Samantekt kaflahluta

Samantekt kaflahluta

12.1 Viðreisn eftir fyrri heimsstyrjöldina

Tímabil mikilla breytinga fylgdi fyrri heimsstyrjöldinni. Versalasamningurinn frá 1919 lagði alla sök á stríðinu á Þýskaland og reyndi að refsa landinu með því að leggja á það meira en 33 milljarða Bandaríkjadala í stríðsskaðabætur og minnka það að flatarmáli. Ný ríki urðu til þegar landakort Evrópu var dregið upp á nýtt. Á svæðum í Evrópu þar sem bardagar höfðu geisað var þörf á gríðarlegri efnislegri endurreisn en Bandaríkin urðu stórveldi í heimspólitíkinni og lánardrottinsríki á barmi velmegunar. Efnahagslegar afleiðingar samningsins reyndust Þýskalandi skelfilegar. Óstöðugur efnahagur og vantraust á nýju ríkisstjórnina ruddu þar brautina fyrir uppgang Nasistaflokksins. Í Asíu efldist Japan bæði pólitískt og hernaðarlega og bjó sig undir að verða ráðandi afl á Kyrrahafssvæðinu. Á þriðja og fjórða áratugnum ríkti þó enn von um að slík átök yrðu aldrei aftur. Hún birtist í alþjóðlegum tilraunum til að koma í veg fyrir stríð og bregðast við yfirgangi áður en hann leiddi til stríðs.

12.2 Stofnun Sovétríkjanna

Tilraun bolsévika til að ná völdum í Rússlandi mætti andstöðu, eins og borgarastyrjöldin sem braust út eftir fyrri heimsstyrjöldina sýndi. Bolsévikum tókst að lokum að treysta völd sín en allan þriðja áratuginn deildu þeir innbyrðis um rétta beitingu meginreglna kommúnismans. Valdatómið sem myndaðist eftir lát Vladimirs Leníns gerði Jósef Stalín kleift að verða leiðtogi hinna nýju Sovétríkja. Fimm ára áætlanir Stalíns færðu ekki aðeins efnahaginn undir miðstýrðari stjórn heldur komu einnig á forræðisstjórn sem knúði fram hlýðni án tillits til andstöðu eða afleiðinga, þar á meðal dauða og hungursneyðar. Lífið í Sovétríkjunum varð skipulagðara og ósveigjanlegra þegar stjórnvöld færðu alla þætti borgaralegs lífs undir yfirráð sín. Hver sá sem grunaður var um ótryggð, jafnvel að litlu tilefni, átti fangelsun eða dauða yfir höfði sér.

12.3 Kreppan mikla

Kreppan mikla á fjórða áratugnum var efnahagssamdráttur sem átti sér enga hliðstæðu í nútímasögunni. Samtenging hagkerfa heimsins varð augljós þegar ríki um allan heim fundu fyrir áhrifunum. Enginn einn atburður olli kreppunni miklu en fáir fóru varhluta af henni. Ríki reyndu nýstárlegar leiðir til að sjá fyrir íbúum sínum. Þau komu á atvinnubótaáætlunum og matvælaaðstoð og tóku upp nýja efnahagsstefnu til að ná aftur stjórn á hagkerfum sínum. Margar áætlanir mildaðu þjáningar kreppunnar en engin leysti hana að fullu og sumir sneru sér að nýjum stjórnmálaflokkum sem buðu aðrar lausnir. Á Ítalíu og í Þýskalandi nýttu þessir nýju flokkar og stjórnmálamenn efnahagsóstöðugleika áratugarins í eigin þágu til að sölsa undir sig aukin völd.

12.4 Gömul heimsveldi og nýjar nýlendur

Versalasamningurinn skapaði ný ríki og ríkisstjórnir og ýtti undir sjálfstæðisþrá margra hópa. Sjálfstæði fékkst þó ekki án baráttu. Evrópuveldin vonuðust til að halda yfirráðum sínum yfir auðlindaríkum svæðum um allan heim með nýlendukerfinu eða umboðskerfinu. Margir gyðingar fögnuðu engu að síður fyrirheitinu um þjóðarheimili gyðinga og vaxandi þjóðernishyggja í Afríku tók að móta stjórnmál og landafræði álfunnar á ný. Sjálfstæðisbaráttan á Indlandi tók bæði á sig ofbeldisfullar myndir og myndir baráttu án ofbeldis þegar leiðtogar risu gegn yfirráðum Breta.

12.5 Andspyrna, borgararéttindi og lýðræði

Á árunum eftir fyrri heimsstyrjöldina hafði þrá eftir lýðræði víða um heim enn ekki ræst. Svartir Bandaríkjamenn gátu nýtt sér ný atvinnutækifæri og aukna möguleika til búferlaflutninga en stóðu enn frammi fyrir mikilli kynþáttahyggju og takmörkunum. Baráttan fyrir sjálfsstjórn á Írlandi skilaði verulegum árangri en ofbeldi setti einnig mark sitt á hana. Fyrirheitið um aukið lýðræði í Kína kafnaði í borgarastyrjöld. Í Rómönsku Ameríku varð vonin um aukinn jöfnuð milli þjóðfélagsstétta að engu vegna pólitísks óstöðugleika og þess að forræðissinnaðir leiðtogar komu fyrst fram. Margir þættir vestræns samfélags breiddust um heiminn með nýrri fjölmiðlatækni. Fólk um allan heim vildi greinilega breytingar en stundum reyndist afar erfitt að hrinda þeim í framkvæmd.