduðu svarta nemendur til að læra afríkönsku, tungumál hollenskra nýlendubúa í Suður-Afríku. Í bæjarhlutanum Soweto hóf lögreglan skothríð á skólabörn og drap meira en eitt hundrað. Áratugum saman voru þúsundir baráttumanna handteknir og fangelsaðir, þar á meðal Nelson Mandela, leiðtogi ANC, og margir voru teknir af lífi. Á níunda áratugnum var þó áframhaldandi andstaða við apartheid-stefnuna farin að hafa áhrif ásamt efnahagsþvingunum erlendra ríkja, sniðgöngu fyrirtækja í Suður-Afríku og fordæmingu alþjóðasamfélagsins. Árið 1991 batt Suður-Afríka formlega enda á apartheid-stefnuna og árið 1994 fóru fram fyrstu kosningarnar þar sem allir Suður-Afríkubúar gátu kosið óháð kynþætti. ANC vann stórsigur og nýja þjóðþingið kaus Nelson Mandela forseta.