14.1 Kalda stríðið hefst
14.1 Kalda stríðið hefst
Markmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Eftir uppgjöf Þýskalands í maí 1945 hófu „stórveldin þrjú“ meðal Bandamanna, Sovétríkin, Bretland og Bandaríkin, hið gríðarlega verkefni að ná sér eftir átök síðari heimsstyrjaldarinnar í Evrópu. Þau voru þó engan veginn sammála um hvernig ætti að standa að því og ólík markmið þeirra og stjórnmálahugmyndir ógnuðu því að steypa heiminum aftur í átök nánast um leið og hann hafði losnað úr þeim.
Klofningur risaveldanna
Sumarið 1945 var heimurinn mjög ólíkur því sem hann hafði verið fimm árum áður. Af öllum stórveldunum höfðu Bandaríkin ein orðið fyrir tiltölulega litlum áhrifum af síðari heimsstyrjöldinni. Landsvæði þeirra og innviðir voru ósködduð, efnahagurinn öflugur og óbreyttir borgarar höfðu sloppið við skaða. Samband sovéskra sósíalískra lýðvelda (Sovétríkin) hafði einnig komist tiltölulega heilt frá stríðinu þótt það hefði orðið fyrir miklu mannfalli; gríðarleg stærð landsins og mannfjöldi höfðu hlíft því við eyðileggingu á sama mælikvarða og annars staðar í Evrópu. Bretland hafði komist hjá innrás þrátt fyrir harðar loftárásir Þjóðverja en stríðið hafði veikt það verulega og það gat ekki lengur gegnt fyrra forystuhlutverki sínu í heiminum. Bandaríkin og Sovétríkin voru um það bil að taka við því hlutverki og hugmyndafræðilegur ágreiningur þeirra mótaði heiminn eftir stríð.
Markmið eftir stríð
Bæði Bandaríkin og Sovétríkin litu á sig sem réttmæta leiðtoga heimsins sem var að rísa úr rústum stríðsins. Þau höfðu sameinast um að sigra Hitler en djúpstæður ágreiningur þeirra kom nú aftur upp á yfirborðið. Frá sjónarhóli Bandaríkjanna var hinn fullkomni heimur skipaður ríkjum með lýðræðislega stjórnarhætti sem lifðu saman í friði og nutu efnahagslegrar velmegunar fyrir tilstilli kapítalísks atvinnurekstrar. Í framtíðarsýn Sovétríkjanna myndi kommúnismi leiða ríki heims til friðsamlegrar og farsællar framtíðar og Sovétríkin þyrftu aldrei aftur að óttast innrás úr vestri. Síðarnefnda markmiðið varð til þess að Stalín krafðist þess að komið yrði á fylgiríkjum í Austur-Evrópu sem Sovétríkin stjórnuðu með því að koma þar til valda kommúnískum ríkisstjórnum hliðhollum Sovétríkjunum.
Á Moskvu-ráðstefnunni árið 1944, sem Franklin Roosevelt Bandaríkjaforseti sótti ekki, samþykkti Winston Churchill forsætisráðherra að leyfa Stalín að koma kommúnistaflokkum hliðhollum Sovétríkjunum til valda í Rúmeníu og Búlgaríu, sem höfðu verið bandamenn Þýskalands í stríðinu. Í staðinn lofaði Stalín að láta Bretum eftir yfirráð á Balkanskaga. Þegar hinir sigursælu Bandamenn hittust í Potsdam sumarið 1945 til að ganga frá áætlunum um skiptingu Þýskalands og höfuðborgarinnar Berlínar vildi Churchill ekki lengur að Stalín færi með svo mikil völd í Austur-Evrópu. Hann varaði nýjan forseta Bandaríkjanna, Harry Truman, sem vissi ekki hvað samið hafði verið um á Moskvu-ráðstefnunni, við hættunni af því að leyfa Sovétmönnum að stjórna svæðinu. Stalín treysti hins vegar tök sín á Austur-Evrópu með því að koma ríkisstjórn hliðhollri Sovétmönnum til valda í Póllandi.
Í ræðu í Fulton í Missouri í mars 1946 varaði Churchill áheyrendur við því að „járntjald“ hefði skipt Evrópu í tvennt og lokað helming álfunnar inni undir yfirráðum Sovétmanna. Þessi skipting heimsins í hluta sem tengdust annars vegar Bandaríkjunum og hins vegar Sovétríkjunum einkenndi kalda stríðið, baráttu um hugmyndafræðilega, félagslega, efnahagslega, tæknilega og hernaðarlega yfirburði sem stóð þar til Sovétríkin liðu undir lok árið 1991. Stríðið var „kalt“ vegna þess að bandarískar og sovéskar hersveitir börðust ekki beinlínis hver gegn annarri. „Heitt“ stríð er átök þar sem ríki heyja vopnaða baráttu sín á milli.
Sundrung Evrópu sem Churchill lýsti jókst árið 1948 þegar ríkisstjórn kommúnista og annarra stjórnmálaafla í Tékkóslóvakíu var steypt af stóli og hrein kommúnistastjórn hliðholl Moskvu tók við. Árið 1949 komst Ungverjaland einnig undir stjórn kommúnistaflokks sem var nátengdur Sovétríkjunum.
Helsta stefna Bandaríkjanna í kalda stríðinu var innilokunarstefnan, tilraun til að takmarka áhrif Sovétríkjanna við Austur-Evrópu. George F. Kennan, bandarískur stjórnarerindreki í Moskvu, nefndi hana fyrst í skeyti til utanríkisráðuneytisins sem varð þekkt sem langa símskeytið. Kennan lýsti sovésku ríkisstjórninni sem ofsóknaróðri og staðráðinni í stríði gegn kapítalisma. Hann taldi að ekki væri hægt að sannfæra leiðtoga Sovétríkjanna með skynsamlegum rökum og að þeir skildu aðeins vald. Tilraunum þeirra til að breiða út kommúnisma yrði því að mæta með öflugri andspyrnu.
Markmið Sovétríkjanna í utanríkismálum eftir síðari heimsstyrjöldina gengu þvert gegn markmiðum Bandaríkjanna. Sovétríkin reyndu að tryggja öryggi sitt og styrkja efnahaginn með því að herða tökin á kommúnistaríkjum Austur-Evrópu. Þau hvöttu einnig til kommúnískra byltinga í öðrum ríkjum og héldu nánum tengslum við kommúnistaflokka um allan heim. Sovétríkin litu á sig sem helsta andstæðing evrópskrar og bandarískrar heimsvaldastefnu og studdu í því hlutverki sjálfstæðishreyfingar í nýlendum Asíu og Afríku. Í augum leiðtoga Sovétríkjanna voru Bandaríkin árásargjarnt ríki sem stefndi að heimsyfirráðum og útbreiðsla kommúnismans dró úr hættu á styrjöldum í framtíðinni. Til að verja eigin hagsmuni og bandamanna sinna þurftu Sovétríkin að hafa hernaðarlega og tæknilega yfirburði.
Truman-kenningin
Fyrsta prófraunin á einurð Bandaríkjanna við að standa gegn öflum kommúnismans kom árið 1947 á óvæntum stað, í Grikklandi. Í síðari heimsstyrjöldinni höfðu bæði stuðningsmenn Kommúnistaflokks landsins og fylgismenn konungsstjórnarinnar veitt þýska hernum sem hertók Grikkland mótspyrnu. Árið 1944, skömmu eftir brottför Þjóðverja, kröfðust bresku hernámsliðin og George Papandreou forsætisráðherra, sem hafði snúið heim úr útlegð, þess sameiginlega að þessir andspyrnuhópar afvopnuðust og ofbeldi braust út. Árið 1946, eftir sigur konungssinna í kosningum sem grískir kommúnistar sniðgengu, hófst borgarastyrjöld. Hersveitir kommúnista reyndu að steypa Georg II konungi og ríkisstjórn hans af stóli (mynd 14.4). Til að koma í veg fyrir það veittu Bretar ríkisstjórninni efnahagslega og hernaðarlega aðstoð sem var framhald þeirrar aðstoðar sem þeir höfðu veitt í stríðinu. Árið 1947 tilkynntu Bretar þó að aðstoðinni yrði hætt, líklega vegna efnahagsvanda landsins.
Atburðirnir í Grikklandi ollu bandarískum stjórnvöldum áhyggjum. Nágrannaríkið Tyrkland var talið hliðið að Mið-Austurlöndum og mikilvægum olíubirgðum þeirra sem iðnaður og samgöngur Vesturlanda voru háð. Truman óttaðist að yrði Grikkland kommúnistaríki kynni kommúnísk uppreisn einnig að brjótast út í Tyrklandi. Sú hugmynd að nágrannar kommúnistaríkja yrðu síðan sjálfir kommúnistaríki nefnist dómínókenningin.
Bæði Bretland og Bandaríkin höfðu varann á sér gagnvart aðgerðum Sovétmanna á svæðinu. Árið 1946 höfðu Sovétríkin krafist þess að Tyrkland heimilaði þeim siglingar um sundin undir stjórn Tyrkja frá Svartahafi til Miðjarðarhafs. Þegar Tyrkir neituðu juku Sovétmenn viðveru flota síns á Svartahafi og sendu hermenn til Balkanskaga. Sovétríkin létu undan og drógu herlið sitt til baka þegar Bandaríkin efldu eigin flotaviðveru á svæðinu.
Deilan um Tyrkland var í annað sinn sem Sovétríkin lentu í átökum við fyrrverandi bandamenn sína eftir stríð. Áður höfðu þau brotið samkomulag um að draga sig frá Íran, sem þau höfðu hernumið ásamt Bretum í síðari heimsstyrjöldinni, á umsömdum tíma, eins og Bretar höfðu gert. Truman óttaðist nú að grísku kommúnistarnir störfuðu ekki einir og að Sovétríkin létu til sín taka í landinu.
Truman skjátlaðist þó þegar hann gekk út frá því að allir kommúnistar störfuðu undir stjórn Sovétríkjanna. Kommúnistastjórnir Albaníu, Búlgaríu og Júgóslavíu veittu grískum kommúnistum aðstoð en flest gögn benda til þess að Sovétríkin hafi ekki gert það. Sovétmenn höfðu lítinn áhuga á Grikklandi og á Moskvu-ráðstefnunni árið 1944 hafði Stalín látið Bretum eftir yfirráð þar gegn tilslökunum sem gerðu honum kleift að ráða örlögum Rúmeníu og Búlgaríu. Fátt bendir til þess að Stalín hafi brotið þetta samkomulag um Grikkland fyrr en Bandaríkin blönduðu sér í málið. Þegar örlög Grikklands tóku að skipta Truman máli veitti Stalín þeim einnig athygli.
Hinn 12. mars 1947 ávarpaði Truman Bandaríkjaþing og óskaði eftir aðstoð við ríkisstjórnir Grikklands og Tyrklands. Hann setti beiðnina í samhengi við baráttuna gegn kommúnisma og hélt því fram að Bandaríkjunum bæri skylda til að standa gegn „alræðisstjórnum“. Þingið samþykkti beiðni hans um 400 milljónir Bandaríkjadala, sem jafngilda um 5 milljörðum Bandaríkjadala á núvirði. Loforð forsetans um að hjálpa „frjálsum þjóðum“ að standast útþenslu kommúnismans varð þekkt sem Truman-kenningin og myndaði grundvöll utanríkisstefnu Bandaríkjanna allt kalda stríðið. Eftir að Truman-kenningin var kunngjörð beindi Stalín efnislegum stuðningi til grískra kommúnista í borgarastyrjöldinni en gerði það með leynd.
Marshall-áætlunin
Viðleitni Bandaríkjanna til að berjast gegn útbreiðslu kommúnismans leiddi einnig til Endurreisnaráætlunar Evrópu, sem var kölluð Marshall-áætlunin eftir George C. Marshall utanríkisráðherra. Árið 1947 kallaði Marshall eftir efnahagsaðstoð til að endurreisa Evrópu eftir stríð. Bandaríkjaþing gerði sér grein fyrir að kommúnismi höfðaði til fátækra Evrópubúa í stríðshrjáðum löndum og samþykkti lög um efnahagssamvinnu árið 1948. Með þeim var að lokum dælt alls 12 milljörðum Bandaríkjadala inn í evrópskt efnahagslíf, um 147 milljörðum Bandaríkjadala á núvirði. Fjármunirnir skiptu sköpum fyrir endurreisn innviða og iðnaðarframleiðslugetu Vestur-Evrópu í heild. Þar sem oft þurfti að kaupa nauðsynleg aðföng frá Bandaríkjunum tryggði Marshall-aðstoðin einnig að bandaríska hagkerfið sykki ekki í efnahagskreppu þegar stríðinu var lokið.
Bandarísk aðstoð stóð öllum Evrópuríkjum til boða, þar á meðal Þýskalandi og Sovétríkjunum. Stalín hafnaði henni hins vegar og bannaði kommúnistastýrðum ríkjum Austur-Evrópu á áhrifasvæði Sovétríkjanna að þiggja hana. Sovétríkin lögðu þess í stað fram Molotov-áætlunina sem veitti kommúnistaríkjum Austur-Evrópu aðstoð og kom á viðskiptasamningum við þau: Búlgaríu, Tékkóslóvakíu, Ungverjaland, Pólland, Rúmeníu og sovéska hernámssvæðið í Þýskalandi sem síðar varð Þýska alþýðulýðveldið, oftast kallað Austur-Þýskaland. Árið 1949 mótuðu Bandaríkin loks áætlun fjórða liðar til að veita iðnvæðingarlöndum í Rómönsku Ameríku, Afríku og Asíu tækniaðstoð til að bæta lífskjör þeirra.
Vesturblokkin og Austurblokkin
Spennan milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna, sem hafði magnast hægt á síðari hluta fimmta áratugarins, náði hámarki árið 1948. Bandaríkin, Bretland og Frakkland töldu öflugt Þýskaland nauðsynlegt fyrir efnahagslega endurreisn Evrópu og mikilvæga vörn gegn útbreiðslu kommúnismans og hugðust sameina hernámssvæðin þrjú sem þau höfðu stjórnað frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar. Sameinuð yrðu þessi svæði mun stærri, fjölmennari og auðugri en sovéska svæðið og með sameiginlegum gjaldmiðli myndu þau gegna mikilvægu hlutverki í efnahagslífi Evrópu eftir stríð.
Sovétríkin vildu halda Þýskalandi sundruðu og veikburða og mótmæltu því. Í mars 1948 sögðu þau sig úr Eftirlitsráði Bandamanna sem samræmdi aðgerðir þeirra í Þýskalandi. Í júní innleiddu Bretland og Bandaríkin nýjan gjaldmiðil, þýska markið, á hernámssvæðum sínum og í þeim vesturhlutum Berlínar sem þau stjórnuðu til að úthluta fé úr Marshall-áætluninni. Sovétríkin reiddust og lokuðu öllum landleiðum til Vestur-Berlínar. Hvorki matvæli né eldsneyti gátu borist til borgarinnar eftir vegum, járnbrautum eða skipaskurðum. Sovétmenn ætluðu að svelta Vesturveldin til uppgjafar, neyða þau til að yfirgefa hluta sína í Berlín og missa þannig fótfestu sína innan sovéska hernámssvæðisins.
Bretar og Bandaríkjamenn áttuðu sig á að aðeins væri hægt að komast fram hjá herkvíinni úr lofti og mótuðu þegar áætlanir um að sjá hinni umsetnu borg fyrir birgðum með flugvélum. Í nær eitt ár héldu þau uppi loftbrúnni til Berlínar, umfangsmikilli aðgerð þar sem bresk eða bandarísk flugvél tók á tímabili á loft frá Tempelhof-flugvelli í Berlín á fjörutíu og fimm sekúndna fresti (mynd 14.5). Sovétmenn gerðu sér grein fyrir að þeir gætu ekki brotið vilja Vesturveldanna og afléttu herkvíinni í maí 1949. Tveimur vikum síðar sameinuðu Vesturveldin hernámssvæði sín og stofnuðu nýtt ríki, Sambandslýðveldið Þýskaland, yfirleitt kallað Vestur-Þýskaland, með Bonn sem höfuðborg.
Vesturveldin stigu þá annað skref til að verjast hugsanlegri árás Sovétmanna. Árið 1948 höfðu Belgía, Frakkland, Lúxemborg, Niðurlönd og Bretland undirritað Brussel-samninginn og myndað hernaðarbandalag til varnar gegn Sovétríkjunum. Árið 1949, skömmu áður en herkvíinni um Berlín lauk, gengu Bandaríkin til liðs við þessi ríki ásamt Kanada, Portúgal, Ítalíu, Danmörku, Noregi og Íslandi og stofnuðu Atlantshafsbandalagið (NATO), bandalag um hernaðaraðstoð og sameiginlegar varnir. Yrði ráðist á eitt aðildarríkjanna samþykktu hin að koma því til hjálpar. Kapítalísku lýðræðisríkin sem gengu í NATO mynduðu blokk, hóp ríkja sameinuð um sameiginlegan tilgang, sem varð þekkt sem Vesturblokkin. Hún stóð gegn útbreiðslu kommúnismans í Evrópu af hálfu ríkja Austurblokkarinnar, sem samanstóð af Sovétríkjunum og bandamönnum þeirra.
Þegar Vestur-Þýskaland gekk einnig í NATO árið 1955 stofnuðu Sovétríkin eigið hernaðar- og stjórnmálabandalag, Varsjárbandalagið. Önnur aðildarríki voru kommúnistaríki Austur-Evrópu: Albanía, Búlgaría, Tékkóslóvakía, Ungverjaland, Pólland, Rúmenía og Þýska alþýðulýðveldið, Austur-Þýskaland, sem áður hafði verið hernámssvæði Sovétmanna. Sovétmenn töldu bandalagið nauðsynlega vörn gegn sameinaðri Vestur-Evrópu og Þýskalandi sem sótti aftur í sig veðrið. NATO og Varsjárbandalagið táknuðu ríkin sitt hvorum megin járntjaldsins og festu í sessi skilin milli þeirra (mynd 14.6). Vesturblokkin og Austurblokkin tókust brátt á, ekki aðeins í Evrópu heldur einnig annars staðar í heiminum.
Stefnumótun í kalda stríðinu
Kalda stríðið milli Vesturs og Austurs var háð á mörgum vígstöðvum og með margvíslegum aðferðum. Báðir aðilar veittu ríkjum í Rómönsku Ameríku, Asíu og Afríku aðstoð og tæknilega ráðgjöf en mörg þeirra höfðu verið evrópskar nýlendur fram undir lok síðari heimsstyrjaldarinnar. Með slíkri aðstoð vonuðust Bandaríkin til að hefta útbreiðslu kommúnismans með því að koma í veg fyrir að efnahagslegar ástæður knýðu ríki til að ganga í lið með Sovétríkjunum. Kommúnismi höfðaði til margra fátækra. Hann lofaði að auðæfi þjóðarinnar yrðu nýtt til að sjá fyrir öllum borgurum hennar og í sovéska kerfinu fékk fólk vinnu, húsnæði, menntun, heilbrigðisþjónustu og almenningssamgöngur. Þótt lífskjör væru lakari en á Vesturlöndum var kommúnismi aðlaðandi valkostur fyrir fátækt fólk sem bjó við stöðuga hættu á hungri og heimilisleysi og sá enga leið til að bæta stöðu sína.
Báðir aðilar beittu einnig áróðri í formi bókmennta, myndefnis og kvikmynda til að styrkja stuðning við stefnu sína og stjórnmálahugsjónir og grafa undan trúverðugleika og áliti hins aðilans. Árið 1950 hóf Radio Free Europe, sem Bandaríkin fjármögnuðu, fréttaútsendingar til ríkja Austurblokkarinnar og árið 1953 hóf Radio Liberty útsendingar til Sovétríkjanna. Radio Free Europe og Free Europe Committee, samtök bandarískra forstjóra og lögfræðinga sem bandarísk stjórnvöld stofnuðu, prentuðu dreifirit og veggspjöld sem lofuðu yfirburði lífs í lýðræðislegum kapítalískum ríkjum og létu þau falla úr veðurbelgjum yfir Austur-Þýskaland, Pólland, Tékkóslóvakíu og Ungverjaland.
Áróður Sovétríkjanna lagði áherslu á friðarvilja þeirra og lofaði hugsjón kommúnismans um stéttlaust samfélag þar sem fólk nyti jafnrar meðferðar óháð kynþætti eða kyni. Boðskapurinn höfðaði mjög til fólks í Rómönsku Ameríku, Afríku og Asíu. Sumir svartir Bandaríkjamenn, sem stóðu frammi fyrir kynþáttahyggju og aðskilnaði í Bandaríkjunum, löðuðust einnig að þessum fyrirheitum. Andstæðingar borgararéttindahreyfingarinnar í Bandaríkjunum fordæmdu hana því oft sem kommúníska hreyfingu.
Stundum birtist áróðurinn í íþróttakeppnum þar sem hvor aðili notaði sundfólk, hlaupara, lyftingafólk og fimleikafólk til að sýna yfirburði kerfis síns. Íþrótta- og fréttaútsendingar fylgdust grannt með fjölda verðlaunapeninga sem bandarískt og sovéskt íþróttafólk vann á Ólympíuleikum. Við önnur tækifæri fóru fram menningarskipti. Sovéskir ballettdansarar fóru í sýningarferðir um Bandaríkin en bandarískir djasstónlistarmenn og sinfóníuhljómsveitir heimsóttu ríki Austurblokkarinnar.
Báðir aðilar lögðu áherslu á hugvit sitt og tæknileg afrek. Á sýningu í Moskvu árið 1959 sýndi Richard Nixon varaforseti Bandaríkjanna Nikita Khrushchev, leiðtoga Sovétríkjanna, með stolti bandaríska tækni í sýningareldhúsi. Khrushchev brást við vinnusparandi tækjunum með því að spyrja hvort bandarískar fjölskyldur ættu einnig vélar sem spöruðu þeim fyrirhöfnina við að setja mat í munninn og kyngja honum. Ríkin tvö kepptu einnig um yfirráð í geimnum. Árið 1957 beið þjóðarstolt Bandaríkjamanna alvarlegan hnekki þegar Sovétríkin sendu á loft Spútnik, fyrsta gervihnöttinn (mynd 14.7). Dwight D. Eisenhower forseti brást við árið 1958 með því að hvetja Bandaríkjaþing til að stofna geimrannsóknastofnun. Geimferðastofnun Bandaríkjanna (NASA) var stofnuð það ár. Árið 1961 sendu Sovétríkin fyrsta geimfarann út í geim og árið 1969 komu Bandaríkin fyrstu mönnunum á yfirborð tunglsins.
Njósnir voru annað mikilvægt tæki. Bandaríkin stunduðu þær fyrir milligöngu Leyniþjónustu Bandaríkjanna (CIA), sem var stofnuð árið 1947, en Sovétríkin með leyniþjónustu sinni KGB. Auk þess að hafa eftirlit með hinu ríkinu skipulögðu þessar stofnanir skemmdarverk og morð á þeim sem taldir voru óvinir ríkisins, aðstoðuðu við slíkar aðgerðir og framkvæmdu þær. Bæði CIA og KGB ýttu einnig undir óánægju í öðrum ríkjum, þjálfuðu hersveitir og hvöttu til byltinga og uppreisna til að steypa erlendum stjórnvöldum og koma til valda leiðtogum sem væru þeim hliðhollir. CIA þjálfaði til dæmis kúbverska uppreisnarmenn með það að markmiði að steypa kommúnistastjórn Fidels Castro á eyjunni í Karíbahafi árið 1961. KGB veitti sömuleiðis víetnömskum kommúnistum, sem reyndu að sigra stjórn Suður-Víetnams í Víetnamstríðinu.
Hættulegasti vettvangur samkeppninnar og helsta leið hvors aðila til að halda aftur af árásargirni hins var þó söfnun gríðarlegra kjarnorkuvopnabúra. Árið 1949 sprengdu Sovétríkin kjarnorkusprengju og bundu þar með enda á einokun Bandaríkjanna á kjarnorkuvopnum. Árið 1952 stigu Bandaríkin næsta skref, þrátt fyrir andstöðu sumra þeirra kjarnorkuvísindamanna sem höfðu unnið að Manhattan-verkefninu í síðari heimsstyrjöldinni, og þróuðu vetnissprengjuna sem var sprengd í tilraunaskyni á Eniwetok-kóralhringrifinu á Kyrrahafssvæðinu árið 1952. Sprengjan var eitt þúsund sinnum öflugri en sú sem varpað var á Hiroshima. Eftir að Bandaríkin höfðu þróað slíkt vopn töldu Sovétríkin sig þurfa að gera slíkt hið sama.
Á sjötta áratugnum þróuðu bæði Bandaríkin og Sovétríkin einnig langdrægar eldflaugar milli heimsálfa (ICBM). Nú var hægt að skjóta eldflaugum með kjarnaoddum frá landsvæði ríkjanna sjálfra eða frá fylgiríkjum þeirra. Flugher sem gat stöðvað sprengjuflugvélar nægði því ekki lengur til varnar gegn kjarnorkuárás. Ríki bæði Vesturblokkarinnar og Austurblokkarinnar bjuggu sig undir hugsanlegt stríð með því að reisa byrgi til að vernda borgara ef til kjarnorkustríðs kæmi en hvorugur aðilinn hafði mikla trú á að geta borið sigur úr býtum. Bandaríkin og Sovétríkin töldu fljótt að lykillinn að því að lifa af væri gríðarleg geta til gagnárása: að geta valdið slíkri eyðileggingu að hinn aðilinn myndi aldrei sprengja fyrstu sprengjuna af ótta við eigin tortímingu. Í Bandaríkjunum var þessi varnarstefna kölluð „gagnkvæm gereyðing“ (MAD). Ef kjarnorkuvopnabúrin næðu ekki að fæla frá átökum tryggðu fjölmennir herirnir sem keppinautarnir byggðu upp í kalda stríðinu, ásamt orrustuskipum, kafbátum og orrustuþotum að andvirði milljarða Bandaríkjadala, að þeir gætu einnig háð hefðbundið stríð.