14.2 Útbreiðsla kommúnismans
14.2 Útbreiðsla kommúnismans
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Fyrstu árin eftir stríð beindust áhyggjur Bandaríkjamanna af kommúnisma að Evrópu. Bandaríkin vörðu milljörðum Bandaríkjadala í aðstoð samkvæmt Marshall-áætluninni til að stemma stigu við útbreiðslu kommúnismans þar. Það var þó í Asíu sem mest reyndi á innilokunarstefnuna.
Kínverska byltingin
Frá þriðja áratugnum höfðu tveir hópar tekist á um yfirráð yfir Kína: Guomindang (GMD), einnig nefndur Þjóðernisflokkurinn, og Kínverski kommúnistaflokkurinn (CCP). Í síðari heimsstyrjöldinni hafði GMD, undir forystu Chiang Kai-shek (Jiang Jieshi), reynt að berjast gegn Japönum frá Chongqing, höfuðborg flokksins á stríðsárunum. CCP, undir forystu Maos Zedong, fylgdist hins vegar með frá bækistöð sinni í Yan’an, bæ í norðurhluta Shaanxi-héraðs. 1 Að undanskildu stuttu vopnahléi milli flokkanna börðust CCP og GMD einnig hvor gegn öðrum.
Eftir uppgjöf Japans reyndu Bandaríkin að miðla málum milli Guomindang og CCP í von um að skapa stöðugt og sameinað Kína. Fyrstu tilraunir gengu vel og samkomulag náðist um að koma á stjórnskipulegri þingstjórn í Kína. Tilraunir Chiangs til að auka hlut GMD urðu hins vegar til þess að samkomulagið hrundi og báðir aðilar hófu aftur bardaga. Sovétríkin veittu Mao og CCP stuðning í leyni en Bandaríkin aðstoðuðu Chiang og þjóðernissinna.
Í fyrstu virtist öruggt að GMD myndi sigra. Hersveitir flokksins voru mun fjölmennari en sveitir CCP, hann hafði meira fé og réð yfir stærstu borgum Kína. Árið 1947 tók staðan þó að snúast við. Þrátt fyrir þessa sýnilegu yfirburði naut GMD lítilla vinsælda meðal stórs hluta þjóðarinnar. Ein ástæðan var að eftir stríð komust verksmiðjur, heimili og fyrirtæki, sem Japanir höfðu tekið af kínverskum eigendum, undir stjórn þjóðernissinna og héldust undir stjórn þeirra. Þetta sneri millistétt borganna gegn flokknum en hún hafði áður stutt hann. Þjóðernissinnar neituðu auk þess að opna margar verksmiðjanna og fyrirtækjanna á ný. Það jók atvinnuleysi eftir stríð og rak verkafólk í borgum, sem þegar studdi kommúnista, enn frekar í faðm CCP. Eyðileggjandi óðaverðbólga, sem GMD tókst ekki að hemja, jók enn á erfiðleika borgarlífsins. Óbreyttir hermenn í her þjóðernissinna fengu oft of lítið að borða og liðsforingjar þeirra sýndu þeim fyrirlitningu. Margir struku eða gengu til liðs við CCP. Sveitir Chiangs fengu einnig lítinn stuðning bænda í sveitum landsins sem mundu eftir íþyngjandi sköttum GMD í síðari heimsstyrjöldinni.
Sveitir CCP höfðu hins vegar áunnið sér stuðning almennings í Kína. Þær fylgdu kröftugri stefnu um jarðnæðisumbætur, lækkuðu leigu og skatta og hvöttu landlausa bændur á yfirráðasvæðum sínum til að svipta landeigendur og efnaða bændur eignum sínum. Á svæðum þar sem flestir bændur áttu þegar land og leiga var lág stuðlaði CCP að stöðugleika með því að elta uppi ræningja sem herjuðu á þá. Sveitir CCP voru auk þess agaðar og þeim var bannað að níðast á fólki. Jafnvel Kínverjar sem studdu þær ekki komust ekki hjá því að viðurkenna að þær stjórnuðu betur en þjóðernissinnar.
Árið 1949 beið her GMD afgerandi ósigur fyrir Alþýðufrelsisher CCP og hörfaði til eyjunnar Taívans. Hinn 1. október 1949 lýsti Mao yfir stofnun Alþýðulýðveldisins Kína (PRC) við athöfn á Torgi hins himneska friðar í Peking (mynd 14.8). Bandaríkin neituðu að viðurkenna stjórn CCP sem lögmæta og héldu því fram að Taívan undir stjórn þjóðernissinna væri hið „raunverulega“ Kína. Mao lét það ekki stöðva sig. Hann hét iðnþróun, almennri menntun, jafnrétti kynjanna, jarðnæðisumbótum fyrir bændur og borgaralegum réttindum fyrir alla, þar á meðal tjáningarfrelsi. Mao og CCP hófust þegar handa við að efna loforð sín og byrjuðu á því að færa bændum eignarrétt á landinu sem þeir unnu.
Íbúar Tíbets voru meðal þeirra sem stofnun PRC hafði mest áhrif á. Qing-keisaraveldið og eldri kínverskar keisaraættir höfðu gert tilkall til Tíbets en landið öðlaðist sjálfstæði þegar Qing-ættin féll og Lýðveldið Kína var stofnað í janúar 1912. Árið 1949 tilkynnti ríkisstjórn Tíbets Mao að Tíbet skyldi ekki verða hluti af Kína á ný. Tilraunir hennar til að semja um sjálfstæði mistókust og í október 1950 réðst PRC inn í Tíbet og sigraði fljótt fámennan og illa þjálfaðan her landsins. Árið 1951 undirrituðu fulltrúar PRC og tíbetsku stjórnarinnar sautján liða samkomulagið sem gerði héraðið aftur að hluta Kína. CCP lýsti atburðinum sem „frelsun Tíbets“. Árið 1959 flúði Dalai Lama, leiðtogi Tíbets og tíbetsks búddadóms, til Indlands ásamt öðrum fulltrúum tíbetsku stjórnarinnar. Þeir héldu því fram að samkomulagið við Kína hefði verið gert undir nauðung. Árið 1965 varð Tíbet sjálfstjórnarsvæði innan Kína og fékk þar með aukna sjálfstjórn.
Samhliða breytingum á innanríkisstefnu Kína markaði Mao landinu nýja stefnu í utanríkismálum. Í febrúar 1950 undirrituðu PRC og Sovétríkin kínversk-sovéska vináttu-, bandalags- og gagnkvæma aðstoðarsamninginn. Samkvæmt honum skyldu ríkin vinna saman gegn endurnýjaðri árás Japana, efla sameiginlega hagsmuni sína og forðast að ganga í bandalög sem beindust gegn hinu ríkinu. Þetta var hluti nýrrar utanríkisstefnu Kína, „að hallast til annarrar hliðar“, þar sem landið studdi sósíalísk ríki og aðstoðaði þau sem reyndu að losna undan yfirráðum heimsvaldasinna. Brátt reyndi á hinar nýju skuldbindingar Kína þegar það þurfti að styðja annað kommúnistaríki og bregðast við ógn við eigin landamæri í Kóreu.
Kóreuríkin tvö
Hinn 15. ágúst 1945 var Kóreu, sem Japanir höfðu hernumið í síðari heimsstyrjöldinni og haft að nýlendu um árabil þar á undan, skipt í tvennt við þrjátíu og áttunda breiddarbaug. Bandaríkin tóku að sér að afvopna suðurhluta Kóreuskagans en Sovétríkin norðurhlutann. Á Moskvuráðstefnunni í desember 1945 samþykktu Bretland, Bandaríkin og Sovétríkin að þau og Kína skyldu stjórna Kóreu sameiginlega í fimm ár. Að þeim tíma loknum skyldi sameina landið á ný og veita því sjálfstæði. Andstaða Kóreubúa við skiptingu landsins og erlend yfirráð var hunsuð.
Skömmu eftir Moskvuráðstefnuna sigldu viðræður Bandaríkjanna og Sovétríkjanna um bestu leiðina til að sameina Kóreu í strand. Hugmyndafræðilegur ágreiningur þeirra var of mikill og árið 1947 fólgu Bandaríkin Sameinuðu þjóðunum (SÞ) að leysa sameiningarvandann. Allsherjarþing SÞ hvatti til kosninga í Kóreu og tímabundin Kóreunefnd var stofnuð.
Frá upphaflegri skiptingu landsins hafði Kommúnistaflokkur Norður-Kóreu hins vegar eflst með stuðningi Sovétríkjanna og var nú ófús til að afsala sér völdum. Norður-Kórea neitaði því að taka þátt í kosningunum. Vegna andstöðunnar fóru kosningar til stjórnlagaþings aðeins fram í Suður-Kóreu í maí 1948. Stjórnarskrá var samin og hinn einræðissinnaði andkommúnisti Syngman Rhee var kjörinn forseti í júlí. Í ágúst lýsti Rhee yfir stofnun Lýðveldisins Kóreu (ROK). Tíu dögum síðar fóru fram kosningar í Norður-Kóreu og sérstök stjórn Lýðræðislega alþýðulýðveldisins Kóreu var stofnuð undir forystu kommúnistans Kims Il-sung.
Þar sem landið virtist nú varanlega klofið og þörf var á herliðinu annars staðar drógu Sovétríkin hersveitir sínar frá Kóreu og Bandaríkin fluttu einnig mestan hluta hersveita sinna á brott. Eftir brottför hersveita risaveldanna tveggja, sem höfðu bæði viljað forðast að ögra hvort öðru, kom til átaka á landamærum milli hersveita Norður- og Suður-Kóreu á árunum 1948 til 1950. Norðurkóreskar hersveitir vonuðust til að hvetja kommúnista í suðri til uppreisnar en suðurkóreskar sveitir börðust við að halda norðurkóreskum hersveitum frá til að koma í veg fyrir að stjórn Suður-Kóreu yrði steypt.
Hinn 25. júní 1950 réðst Alþýðuher Kóreu (KPA) frá Norður-Kóreu inn í Suður-Kóreu og bjóst við góðum móttökum. Hersveitum ROK tókst ekki að stöðva framrásina og innan tveggja daga var Seúl, höfuðborg Suður-Kóreu, fallin. Árásin kom Bandaríkjunum á óvart. Suður-Kórea var ekki talin brýna öryggishagsmuni Bandaríkjanna varða. Japan var það hins vegar og Truman forseti taldi, í samræmi við dómínókenninguna, að stöðug Kórea án kommúnistastjórnar væri nauðsynleg til að vernda Japan. Hann vildi ekki sjá enn eitt Asíuríkið falla í hendur kommúnista og óttaðist einnig að tregða Bandaríkjanna til að bregðast við gæfi Sovétríkjunum til kynna að þeim væri frjálst að sýna yfirgang í Evrópu, helsta hagsmunasvæði Bandaríkjanna. Truman leitaði því til Sameinuðu þjóðanna og fór fram á að þær fordæmdu aðgerðir Norður-Kóreu og að aðildarríkin aðstoðuðu við varnir Suður-Kóreu.
Öryggisráð SÞ brást skjótt við. Það fordæmdi innrás Norður-Kóreu í Suður-Kóreu og samþykkti hinn 27. júní, eftir stuttar umræður, ályktun 83 þar sem aðildarríki SÞ voru hvött til að standa gegn árás Norður-Kóreu. Hvert hinna fimm fastafulltrúaríkja ráðsins — Bandaríkin, Bretland, Frakkland, Kína og Sovétríkin — hefði getað komið í veg fyrir aðgerðirnar með neitunarvaldi. Eftir ósigur þjóðernissinna í kínversku borgarastyrjöldinni höfðu Bandaríkin þó krafist þess að sæti Kína í ráðinu tilheyrði Taívan en ekki Alþýðulýðveldinu Kína. Sovétríkin höfðu sniðgengið fundi ráðsins í mótmælaskyni og gátu því ekki hindrað samþykkt ályktunarinnar.
Bandaríkin grunaði að innrásin í Suður-Kóreu væri ráðabrugg Sovétmanna til að kanna viðbrögð Bandaríkjanna við vopnaðri árás kommúnista. Stalín hafði þó í raun varað Kim við innrásinni. Hann vildi ekki hefja stríð við Bandaríkin í Asíu og ráðlagði Kim að leita ekki aðstoðar hjá Moskvu heldur hjá Mao, en Norður-Kórea hafði aðstoðað sveitir CCP í kínversku borgarastyrjöldinni. Bandaríkin sendu því umsvifalaust flug- og flotasveitir til Kóreu en Sovétríkin sendu ekkert lið. Kim þurfti þó ekki aðstoð í fyrstu og norðurkóreskar hersveitir lögðu fljótt nær allan Kóreuskagann undir sig. Hersveitir ROK, SÞ og Bandaríkjanna héldu aðeins velli á svæðinu umhverfis hafnarborgina Pusan í suðri (mynd 14.9).
Staðan snerist við í september 1950 þegar bandarískar hersveitir undir stjórn Douglas MacArthur hershöfðingja gengu á land að baki víglínu KPA við Incheon. Seúl var fljótt endurheimt og Rhee komst aftur til valda. Eftir að upphaflegu markmiði MacArthurs var náð fékk hann nýtt: að sameina Kóreu undir stjórn Rhees ef þess væri kostur og ef tilraunin leiddi hvorki til íhlutunar Kína né Sovétríkjanna. Kínverjar vöruðu við að hersveitir þeirra myndu ganga inn í stríðið yrði farið yfir þrjátíu og áttunda breiddarbaug. Með leyfi SÞ gerðu sveitir MacArthurs það samt og ráku KPA norður á bóginn í átt að Yalu-fljóti á landamærum Norður-Kóreu og Kína.
Þótt ekki allir áhrifamenn í Kínverska kommúnistaflokknum væru samþykkir því að senda herlið í stríðið í Kóreu studdi Mao að Kim yrði veitt aðstoð. Kínverskar hersveitir höfðu safnast saman til að ráðast inn í Taívan og sigra stjórn þjóðernissinna þar. Þegar Bandaríkin sendu sjöunda flotann inn á sundið milli Taívans og meginlands Kína glataðist tækifæri Kínverja. Sveitirnar sem annars hefðu mögulega farið til Taívans tóku nú þátt í átökunum í Kóreu og fóru yfir Yalu-fljót hinn 19. október 1950. Í desember höfðu kínverskar og norðurkóreskar hersveitir hrakið lið SÞ og Bandaríkjanna yfir þrjátíu og áttunda breiddarbaug og aftur inn í Suður-Kóreu. Kínverska herliðið hafnaði vopnahléi sem SÞ lagði til og harðir bardagar geisuðu allan hinn stranga kóreska vetur.
Í júlí 1951 var stríðið orðið að mannskæðri kyrrstöðu nálægt þrjátíu og áttunda breiddarbaug þar sem það hófst. Báðir aðilar voru örmagna og hófu friðarviðræður hinn 10. júlí. Viðræðurnar drógust í tvö ár meðan aðilarnir börðust um að ná undir sig sem mestu landsvæði áður en loks yrði lýst yfir vopnahléi. Hinn 27. júlí 1953 var vopnahléssamkomulagið í Kóreu undirritað. Til að koma í veg fyrir að átök brytust út að nýju var komið á herlausu svæði í Kóreu, nokkurn veginn meðfram þrjátíu og áttunda breiddarbaug. Hersveitir Norður- og Suður-Kóreu skyldu gæta þess og bandarískt herlið var áfram í Suður-Kóreu til að fæla Norður-Kóreu frá frekari árásum.
Eins og mörg staðgengilsstríð kalda stríðsins, þar sem herir ríkja sem voru hliðholl Bandaríkjunum annars vegar og Sovétríkjunum hins vegar börðust sín á milli til að risaveldin þyrftu ekki að eiga í beinum átökum, var Kóreustríðið tilgangslaust. Um þrjár milljónir manna létust í þriggja ára átökum, flestir kóreskir borgarar sem lentu á milli fylkinga eða urðu hungri og sjúkdómum að bráð. Allar borgir Kóreu lágu í rústum. Hvorugur aðilinn vann landsvæði og engin pólitísk umskipti urðu í norðri eða suðri. Landið var áfram klofið og Norður-Kórea tók upp einangrunarstefnu sem sleit landið frá Vesturlöndum.
Kína galt einnig fyrir Kóreustríðið. Bandaríkin og Vestur-Evrópuríki litu nú á landið sem árásarríki og það varð einnig einangrað og háð aðstoð Sovétríkjanna. Í Bandaríkjunum varð stríðsbrotið til þess að Truman forseti tók upp stefnu sem utanríkisráðuneytið hafði lagt til í skjalinu NSC-68. Þar var meðal annars hvatt til aukinna varnarútgjalda. Þótt Truman hefði í fyrstu verið tregur til að auka útgjöldin varð nauðsyn þess að berjast gegn kínverskum hersveitum á Kóreuskaga til þess að hann rúmlega þrefaldaði varnarútgjöld Bandaríkjanna. Kóreustríðið hafði sannfært þjóðina um nauðsyn þess að búa ætíð yfir getu til að berjast við hersveitir kommúnista.
Aðgerðir Kína í Kóreu efldu einnig ásetning Bandaríkjanna bæði um að vernda stjórn þjóðernissinna í Taívan og að grípa til afgerandi aðgerða gegn útbreiðslu kommúnismans í Asíu. Árið 1954 stofnuðu Bandaríkin ásamt Bretlandi, Frakklandi, Taílandi, Pakistan, Filippseyjum, Ástralíu og Nýja-Sjálandi Suðaustur-Asíubandalagið (SEATO) til að hindra útbreiðslu kommúnismans í Suðaustur-Asíu. Bandalagið gat þó ekki kallað út herlið og einbeitti sér að mestu að því að bæta lífskjör á svæðinu í von um að gera kommúnisma síður aðlaðandi.
Stofnun SEATO vakti ótta hjá PRC sem hóf í september 1958 að gera sprengjuárásir á Jinmen (Quemoy), Mazu (Matsu) og Dachen. Þetta voru eyjar undan strönd Kína sem Taívan gerði tilkall til fyrir hönd þjóðernissinna. Atburðurinn var nefndur fyrri Taívansundskreppan. Bandaríkin vildu ekki fara í stríð við PRC en árásirnar á eyjarnar urðu til þess að þau gerðu gagnkvæman varnarsamning við Taívan og tryggðu ríkinu stuðning ef til stríðs við Kína kæmi. Árið 1958 gerði PRC aftur sprengjuárásir á Jinmen og Mazu og hratt af stað síðari Taívansundskreppunni. Árásunum lauk þegar Bandaríkin tóku að sjá hersveitum þjóðernissinna á eyjunum fyrir birgðum. Deilan var ekki leyst að fullu fyrr en á áttunda áratugnum þegar Bandaríkin og PRC höfðu komið á friðsamlegri samskiptum sín á milli.
Suðaustur-Asía
Reynslan frá Kóreu styrkti einnig ásetning Bandaríkjanna um að vinna gegn útbreiðslu kommúnismans í Víetnam. Eftir lok síðari heimsstyrjaldarinnar vildi Frakkland endurheimta yfirráð yfir Víetnam sem hafði verið frönsk nýlenda áður en Japanir hernámu landið árið 1940. Víetnamska þjóðernishreyfingin Viet Minh, undir forystu Ho Chi Minh, vildi hins vegar nýta tækifærið sem uppgjöf Japans skapaði til að lýsa yfir sjálfstæði landsins. Viet Minh hafði barist gegn Japönum í síðari heimsstyrjöldinni og oft aðstoðað Bandaríkjaher. Ho Chi Minh vænti þess eindregið að Bandaríkin myndu styðja hreyfinguna.
Bandarískir hermenn sem höfðu unnið með Ho kunnu vel við hann og báru virðingu fyrir honum. Hann var fyrst og fremst þjóðernissinni og enginn efaðist um föðurlandsást hans en hann var einnig kommúnisti. Bandaríkin vildu standa gegn því sem þau töldu útbreiðslu kommúnismans undir stjórn Sovétríkjanna. Þau vildu einnig styðja bandamann sinn Frakkland, enda töldu þau sig þurfa aðstoð þess til að hindra útbreiðslu kommúnismans í Evrópu. Þegar fyrra Indókínastríðið geisaði milli franskra hersveita og stuðningsmanna Ho Chi Minh tóku Bandaríkin því á sig mestan hluta stríðsútgjalda Frakka. Kína og Sovétríkin veittu hersveitum Ho aðstoð.
Eftir ósigur Frakka í orrustunni við Dien Bien Phu árið 1954 veittu þeir Víetnam, Laos og Kambódíu sjálfstæði. Samkvæmt Genfarsamkomulaginu, friðarsamningnum sem batt enda á stríðið, var Víetnam skipt við sautjánda breiddarbaug með það fyrir augum að landið yrði sameinað að loknum landskosningum árið 1956 (mynd 14.10). Ho Chi Minh stjórnaði norðurhlutanum og búist var við að hann nyti vinsælda meðal kjósenda bæði í norðri og suðri. Málamyndakeisarinn Bao Dai stjórnaði suðrinu ásamt forsætisráðherra sínum, Ngo Dinh Diem. 2 Diem var eindreginn andkommúnisti og kom úr auðugri rómversk-kaþólskri fjölskyldu í landi þar sem flestir voru fátækir búddistar. Fyrir kosningarnar fluttist um ein milljón kaþólskra Víetnama frá norðri til suðurs. Þeir flúðu stjórn kommúnista og styrktu stuðning við Diem sem naut stuðnings Bandaríkjanna. Hann var þó áfram óvinsæll meðal meirihluta Víetnama.
Ngo Dinh Diem ætlaði sér þó ekki að láta af völdum. Hann hélt því fram að Suður-Víetnam hefði ekki undirritað Genfarsamkomulagið og væri því ekki bundið af því. Bandaríkin studdu afstöðu Diems sem aðildarríki SEATO og vegna þess að þau vissu að Ho Chi Minh myndi auðveldlega vinna meirihluta atkvæða bæði í norðri og suðri. Árið 1955, löngu áður en kosningar gátu farið fram, var í staðinn haldin þjóðaratkvæðagreiðsla í Suður-Víetnam. Fölsuð úrslit hennar sýndu að meira en 98 prósent kjósenda studdu Diem og hann lýsti sig forseta. Í raun var hann miskunnarlaus stjórnmálamaður sem leyfði enga andstöðu og beitti hernum gegn suðurvíetnömskum búddistum og námsfólki sem mótmælti stjórn hans. Undir áhrifum bróður síns Ngo Dinh Thuc, erkibiskups borgarinnar Hue, bannaði Diem að búddistafánanum væri flaggað. Stjórn hans úthlutaði einnig kaþólskum bændum landi sem tekið hafði verið af búddískum bændum og veitti kaþólsku fólki meiri aðstoð. Árið 1963 kveiktu búddamunkar í Suður-Víetnam í sjálfum sér á almannafæri í nokkrum mótmælaaðgerðum til að vekja athygli á ofbeldi hinnar grimmu og spilltu stjórnar Diems. Þegar erlendir blaðamenn spurðu hvers vegna munkarnir teldu sig þurfa að grípa til svo harkalegra mótmæla líkti mágkona Diems og óopinber forsetafrú Suður-Víetnams, frú Nhu, sjálfsvígununum við „grillveislur“.
Síðara Indókínastríðið, sem stundum er einfaldlega kallað Víetnamstríðið, hófst árið 1959 þegar Kommúnistaflokkur Norður-Víetnams hvatti til „þjóðarstríðs“ gegn stjórn Suður-Víetnams í því skyni að sameina landið undir stjórn kommúnista. Norður-Víetnam naut stuðnings bæði Kína og Sovétríkjanna. Hópur suðurvíetnamskra kommúnista, sem margir höfðu flust til Norður-Víetnams eftir Genfarsamkomulagið, aðstoðaði einnig norðrið. Þetta fólk stofnaði formlega Þjóðfrelsisfylkinguna (NLF) í Norður-Víetnam árið 1960. NLF var almennt þekkt sem Viet Cong og sneri aftur til suðurs til að skipuleggja bændur og hefja uppreisn gegn stjórn Suður-Víetnams og Bandaríkjunum. John F. Kennedy Bandaríkjaforseti hélt áfram á sömu braut og forverar hans: Hann sendi ríkisstjórn Suður-Víetnams fé og ráðgjafa en neitaði að senda bardagasveitir á landi.
Stóra stökkið fram á við og menningarbyltingin
Mao Zedong vildi að Kína réði þróun kommúnismans í Asíu á sama hátt og Sovétríkin réðu henni í Evrópu. Til þess þurfti Kína þó að verða mun öflugra en það var árið 1949 þegar CCP lýsti yfir stofnun Alþýðulýðveldisins Kína og þjóðernissinnar flúðu. Mao fylgdi sovéskri fyrirmynd og innleiddi fimm ára áætlun í Kína árið 1953. Hann réðst í nær sjö hundruð iðnaðarverkefni og naut aðstoðar Sovétríkjanna við meira en eitt hundrað þeirra. Hann hóf einnig samyrkjuvæðingu landbúnaðar með því að neyða bændur til að vinna saman á ríkisreknum búum í stað þess að sinna fjölskyldubúum. Áætlunin skilaði að mestu góðum árangri í iðnþróun og afkastageta Kína jókst í stálvinnslu, kolanámum og framleiðslu véla og sements.
Fyrsta fimm ára áætlunin skilaði árangri en sú önnur reyndist hörmung. Hún var einnig nefnd Stóra stökkið fram á við og hófst árið 1958. Mao sótti innblástur í áætlanir Sovétríkjanna um að komast fram úr Bandaríkjunum í iðnaðarafköstum og lýsti yfir að Kína myndi fara fram úr Bretlandi. Til þess átti landbúnaðarframleiðsla að aukast samhliða iðnaðarframleiðslu og afrakstur landbúnaðarins að fjármagna iðnaðinn. Samyrkjuvæðing var hert og í lok árs 1958 höfðu verið stofnaðar meira en tuttugu og fimm þúsund kommúnur sem hver um sig samanstóð að meðaltali af nokkrum þúsundum fjölskyldna.
Kommúnur voru stórar framleiðslueiningar. Meðlimir þeirra unnu saman að ræktun á hlýjum árstímum og byggingarframkvæmdum að vetri. Matur var útbúinn í sameiginlegum eldhúsum og allir borðuðu saman í sameiginlegum matsölum. Kommúnurnar ráku einnig skóla og sjúkrahús fyrir meðlimi sína. Öll verkfæri, búfé, matvæli og önnur verðmæti tilheyrðu kommúnunni í heild en ekki einstaklingum eða fjölskyldum og leiðtogar hennar ákváðu hvaða störf hver meðlimur vann. Korn sem kommúnur í sveitum ræktuðu var notað til að fæða borgarbúa og iðnverkafólk. Kommúnurnar voru hvattar til að rækta sífellt meira og tóku að ýkja kornframleiðslu sína til að öðlast pólitíska hylli. Jafnframt því að reyna að rækta meiri mat var verkafólki einnig skipað að sinna viðbótarverkefnum á borð við stíflugerð.
Landbúnaðarverkafólki var einnig skipað að framleiða stál í bakgarðsofnum sem reistir voru í flýti í sveitum landsins (mynd 14.11). Sumir voru eingöngu settir í stálframleiðslu en fólk sem vann á ökrunum á daginn var oft einnig neytt til að sinna ofnunum á nóttunni. Til að uppfylla kvóta felldi það tré um allar sveitir landsins og brenndi eigin húsgögnum sem eldsneyti í ofnana. Stálið sem framleitt var reyndist á endanum svo lélegt að það var einskis virði.
Korn var tekið af bændum til að fæða borgarbúa og ásamt slæmu veðri og vinnu landbúnaðarverkafólks við iðnaðarverkefni leiddi það til hörmunga í sveitum Kína. Á sumum svæðum eyðilögðu flóð og engisprettufaraldrar uppskeru. Annars staðar var svo stór hluti uppskerunnar fluttur til borganna að of lítið varð eftir handa bændunum. Hungursneyð skall á og fólk át börk, lauf og leir. Sumir kínverskir sagnfræðingar telja að fimm milljónir hafi látist en vestrænir sagnfræðingar áætla að þrjátíu til fimmtíu milljónir manna hafi dáið á árunum 1959 til 1961.
Hrapaleg mistök Stóra stökksins fram á við komu Mao í opna skjöldu. Hann fól öðrum meðlimum CCP, Zhou Enlai, Deng Xiaoping og Liu Shaoqi, að bæta úr ástandinu og leyfði þeim að mestu að taka við daglegri stjórn Kína. Deng tók sérstaklega að snúa við sumum skaðlegustu stefnum Maos, meðal annars með því að heimila bændum að selja umframkorn. Jákvæðir hvatar urðu til þess að bændur framleiddu meiri mat og drógu þannig úr matvælaskorti. Mao þoldi hins vegar illa að mistakast og gramdist velgengni Zhous, Dengs og Lius. Þegar Peng Dehuai marskálkur, varnarmálaráðherra og langvarandi samstarfsmaður Maos, gagnrýndi hvernig Mao stóð að Stóra stökkinu fram á við vék Mao honum úr embætti og skipaði Lin Biao í hans stað.
Árið 1966 varaði Mao skyndilega við að „endurskoðunarsinnar“ reyndu að breyta stefnu CCP. Hann hvatti yngri kynslóð Kínverja, framhaldsskóla- og háskólanema og ungt verksmiðjufólk, til að heyja „stéttabaráttu“ og bjarga byltingunni. Í júlí 1966 hratt hann af stað atburðarásinni sem varð þekkt sem menningarbyltingin í Kína. Námsfólk skipulagði sig í hópa „Rauðra varðliða“ og hafði að leiðarljósi tilvitnanir í Mao sem Lin Biao hafði safnað og gefið út í „Litla rauða kverinu“.
Í ágúst 1966 söfnuðust milljónir Rauðra varðliða saman í Peking þar sem Mao og Lin Biao hvöttu þá til að hreinsa „borgaraleg“ öfl úr landinu með árásum á „hin fjögur gömlu“: gamla siði, gamla menningu, gamlar venjur og gamlar hugmyndir. Rauðir varðliðar réðust síðan á kennara sína og skólastjórnendur og drápu suma þeirra. Í einum skóla börðu nemendur garðyrkjumann til bana vegna þess að hann hirti um grasflötina en umhirða hennar þótti borgaralegt viðfangsefni. Rauðu varðliðunum var séð fyrir fæði og húsnæði á kostnað ríkisins og þeir fóru með ofbeldi um landið, eyðilögðu bækur, listaverk, musteri, klaustur, grafhýsi og sögustaði. Þeir börðu fólk og neyddu það til að játa að hafa alið með sér borgaralegar hugsanir. Enginn veit hve margir voru drepnir í menningarbyltingunni en þeir gætu hafa verið allt að tvær milljónir.
Liu Shaoqi og Deng Xiaoping, sem þóttu ekki sýna nægan byltingareld, voru sviptir valdastöðum. Árið 1968 leysti Mao Rauðu varðliðana sjálfa upp til að draga úr völdum þeirra. Þeir voru sendir í sveitir landsins ásamt öðru ungu fólki úr borgum til að læra af bændum. Árið 1969 var Lin Biao útnefndur arftaki Maos. Tveimur árum síðar lést Lin í flugslysi þegar hann reyndi að flýja til Sovétríkjanna. Vera má að hann hafi óttast að Mao grunaði hann um samsæri og hygðist refsa honum.